پارسی سره از جلال تا جلال
دکتر محمدعلی سلطانی - بخش ششم
 

بند دوم
بت من چو این داستان می‌سرود
به بحر تقارب تقرب نمود
فعولن فعولن فعولن فعول
چه خوش باشد این سنجه با چنگ و رود
گـریوه بـود: پشته و نهر: رود
زبر: از فراز است و زیر: از فرود
چو بربت بود: بربط (م) و چنگ: صنج
کمانچه: غژک دان و عود(ع) است: رود
ربا به مع روانه بود و جـد(م): وشت
طرب را: مشستی و خنیا: سرود
سیاه آبه: زاگاب و آمه: دوات(ع)
سلام است: زندش، تحیت: درود
حسد: یورک، غبطه: پژهان بود
جگر: خـون دل دان و اندوه: دود
همان مرده‌ریگ است: میراث و ارث
زیان است: خسران و نفع است: سود
چو نیروی پنداره شد: واهمه
همان مکر و اندیشه دان: نیرنود
زره‌پوش و خفتان و خرپشته شد
دگر ترک و گبر است همنام خُـود
جماد (ع) و گبیابسته و رسته دان
بسیط است: کامود و ضد: اشکیود
چو خدیه: مضاف است و مطلق بود
هما موکده (ف) بشنو این نکته زود
سبک موکده: عنصر آتش است
گران موکده: عنصر خاک بود
گران‌خدیه: آب و سبک‌خدیه: باد
سبب: رون و اندیشه و بهره بود
کشک: عقعق و صعوه: سنگانه ‌دان
بود غاز: خربت، قطاع: اسفرود
هوار است: بلبل(م)، غراب(ع) است: زاغ
کلنگ است: (ع) کرکی، عقاب(ع) است: مود
صنوبر(م) بود: ناژو و کاژو توژ
تبرخون چو: عنّاب (ع)، توت(مع) است: تود
یشین و گهر: ذات و، وصف است: زاب
چواویش: هویت، وجود است: بود
همان گبر و ترسا و تیداک را
مجوس و نصاری شمر با جهود
بسودن، بسفتن چو ساییدن است
خراشیدن رخساره گویی شخود
بلارک: پرند است و آتش‌زنه
بود: زند و غـودان: خف و پود و هود
هنایش: اثر، حاجت: آیفت دان
فلیوه(ف) بود: هرزه، غره: فنود
تمطی است: فنجا و، خمیازه: خاژ
فلاته بود: تار و، پوده‌ست: پود
چو ناویژه: مغشوش(ع)، ویژه‌ست: ناب
نبهره بود: قلب و نو ناسود
بنفشه بود: فرمه (ف) شاهسپرم
چو ریحان و سنبل بود: آبرود۳۰
چنان که می‌بینیم، اکثر واژگان این فرهنگ کُردی است و امروز متداول در کرمانشاهان و کردستان است. ادیب‌الممالک در تنظیم و ترتیب این فرهنگ گوشه‌چشمی نیز به «نصاب‌الصبیان» ابونصر فراهی داشته است۳۱ و بدین ترتیب همانند پیشروان‌ سره‌نویسی و سره‌گویی کودکان و نوجوانان منظور نظر او بوده‌اند.
ازجمله هم‌اندیشان و همراهان ادبی و فرهنگی و ایران‌گرای ادیب‌الممالک، جز فتح‌الله خان شیبانی که او نیز در این قافله جایگاه ویژه خود را دارد،۳۲ شیخ عبدالعلی مؤبد بیدگلی است۳۳ که او نیز شاعر و ادیب روزنامه‌نگار و خطیب برجسته‌ای بود که بر ادبیات فارسی و عربی و تاریخ ایران باستان تسلط داشت و بایست او را در مرتبه‌ای فرودین از ادیب‌الممالک فراهانی قرار داد، یا به عبارتی دیگر در کادر کوچکتر قرار می‌گیرد، در طریقت اهل‌حق همقدم ادیب‌الممالک بود. ادوارد براون شاعری او را ستوده است. او هم از پیشروان‌ نهضت مشروطیت بود. از آثار او روزنامه مدی و کتاب‌های «خجسته‌نامه»، «مجموعه موبد»، «نسخ موبد»، «صرب موبد» و «هنایش خرد»۳۴ و تصحیح شاهنامه فردوسی نسخه امیر بهادر و یک دوره کتاب برای کودکان و نوجوان است.۳۵
فرصت‌الدوله شیرازی
میرزا محمد نصیر حسینی شیرازی ملقب به میرزا آقا و «فرصت‌الدوله» و متخلص به «فرصت» سال ۱۲۷۱ق در شهر شیراز متولد و در سال ۳۳۹ق در ۶۸ سالگی همانجا درگذشت و در حافظیه به خاک سپرده شد. علاوه بر اینکه اطلاع کامل بر علوم متداوله (از قبیل صرف و نحو و بدیع و معانی و بیان و منطق و حکمت)، در نقاشی و باستان‌شناسی نیز دست داشت. وی مؤلف کتاب «آثارالعجم» بود.۳۶ نیای او ـ میرزانصیر ـ طبیب کریم‌خان زند و حکیمی ادیب و شاعر بود که منظومه «پیر و جوان» از اوست.۳۷ دیوان اشعار فرصت‌الدوله با نام «دبستان الفرصت» در شیراز به خط زیبای میرزا محمود بن میرزاعلینقی شیرازی که هر دو پدر و پسر از خوشنویسان بنام اواسط قاجاریه بودند، به خط نستعلیق خوشنویسی و در سال ۱۳۳۳ق در بمبئی چاپ و منتشر شد. علاوه بر این، آثاری چون «دریای کبیر»، «اشکال المیزان» در منطق، «بحور الالحان» در موسیقی و عروض، «منشأت»، «رساله شطرنجیه»، مثنوی «هجرنامه»، «مقالات سیاسی و علمی» از زبان شیخ مجعول و… دارد. مهمترین اثر وی که مرتبط با بحث حاضر است و ادبیات ایران پیش از اسلام را شامل می‌شود، کتاب گرامی یا نحو و صرف خط آریا مسمی به خط میخی قدیم که در کنار رساله مختصری در جغرافی هند در بمبئی به چاپ رسیده است.۳۸ ادامه دارد
پی‌نوشت‌ها:
۳۰ـ دیوان ادیب‌الممالک فراهانی قائم‌مقامی، به تصحیح و حواشی و اهتمام وحید دستگردی، انتشارات کتابفروشی فروغی، تهران، ۱۳۵۵، ص۷۲۶ـ ۷۲۹٫
۳۱ـ نصاب‌الصبیان کتابی است در لغت، از ابونصر فراهی بدرالدین محمد فراهی سجزی. گویند که وی کور از مادر بزاد و به سال ۶۴۰ق وفات یافت. این نخستین کتاب در لغت فارسی از قرن هفتم هجری برای آموختن واژه‌های عربی است به مبتدیان که در مدارس علوم دینی مورد استفاده قرار می‌گرفته و هنوز ادامه دارد. از مزایای این کتاب منظوم بودنش است که حفظ و ضبط و بازشناسی اشعار در ذهن نوجوان، آسان و پردوام است. این کتاب شامل ۲۰۰ بیت و در عین حال متضمن بحور مختلف از اوزان علم عروض در ۳۷ بند می‌باشد که با گذشت زمان شماره ابیاتش از ۲۰۰ تا ۵۰۰ بیت فزونی یافته، و علاوه بر لغات، اسامی ماههای عربی، ایرانی و رومی و اطلاعاتی درباره ازواج و اعمام نبی اکرم(ص) و فرزندان پاکش و امثال اینها نیز در آخر کتاب افزوده و به نظم کشیده شده است.
از این کتاب تقلیدهای گوناگونی شده است؛ برای نمونه منظومه تقلیدی «نصیب الفتیان و نشیب التبیان» را از حسام‌الدین خویی از ادبای نیمه دوم قرن هفتم آذربایجان می‌توان نام برد و دیگر منظوم «زهره‌الادب» از شکرالله بن شمس‌الدین احمد است که در سال ۶۴۰ تألیف یافته و شامل پراکنده‌هایی از چند دانش: نجوم، ادب، رمل، پزشکی، اعتقادات و غیره می‌باشد و بسیاری دیگر از فرهنگ‌ها که بعد از آن تدوین یافته است. رک: ابونصر فراهی، نصاب‌الصبیان، انتشارات مجمع علمی اسلامی، تهران، ۱۴۰۲ق.
۳۲ـ یحیی آرین‌پور، از صبا تا نیما، ج۱، انتشارات فرانکلین، ۱۳۵۵ تهران، ص۱۳۳ و۲۱۲٫ فتح‌الله خان شیبانی برکشیده سلطان مرادمیرزا حسام‌السلطنه و از یاران حسینقلی‌خان سلطانی کرمانشاهی بود. حسینقلی‌خان نیز به واسطه انتساب به سلطان مرادمیرزا، تخلص «سلطانی»را برگزیده بود و سره‌گویی و سره‌نویسی، سری در دستگاه سلطان مرادمیرزا داشت.
۳۳ـ رک. ادوارد براون، تاریخ جراید و مطبوعات ایران، ج۴، ص۱۹۷ و ۲۲۰ و ۲۷۹؛ کتابچه چراغان، ص۳۴؛ تاریخچه علم و ادب، ص۳۴؛ روزنامه ادب، سال ۱۳۲۰ق، ش۳۷؛ روزنامه تربیت، سال ۱۳۲۰ق، ش۲۵۸، استادی کاظم، فعالان «اصلاح الفباء» و «تغییر خط» در دوران معاصر، نشر علم، تهران، ۱۳۹۱، ص۷۴ ـ ۷۲ر درباره موبد بیدگلی کاشانی (چهره نامدار)، حسین عسکری، ویژه‌نامه فرهنگی، ضمیمه روزنامه اطلاعات، چهارشنبه ۸ اردیبهشت ۱۳۹۵، ص۲٫
۳۴ـ هنایش خرد (دیوان موبد) به کوشش میرزاعباس‌خان، چاپخانه سیدمرتضی، چاپ سنگی، کاتب مرتضی شریف نجم‌آبادی، تهران، ۱۳
۳۵ـ محمدعلی سلطانی، حماسه ملی ایران در اعتقاد علویان یارسان، اطلاعات، تهران، ۱۳۹۴، ص۱۴۴ ـ ۱۴۸٫
۳۶ـ مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران، انتشارات زوار، تهران، ۱۳۵۷، ج۴، ص۱۵٫
۳۷ـ میرزانصیر جهرمی، مثنوی پیر و جوان، به خط استاد کیخسرو خروش، انجمن خوشنویسان ایران، تهران، ۱۳۶۰٫
۳۸ـ دبستان الفرصت، دیوان فرصت‌الدوله شیرازی، انتشارات کتابفروشی محمودی، تهران، ؟ (افست نسخه بمبئی) ۱۳۳۳ق، ص۷٫

Email this page

نسخه مناسب چاپ