صدرالدین عصر
حسین‌عسکری
 

حسین عسکری: آخوند ملاآقا حکمی قزوینی (۱۱۸۴- ۱۲۸۵ق) فرزند ملا محمّدجعفر، از مدرّسان نامدار فلسفه و حکمت صدرایی و سرسلسله خاندان علمی حکمی است. آل‌حکمی از خاندان‌های فلسفه و حکمت شیعه در شهر قزوین است که شاخهای از آل‌بَرَغانی به شمار می‌رود. او در شهر قزوین مقدّمات علوم اسلامی را از عمویش شیخ محمّد ملایکه برغانی (م۱۲۰۰ق) فرا گرفت. در آغاز جوانی برای ادامه تحصیل به اصفهان رفت و نزد آخوند ملاعلی نوری (م۱۲۴۶ق) حکمت و فلسفه خواند. استادش که فهم فلسفی او را بسیار می‌ستود، در سالهای پایانی عمر، شاگردان فلسفه حوزه اصفهان را به کلاس درس او هدایت می‌کرد.
در سالهای پیش از ۱۲۲۸ق وقتی پسر عمویش شیخ محمّدصالح برغانی (م۱۲۷۱ق) مدرسه صالحیه را در قزوین تاسیس کرد، او مدرّس فلسفه و عرفان آن مدرسه شد و حدود پنجاه سال در آن به تدریس پرداخت. آقاعلی مدرّس زنوری (م۱۳۰۷ق)، حکیم آقا رضاقلی قزوینی، ملایوسف حکمی قزوینی (م حدود ۱۲۶۱ق) نوه ملا نعیما طالقانی صاحب کتاب اصل‌الاصول، زرّینتاج برغانی مشهور به قرهال‌عین (م۱۲۶۸ق)، شیخ محمّدتقی احسایی (م۱۲۷۵ق) فرزند بزرگ شیخ احمد احسایی، میرزا محمّد تنکابنی (م۱۳۲۵ق) نویسنده کتاب قصص‌العلما و بنا به قول مشهور سیّدجمالالدین اسدآبادی (م۱۳۱۴ق) از شاگردان ملاآقا حکمی به شمار می‌روند. محمّدحسن خان اعتمادالسلطنه (م۱۳۱۳ق) وزیر انطباعات و دارالترجمه روزگار قاجار، درباره او نوشته است: «آخوند ملاآقای حکمی قزوینی از فحول فلاسفه اسلام است. خود بود. طالبین علوم عقلانیه از اقصی بلاد ایران به آستان وی می‌رسیدند و می‌بوسیدند.»
در سال ۱۲۴۰ق که رویایی جریان شیخیه و متشرّعه بالا گرفته بود، ملاآقا حکمی در کنار پسر عمویش شیخ محمّدتقی برغانی (م۱۲۶۳ق) مشهور به شهید ثالث، در شهر قزوین با شیخ احمد احسایی بنیانگذار مسلک شیخیه مناظره کرد که منجر به تکفیر احسایی شد. «السیر و السلوک» (نسخه دستنویس این کتاب عرفانی به شماره ۵۴۵۲ در کتابخانه بزرگ آیت‌الله مرعشی نجفی قم نگهداری می‌شود)، «رساله فی‌حدوث العالم»، «شرح علی العرشیه» و «الحاشیه علی الاسفار الاربعه» از آثار فلسفی و عرفانی او است که همگی به زبان عربی نوشته شده است. استاد عبدالحسین شهیدی صالحی (م۱۳۹۳ش) در اوایل دهه هشتاد، نسخه دستنویس کتاب اخیر را جهت احیا و چاپ به علامه سیّدجلال‌الدین آشتیانی (م۱۳۸۴ش) سپرد اما به دلایل نامعلوم، چاپ آن میسر نشد.
ملاآقا حکمی حدود صد سال عمر کرد و با آنکه در پایان عمر نابینا شده بود اما تدریس فلسفه و حکمت را هرگز رها نکرد. علامه آشتیانی درباره جایگاه علمی او می‌نویسد: «به عقیده حقیر، آخوند ملاآقا، خود از حیث احاطه به مبانی فکری ملاصدرا و تظلّع در حکمت الهی، در رتبه آخوند نوری و ملااسماعیل اصفهانی است.» شیخ احمد آل‌حکمی (م۱۳۳۵ق) مدرّس فلسفه و حکمت در حوزه علمیه قزوین و از روحانیون طرفدار مشروطه، فرزند ملاآقا حکمی است.
منابع: آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام‌الشیعه: الکرام البرره فی القرن الثالث بعد العشره، ج ۱، ص ۱۵۱؛ سیّدجلال‌الدین آشتیانی، مقدّمه الشواهد الربوبیه فی مناهج السلوکیه، ص ۱۱۰؛ محمّدصالح برغانی، موسوعه البرغانی فی فقه‌الشیعه، ج ۱، ص ۱۶؛ دایرة‌المعارف تشیّع، ج ۱، ص ۱۵، ۱۶۳؛ سیّدحسین مدرّسی طباطبایی، برگی از تاریخ قزوین، ص ۱۰۰؛ سیّد محمّدعلی گلریز، مینو دریا بابالجنه قزوین، ج ۱، ص ۳۳۷؛ موسوعه مولّفی الامامیه، ج ۱، ص ۹۴؛ محمّدحسن خان اعتمادالسلطنه، المآثر و الآثار، (چهل سال تاریخ ایران)، ج ۱، ص ۲۴۷٫

code

Email this page

نسخه مناسب چاپ