گِرمی ؛ یادگار دوره اشکانی
 

منطقه گرمی از کهن‌ترین مناطق مسکونی ایران زمین به شمار می‌آید و بنای اولیه آن توسط تیره‌هایی از قوم پارت (اشکانی) گذاشته شده است و در ادوار بعدی نیز به همین سبب اهمیت سوق‌الجیشی خود را حفظ کرده است.

این شهرستان واقع در۱۰۸ کیلومتری مرکز استان اردبیل، با کشور جمهوری آذربایجان ۹۶ کیلومتر مرز مشترک دارد و با شهرهای بیله‌سوار، پارس‌‌آباد، مشکین‌شهر و اهر همسایه است.ارتفاع نقاط مختلف شهر گرمی از سطح دریا بسیار متفاوت بوده و از ۶۰۰ متر در محله هلال احمر تا ۱۲۰۰ متر در محله اله دره متغیر است.‏

رودهای مهم این شهرستان شامل دره‌رود، سمبورچایی، برزندچایی، دیزج‌چایی، گرمی‌چایی، ماهپری و بالهارود می‌شود ورودخانه‌های گئرمی چایی (رودخانه تولون)، الّه دره (در مکاتبات دولتی «الّه درق») و کوئل چایی از داخل شهر گرمی عبور می‌کنند که همه از جنوب به شمال جریان دارند و به رودخانه بولقارچای (بالهاری = بالهارود) و سرانجام به دریای خزر می‌ریزند.کوه‌های مهم اطراف شهر شامل آزنا، قاراخان داغی ایرناواش و یالقوز بولاغی می‌شود.‏نزدیکی به دریای خزر، کوه‌های منطقه و دشت سرسبز وحاصلخیز مغان موقعیت ویژه‌ای به این منطقه داده‌است.آب و هوای شهرستان گرمی در بهار، تابستان و پاییز معتدل و در زمستان به سبب کوهستانی بودن سرد است.‏شهر گرمی را می‌توان به دو قسمت هموار و کوهستانی تقسیم کرد.‏محلات قدیمی شهر همچون موجره، یوخاری باش قلعه باشی و سرچشمه و نیز مسجد جامع،شهرداری و بازار در قسمت کوهستانی شهر واقع شده‌اند و قسمت هموار شهر شامل محله‌های جدیدتر چون هلال احمر و ابیش آباد (روستایی که با گسترش کالبدی شهر به صورت محله‌ای درآمده است) می‌شود. ‏

‏* وجه تسمیه گئرمی ‏

برخی گرمی را از واژه گئرامنه به معنی چند عشیره که دارای چراگاه مشترک هستند و به رئیس آنان گئرامنی می‌گفتند، می‌دانند. تعداد دیگری اعتقاد دارند این شهر در زمان بابک خرمدین بذ یا بذین نام داشته ‌است و محل آن را بین محله قلعه باشی و روستای اله درق می‌دانند و قلعه دئیو قالاسی را قلعه بذ می‌دانند. برخی ازمورخان معتقدند این خطه از قدیم محل زندگی چند زنتو از پارتها بوده و واژه گئرمی در گویش پارتها یک واژه مقدس بوده ووجود گورهای خمره‌ای را دلیل می‌آورند. مورخان وپژ وهشگران دیگری معتقدند این واژه از واژه‌های سومری بوده واز دوقسمت ((گئر)) و ((می)) تشکیل شده‌است. گئر به معنی آبادی وجای مشخص یا خانه و می‌به معنی قوانین آسمانی است پس گئرمی یعنی خانه قوانین ودستورات آسمانی. ‏

‏ *تاریخچه

قدمت تاریخی شهرستان گرمی چند صد سال هم تخمین زده می‌شود. آثار و اشیای تاریخی ارزشمند مربوط به دوره ایران باستان که از منطقه گرمی کشف شده در موزه کاشان نگهداری می‌شود. ‏تپه باستانی «آغامعلی تپه سی» سند معتبری از پیشینه تاریخی گرمی بوده که در۹ کیلومتری شهر و در نزدیکی روستای «شوکورلو» واقع است. همچنین نخستین پارچه بافته شده در ایران که دراصل به رنگ قرمزبوده ودارای زمینه شطرنجی با نشان صلیب شکسته یا همان گردونه خورشید یا گردونه مهر است در ایران درتپه همت روستای سالالا (در مکاتبات دولتی سلاله) از توابع شهرستان گرمی کشف شده است که در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود. ‏به تازگی سنگ قبرهای تاریخی در گورستان حفاظت شده روستای آلیله مغان (گئرمی) کشف شده است که مربوط به دوره تیموری بوده و دارای نقوش هندسی دوره اسلامی است و آیاتی از قرآن کریم به خطوط نسخ عربی و کوفی بر روی آنها حکاکی شده‌است. قدمت سنگ قبرهای شناسایی شده گورستان آلیله به ۷۵۰ سال پیش برمی گردد. حالت محرابی و گنبدوار این سنگ‌ها بیانگر این است که سنگ قبرها بر مزار افراد مذهبی و مورد احترام نصب شده‌اند. ‏

شهر گرمی بیش از ۲۲۸ اثر تاریخی و باستانی دارد که به ثبت رسیده است و بر اساس تحقیقات باستان‌شناسان در قدیم‌الایام یکی از مراکز عمده استقرار اشکانیان بوده است و در روستاهای رمضانلو، دریامان و پرمهر نیز آثاری از دوره اشکانی کشف شده ‌است.

تپه باستانی خرمن شیخ‌لر بخش مورال که به دوره قبل از اسلام و دوران حکومت اشکانیان برمی‌گردد، گورهای اشکانی گرمی به شکل مکعب مستطیل، تپه باستانی سلاله و شاه‌تپه‌سی که محل تاجگذاری نادر شاه افشار است از جمله آثار تاریخی گرمی به شمار می‌آید.

* اقتصاد منطقه

گرمی به سبب داشتن آب و هوای مناسب و خاک حاصلخیز یکی از مناطق عمده کشاورزی و دامپروری استان اردبیل بوده و سطح زیرکشت آن ۱۲۰ هزار هکتار است.‏

تولیدات کشاورزی این شهرستان شامل غلات، حبوب، صیفی‌ انواع میوه می‌شود.‏بیشتر اهالی این شهر به کارهای بازرگانی، کشاورزی و دامداری و فرش وگلیم بافی مشغول هستند.‏

در گذشته گرمی یک شهر بن بست بود اما با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و رونق تجارت و رفت و آمد مرزی، این شهر از حالت بن بست خارج شد. غذاهای محلی این خطه از کشورمان انواع کباب، آبگوشت، دیزی، کوفته و دلمه و سوغات آن کره حیوانی و عسل است.‏

دریاچه گیلارلو حدود ۵ کیلومتری غرب شهرستان مغان که منطقه نمونه گردشگری شناخته شده، اوجاق الی‌سفلی، زیارتگاه سید میرعزیز، غار و یخچال طبیعی روستای الی‌سفلی، قلعه سنگ در زاویه سنگ بخش انگوت، قلعه ئیل سویی، قلعه برزند و رودخانه دره رود روستای هزارن روستای تنگ و کوه ازناو در ۲ کیلومتری روستای بیگ‌باغی، جنگل‌های طبیعی، نمایشگاه و موزه مردم‌شناسی مغان در شهرک ولی‌عصر (عج) شهرستان گرمی از جمله آثار و جاذبه‌های گردشگری و تاریخی گرمی است ومسجد جامع نیز از بناهای تاریخی مذهبی این شهر به‌شمار می‌رود.

همچنین در روستاهای اطراف چندین زیارتگاه وجود دارد که در محل به آن اوجاق می‌گویند مثل اوجاق روستای آلازار که متعلق به‌امامزاده محمدبن حنفیه(ع) است. اوجاق روستای قلعه برزند که متعلق به‌امامزاده محمدبن‌هاشم(ع) است و اوجاق میروو که به نواده پیرزید تعلق دارد.

از دیگر جاذبه‌های گردشگری منطقه می‌توان شکار گاه‌های متنوعی را نام برد که زیستگاه انواع کپک(گوزل کهلیک، چیل و اوور کهلیک) و انواع پرندگان آبزی (انواع اردک و غاز) است. همچنین در حیات‌وحش منطقه پرندگان شکاری نادر و در کوه‌های خروزلو گربه وحشی دیده شده است.

‏*روستای خان کندی ‏

‏ روستای خان کندی نیز از جاذبه‌های گردشگری شهرستان گرمی است.

خان کندی روستایی زیبا و سرسبز واقع در دامنه کوه قبله داشی(قولا داشی) از قله‌های رشته کوه صلوات داغی است که از سمت شمال به روستاهای عزیزلو و تولون، از سمت شرق به مرز جمهوری آذربایجان، از سمت غرب به روستای لسگه درق و از سمت جنوب به پاسگاه منصوری محدود می‌شود.

این روستا به جهت داشتن مراتع ییلاقی درجه یک ازبهترین مکان‌های دامپروری و زنبور داری منطقه است.‏

ساکنان خان کندی در کنار کشاورزی و دامداری به زنبورداری نیز می‌پردازند.

به علت وجود مراتع سرسبز پوشیده از انواع گل‌های رنگارنگ، از اواسط بهار خان‌کندی پذیرای زنبورداران بوده و محل مناسبی برای پرورش زنبور و تولید عسل است و به همین علت بهترین و مرغوب‌ترین نوع عسل در منطقه و شهرستان گرمی مغان در روستای خان‌کندی تولید می‌شود و با عنوان عسل طبیعی خان کندی در بازارهای شهر گرمی و دیگر نقاط ایران به فروش می‌رسد.‏

‏*تاریخچه پیدایش روستای خان‌کندی

تاریخچه پیدایش روستای خان‌کندی همزمان با پیدایش روستای تولون بوده و سنگ بنای اولیه آن در دوران حکومت نادرشاه نهاده شده‌است.

خان‌کندی بدلیل داشتن مراتع ییلاقی درجه یک از زمان پیدایش محل ییلاق کوچ نشینان ائل سون بوده و به نظر می‌رسد که سنگ بنای اولیه این روستا توسط کوچ نشینان نهاده شده باشد.

۶پایه گذار آن خاندان خلیفه لو از نوادگان و فرزندان عبابگ بوده و خان کندی به منظور ییلاق طایفه عبابگلو مورد استفاده قرار می‌گرفته است.نام قدیمی روستا «خان یوردی» به معنی محل اتراق و استراحت خوانین و روسای طوایف محلی است که بعدها بر اثر یکجانشینی گروهی از چادرنشینان و تشکیل روستا به «خان کندی» به معنی روستای خان تغییر نام داده است.

روستای خان‌کندی به دلیل واقع شدن در دامنه کوه قبله داشی وداشتن مراتع سرسبز و پوشیده از انواع رستنی‌ها و گیاهان دارویی و گل‌های رنگارنگ و برکه‌هاو چشمه‌های آب سرد خودجوش مسکن اعصاب و روان و جویبارهای جاری هر سال پذیرای میهمانان و گردشگرانی از اقصی نقاط کشور است. در جنوب روستای خان کندی چشمه همیشه جوشانی به نام خان بولاغی (چشمه حیات ) وجود دارد. دمای آب این چشمه در تابستان و زمستان همواره نزدیک صفر است و برای برخی بیماری‌های پوستی و استخوانی خاصیت درمانی دارد.

قالغانلو نیز دریاچه‌ای فصلی به وسعت ۵۰۰۰ مترمربع در شرق روستای خان کندی است که از ذوب شدن تدریجی برف‌های کوه قبله داشی پدیده آمده و در فصل بهار وسعت آن افزایش می‌یابد اما در فصول خشک سال بدلیل افزایش تبخیر سطحی و مصارف کشاورزی از وسعت آن کاسته می‌شود. این دریاچه مکان خوبی برای پرورش انواع ماهیان سردآبی به شمار می‌رود.به علت شرایط ویژه طبیعی و جغرافیایی انواع مختلفی از حیات جانوری در کوه‌ها و مراتع مجاور خان‌کندی دیده می‌شود که از آن میان می‌توان به کبک، بلدرچین، اردک، غاز، قرقاول، کلاغ، سار، گنجشک، کبوتروحشی، زرد پره، شاهین، بالابان، عقاب، لاک پشت، انواع مار سمی، خرگوش، روباه، شغال، جوجه تیغی، گرگ و گراز اشاره کرد.

از مهمترین کوه‌های رشته کوه صلوات‌داغی در اطراف روستای خان‌کندی می‌توان قلی‌تاش (قولاداشی) با ارتفاع ۲۵۸۰ متر و قبله داشی با ارتفاع ۲۵۵۰ متر از سطح دریا را نام برد که در جنوب روستا واقع شده‌اند و نقش بسزایی درتعدیل آب و هوای منطقه ایفا می‌کنند به طوریکه با آغاز بارش برف در فصول سرد این کوه‌ها سفیدپوش می‌شود و در فصول گرم با ذوب‌شدن آن معروف‌ترین رودخانه فصلی شهر گرمی بانام رودخانه تولون (تولون چای – ‏Tulun Chay‏) پدید می‌آید که با شیبی تند پس از طی مسیر میان روستاهای لسگه درق، عزیزلو، تولون، سلیمانلو، مشهدلو، قشلاق و تنگ سرانجام به شهر گرمی می‌رسد و در آنجا برخی آن را گرمی چایی می‌نامند.

Email this page

نسخه مناسب چاپ