وندالیسم فرهنگی | Ettelaat International Newspaper

صفحه اصلی » علی رضا خانی » وندالیسم فرهنگی

وندالیسم فرهنگی

علی رضا خانی :

در روایات متعدد از پیامبر اسلام، از ناسزاگو به عنوان فاسق یاد می‌شود و تأکید شده است که ناسزاگو هلاک خواهد شد. این به طرز روشن گویای زشتی پدیده بدزبانی و بد دهانی در اسلام و گناه بودن این رفتار است.
در عین حال، ما مردمانی متمدن و از جمله معدود ملت‌هایی هستیم که تمدن چند هزار ساله دارند. شخصیت‌ها و چهره‌های سیاسی و خطبا و سخنوران ما، مدام از ما به عنوان فرهیخته‌ترین و فاضل‌ترین و فخر مردم دنیا یاد می‌کنند و از این بابت شاکرند.
در عین حال اتفاقاتی هم رخ می‌دهد که همه آنها که دغدغه دین دارند و همه آنها که دغدغه تمدن دارند، ضروری است که از آن مطلع باشند و اگر می‌دانند هم دوباره بدانند و اگر دیده‌اند نیز دوباره و چندباره بازبینی کنند.
بنجامین ویلیامز را کمتر کسی می‌شناسد. او داور مسابقات فوتبال است، وقتی در جریان جام ملت‌های آسیا این داور در بازی میان ایران و عراق یک بازیکن ایرانی را اخراج کرد، هزاران کاربر ایرانی اینترنت به صفحه شخصی‌اش در فیس بوک حمله کردند و فحش‌های زشتی به او دادند، در حالی که او فقط کارش را انجام داده بود.
جالب است که این حملات اینترنتی به شخصی استرالیایی به نام بنجامین ویلیامز که فقط تشابه اسمی با آن داور داشت، هم انجام شد و باعث دردسر او شد و نهایتاً مجبور شد صفحه‌اش را به کلی ببندد.
در سال ۲۰۱۴ وقتی در جریان قرعه‌کشی جام جهانی معلوم شد ایران با تیم آرژانتین هم گروه است، هزاران کاربر ایرانی به سایت شخصی «لیونل مسی» ستاره محبوب تیم آرژانتین حمله کردند و فحش‌های زشتی به او دادند. این اتفاق صرفاً به خاطر هم گروه شدن رخ داده بود و نه چیز دیگر. برای همین اعجاب مسی را برانگیخت و او گفت من از این کار ایرانی‌ها بواقع شگفت‌زده شده‌ام. کار تا آنجا بالا گرفت که برخی مدیران ورزشی و غیرورزشی ما اعلام شرمندگی کردند و قرار شد جمشید مشایخی به عنوان یک چهره فرهنگی ـ هنری ایران به آرژانتین برود و از مسی دلجویی کند…
گیریم که اتفاق اول، به خاطر کارت قرمز داور به بازیکن ایرانی و تعصب برخی فوتبال دوستان بی‌فرهنگ بود و حتی گیریم که اتفاق دوم به خاطر تخریب روحیه کاپیتان تیم آرژانتین با هدف جنگ روانی در بازی آینده بوده است(که البته بسیار غیراخلاقی و غیرقابل توجیه است) فرض کنیم با هزار درجه تسامح بشود آن کارها را توجیه کرد، اما حمله و فحاشی اینترنتی هزاران ایرانی به «دیمیتری پایت» را چگونه می‌شود توجیه کرد. دیمیتری پایت بازیکن تیم ملی فرانسه بود که هفته پیش در جریان بازی فینال جام ملت‌های اروپا پایش به پای «کریستیانو رونالدو» بازیکن تیم ملی پرتغال گرفت و او مصدوم شد. اساساً این رخداد چه ربطی به ما دارد؟ از آن بدتر ماجرای خانم «کولیندا گرابار کیتاروویچ» یک بانوی ۴۸ ساله و رئیس‌جمهوری کشور کرواسی است که با دعوت رسمی ایران به کشور ما سفر کرده بود و اصلاً معلوم نیست چه گناهی داشت که هزاران ایرانی به میهمان رسمی دولت خود، روی صفحه اینستاگرام فحش دادند.
از این موارد بسیار بیشتر بوده است، همین‌قدر که نمونه‌هایی داده باشم کافی است. همه این‌ها را اگر کنار هم بگذاریم، نشانه آشکاری از نوعی نارسایی و ناهنجاری‌ در فرهنگ بسیاری از هموطنان ما دارد که نمی‌شود آن را کتمان کرد. ما به نوعی «وندالیسم فرهنگی» دچار شده‌ایم. وندالیسم به معنای تخریب کنترل نشده اشیاء فرهنگی و باارزش و آثار ملی و اموال عمومی است که در زمره ناهنجاری‌های اجتماعی و بزهکاری محسوب می‌شود.
ریشه این اصطلاح قومی به نام «وندال» از نژاد ژرمن، اسلاو بودند که در قرن ۱۶ میلادی در اروپا می‌زیسته‌اند. آنها به همه جا حمله می‌کردند و هرچه می‌دیدند تخریب می‌کردند. قوم وندال قرن‌هاست که منقرض شده است اما واژه وندالیسم در ادبیات اجتماعی جهان ماندگار شد.
روانشناسان اجتماعی وندالیسم را عکس‌العمل‌های خصمانه و واکنش‌های کینه‌توزانه نسبت به برخی فشارها و تحمیلات می‌دانند که ریشه در ناملایمات، اجحاف‌ها، شکست‌ها و عقده‌های روحی آدم‌ها دارد. آن که روی یک اثر چند هزار ساله تاریخی اسم خودش را می‌تراشد، قطعاً بیمار است اما ممکن است در این بیماری، خود چندان مقصر نباشد. فضای اجتماعی و شرایط عمومی هرگز اجازه نداده است که او خودش را «ابراز» کند و این عقده متراکم، پس از سالیان، او را به «ابراز» خود به قیمت نابودی یک اثر فرهنگی چند هزار ساله می‌کشاند.
وندالیسم فرهنگی، فقط نابودی اشیای تاریخی نیست. خدشه به فرهنگ و اعتبار یک ملت چند هزار ساله، با حمله و فحاشی به سایت بانوی محترم رئیس جمهوری کرواسی یا دختر باراک اوباما هم هست… کاری که حیثیت هزاران ساله یک ملت را به بازی می‌گیرد.
اما یک نوجوان یا جوان ایرانی، چرا حیثیت و اعتبار هزاران ساله آباء‌ و اجدادش و نیز هویت ملی و تاریخی‌اش برایش بی‌اهمیت می‌شود که دست به چنین کاری می‌زند؟ این پرسش بزرگی است که نگارنده یارای پاسخ به آن را ندارد. پاسخ این پرسش نیازمند یک کار تحقیقی ژرف توسط یک تیم بزرگ است.
اما می‌توان به این پرسش پاسخ داد که این رفتار از چه کسانی و از چه‌گروه‌های مرجعی آموخته می‌شود. گروه‌های مرجعی که این رفتار را می‌آموزند عبارتند از:
۱ ـ خانواده ۲ ـ آموزش و پرورش ۳ ـ رسانه‌ها.
خانواده: اولین و مهمترین گروه است اما دولت‌ها به آن راهی ندارند. تأثیر غیر مستقیمی که دولت‌ها می‌توانند بر خانواده داشته باشند، به‌واسطه دو گروه دوم (یعنی آموزش و پرورش و رسانه‌ها) است.
آموزش و پرورش: این نهاد کاملاً در اختیار دولت‌هاست اما نه این یک موضوع، بلکه دهها اتفاق دیگر نشان می‌دهد که دولت‌ها نتوانسته‌اند از این نهاد استفاده بهینه کنند. به عبارتی آموزش و پرورش کماکان و مستمراً دچار ناکارآمدی است.
رسانه‌ها: رسانه‌ها تأثیر شگفتی بر رفتارها دارند. در دنیای امروز رسانه‌ها از انحصار دولت‌ها خارج شده‌اند، در کشور ما نیز به رغم این‌که طبق قانون شبکه‌های تلویزیونی باید در انحصار حاکمیت باشند، اما هزاران شبکه ماهواره‌ای این انحصار را به کلی شکسته‌اند به طوری که وزیر بهداشت هفته گذشته گفت که بیش از ۷۰درصد مردم به قانون ممنوعیت ماهواره‌ها توجهی ندارند.
اما همین شبکه‌های تلویزیونی داخلی نیز، نیک که بنگریم در ترویج وندالیسم فرهنگی نقش قابل‌توجهی دارند. الفاظی که میان بازیگران سریال های تلویزیونی و برخی برنامه‌های دیگر رد و بدل می‌شود گواه این سخن است. بسیاری از عبارات و کلمات که قبلاً توهین‌آمیز و مبتذل برشمرده می‌شد، اکنون به آسانی در ادبیات سریال‌های تلویزیونی به کار می‌رود به طوری که خیلی از پدر و مادرها، نگران بازآموزی آن توسط فرزندانشانند…
بخش دیگر از رسانه‌ها، رسانه‌های مکتوب هستند، چند هزار نشریه و قریب به یکصد و پنجاه روزنامه، ادبیات نوشتاری رسانه‌‌ای را تشکیل می‌دهند و ترویج می‌کنند. با غصه باید اذعان کرد ما رسانه‌ها نیز در این رخداد مقصریم. خیلی از روزنامه‌ها و مجلاتی که متأسفانه داعیه ارزشی دارند، هر روز به مخالفان خود یا آنان که طور دیگری می‌اندیشند عملاً و رسماً «فحش» می‌دهند. گویی فحش دادن، سیاسی‌ترین و مهیج‌ترین بخش رسانه‌شان را تشکیل داده است و حتی بسیاری گمان می‌کنند، آن نشریه منتشر می‌شود به خاطر این که مخالفان را بنوازد و بقیه مطالبش صرفاً‌برای «پر کردن» سایر صفحات است!
در سال‌های اخیر و به ویژه در ماه‌های اخیر، فحاشی در مطبوعات اوج گرفته است و به نظر می‌رسد به سوی نقطه پیش‌بینی‌ناپذیری حرکت می‌کند. بسیاری از واژگانی را که اگر زمانی کسی پیش‌بینی می‌کرد در روزنامه منتشر خواهد شد، هیچ آدم عاقلی باور نمی‌کرد اکنون به آسانی در صفحات برخی نشریات منتشر می‌شود به گونه‌ای که یک هفته‌نامه مدعی ارزش‌گرایی همین ماه رمضان در تیتر اولش با حروف درشت برای تخطئه دولت از یک واژه کاملاً مستهجن استفاده کرد.
به هر حال رسانه‌ها نیز بازتابی از واقعیت‌های عینی جامعه‌اند. اما همه علل این چالش فرهنگی و وندالیسم فرهنگی را نمی‌توان به رسانه‌ها تقلیل داد، چرا که در همه دنیا رسانه‌ها هستند و امروزه رسانه‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی عملاً غیرقابل کنترل شده‌اند و در همه دنیا گروه‌هایی هستند که در شبکه‌های اجتماعی مطالب و تصاویر مبتذل و مستهجن بگذارند و به افراد توهین و فحاشی کنند … اما، جوانانشان وقتی رئیس‌جمهوری یک کشور به دعوت رسمی دولت به کشورشان آمده است، به صرف این که طرف خانم است، الفاظ زشت روی اینستاگرامش نمی‌گذارند یا اگر در بازی فوتبال میان دو تیم از قاره‌ای دیگر، یکی بر زمین افتاد، فحش‌هایی رکیک نثارش نمی‌کنند.
ما باید ببینیم چه کرده‌ایم که بخشی از جامعه به این نقطه رسیده است و رفتاری می‌کند که به قول لیونل مسی، اعجاب‌آور است.


Scroll To Top