تأملی در اهداف سفر اردوغان به حاشیه خلیج فارس
 

سفر دوره‌ای رئیس جمهوری ترکیه به سه کشور حاشیه خلیج فارس را می توان از جنبه‌های گوناگونی مورد تحلیل قرار داد. در حالی که ترکیه بیشتر به منافع اقتصادی این سفر توجه دارد و کشورهای عربی به دنبال دستاوردهای سیاسی از آن در عرصه بین الملل هستند. به گزارش گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا، «رجب طیب اردوغان» رئیس جمهوری ترکیه در سفر سه روزه خود به کشور بحرین، عربستان و قطر که ۲۸ بهمن به پایان رسید، گروه بزرگی از نمایندگان بنگاه‌ها و فعالان اقتصادی ترکیه را با خود همراه کرد تا با استفاده از ابزار تعاملات دیپلماتیک و سیاسی، منافع اقتصادی و تجاری مورد نظرش را به حداکثر برساند. در چند سال گذشته به ویژه با برجسته شدن موضوع داعش، تروریسم و جنگ در سوریه همکاری این کشورها نمود بیشتری را در مسایل منطقه‌ای پیدا کرد. در سال‌های گذشته روابط ترکیه با کشورهای حاشیه خلیج فارس به ویژه عربستان و قطر به دلایل سیاسی گسترش یافت اما تحلیلگران روابط ترکیه با عربستان و قطر را به دلایل گوناگون مهم ارزیابی می کنند. همسویی این سه کشور در موضوع سوریه و رقابت‌های عربستان و قطر در میان کشورهای عربی اهمیت خاصی داشته است. به گفته کارشناسان سیاسی، این کشورها میزان کنونی هماهنگی و همکاری را برای دو طرف راضی کننده نمی‌دانند. بی دلیل نیست که اردوغان در سفرش به این سه کشور وزیران سیاسی و اقتصادی کابینه را با خود همراه کرد. در این سفر وزیران امورخارجه، انرژی و منابع طبیعی، اقتصاد، دفاع و مسئول سازمان اطلاعات ملی ترکیه، رئیس جمهوری این کشور را همراهی کردند.
ترکیه به دنبال سرمایه گذاری و بازارهای عربی
مساله مورد علاقه ترکیه و اردوغان اقتصاد است که از محورهای گوناگونی قابل توجه است. گرچه افزایش سطح همکاری‌ها و مبادلات تجاری دوطرف مورد تاکید مقام‌های این چهار کشور بوده است اما افزایش سرمایه گذاری‌ها و انجام پروژه‌های مشترک نیز از جمله مسایل مورد علاقه آن‌ها به ویژه ترکیه بیان شده است.بروز مشکلات امنیتی در سوریه و تنش ترکیه با اروپا و روسیه در یکی دوسال گذشته باعث شد تا آنکارا از نظر اقتصادی با دوره شکوفایی خود فاصله بگیرد. برخی شاخص‌های اقتصادی ترکیه همچون نرخ رشد این کشور کاهش و حجم بدهی‌های آن افزایش یافته است و در این دوره اقتصاد ترکیه دچار رکود شده است. ترکیه به دنبال بازارهای جدید برای صادرات و منابع تازه سرمایه گذاری است. ترکیه درچارچوب‌های اقتصادی به همکاری با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و درآمدهای نفتی آن‌ها نظر ویژه ای دارد. تارنمای خبرگزاری «آناتولی» ترکیه در این زمینه اعلام کرد: مقام‌های ترکیه ای به اقتصاد نگاه ویژه ای دارند و معتقدند نتیجه همکاری دوطرفه اقتصادی و سیاسی آن‌ها در سیاست خارجی این کشورها دیده خواهد شد. عربستان و قطر از اولویت‌های ترکیه در منطقه آگاه هستند.
همچنین ترکیه به دنبال متنوع سازی منابع انرژی خود است. درحالی که ترکیه، عربستان و قطر را شریک مهم خود در حوزه انرژی می داند دوحه و ریاض، آنکارا را بهشت امنی برای سرمایه گذاری می بینند.تارنمای تحلیلی «میدل ایست مانیتور» مهمترین هدف این سفر را اقتصادی ارزیابی کرد و نوشت: ۹۴۰ شرکت عربستان سعودی سرمایه گذاری ۶ میلیارد دلاری را در ترکیه انجام داده اند .بر اساس این گزارش، اردوغان در حالی به سه کشور بحرین، عربستان و قطر سفر کرد که در ۱۰ سال گذشته میزان صادرات ترکیه به این کشورها ۳۳ میلیارد دلار بود. تحلیلگران اقتصادی کاهش ارزش لیر ترکیه و بحران اقتصادی در این کشور از مهمترین دلایلی می دانند که عربستان را واداشته است تا در کشوری که آن را دوست خود می داند سرمایه گذاری کند.خبرگزاری آناتولی در زمینه مبادلات تجاری ترکیه و قطر هم نوشت: بین سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۶ روابط ترکیه و قطر رشد چشمگیری داشت. سال گذشته ترکیه ۴۴۰ میلیون دلار کالا به طور عمده لوکس به قطر صادر کرد و در مقابل ۲۷۱ میلیون دلار نفت و محصولات وابسته به آن را از قطر وارد کرد. ترکیه کشور جذابی برای سرمایه گذاری کشورهای عرب منطقه در حوزه‌های بانکی، حمل و نقل، گردشگری، املاک و بخش انرژی است. به عنوان نمونه در سال ۲۰۱۶ «بانک ملی قطر» نزدیک به ۳ میلیارد دلار در یکی از بانک‌های ترکیه سرمایه گذاری کرد. تعداد پروژه‌هایی که پیمانکاران ترک در قطر در حال انجام آن هستند نیز بیش از ۱۲۰ مورد است که ارزش تقریبی آن نزدیک به ۱۷ میلیارد دلار برآورد می شود.
هماهنگی برای سوریه پس از جنگ
ترکیه، عربستان و قطر از مهمترین کشورهای حامی مخالفان «بشار اسد» بوده اند که اکنون دریافتند پایان جنگ در سوریه نزدیک است.آنها فهمیدند که با تلاش کشورهای دیگر همچون روسیه و ایران، اکنون از اهمیت سیاست‌ها و تلاش‌های آن‌ها کاسته شده است. به همین دلیل تلاش دارند هرچه سریع تر خود را برای دوره پس از جنگ آماده کنند. به نظر می رسد بخشی از هدف این سفر دوره ای هماهنگ شدن کشورهای بازنده، برای نقش آفرینی در آینده سوریه است.تارنمای شبکه خبری«تی.آر.تی» ترکیه سفر اردوغان را با هدف مسایل امنیتی و موضوع سوریه دانست و نوشت اردوغان و ملک سلمان در مورد آینده سوریه به گفت وگو پرداختند.اما این تارنما در بخشی از گزارش خود اعتراف کرد: هر دو کشور در شش سال گذشته از گروه‌های مخالف گوناگونی حمایت کردند. آنها اکنون در دیدارشان اعلام کردند به محض پایان درگیری‌ها در سوریه برای بازسازی این کشور وارد عمل می شوند .تارنمای روزنامه «دیلی صاباح» نیز در گزارشی سفر رهبران عربستان و ترکیه را با هدف همکاری برای بازسازی سوریه ارزیابی و تاکید کرد: عربستان سعودی اعتقاد دارد که جنگ در سوریه بیشتر از یک سال ادامه نخواهد یافت در همین راستا ترکیه و عربستان در بازسازی این کشور مشارکت می کنند. در بخشی از این تحلیل آمده است: مسیر تجاری در دوره جنگ نمی توانست برقرار شود اما اگر جنگ برطرف و راه برای تجارت باز شود میزان داد و ستد دوطرفه به دو برابر افزایش می یابد. یکی از مقام‌های اقتصادی عربستان نیز در زمینه مشارکت در بازسازی سوریه اظهار داشت:ریاض و آنکارا باید به برادران سوری خود کمک کنند تا آینده ای روشن بسازند. البته وی بر این اعتقاد است بازسازی سوریه را نباید به دولت‌ها سپرد بلکه منابع مالی برای بازسازی باید از سوی ترکیه و عربستان سعودی به پروژه‌های خاصی اختصاص پیدا کند.
کشورهای عربی و ائتلاف سازی‌های سیاسی
برخی تحلیل‌ها نیز اهداف سفر اردوغان به سه کشور عربی را از دیدگاه مسایل سیاسی و امنیت منطقه ای مورد ارزیابی قرار داده اند. موضوع درگیری‌ها در سوریه و دیگر مسایل منطقه ای در کنار نمایش صف بندی‌های سیاسی در خاورمیامه از مهمترین اهداف این سفر بیان شده است.خبرگزاری «آسوشیتدپرس» نیز بخشی از هدف سفر دوره ای اردوغان به کشورهای خلیج فارس به ویژه عربستان را گسترش روابط دو کشور سنی دانست که از مخالفان در جنگ سوریه حمایت می کنند و در چند سال گذشته به هم نزدیک تر شده اند. از زمان پادشاهی ملک سلمان در عربستان (سال ۲۰۱۵ ) از میزان تنش میان ریاض و آنکارا کاسته شد. روابط این دو کشور به علت حمایت ترکیه از اخوان المسلمین و «محمد مرسی» رئیس جمهوری پیشین مصر که متحد آنکارا بود متشنج شد. عربستان پشتیبان اصلی «عبدالفتاح السیسی» است که اکنون به جای مورسی قدرت را به دست گرفته است.این سفر را نمی توان بدون درنظرگرفتن مسایل سوریه تحلیل کرد. در شرایط کنونی ترکیه در کنار روسیه و ایران که حامی دولت بشار اسد هستند در موضوع سوریه نقش آفرین شده است. اخیراً اردوغان در دیدار با وزیر امورخارجه عربستان در آنکارا اعلام کرد که جایگاه عربستان و ترکیه در موضوع سوریه کاملا برجسته است. سفر اردوغان به قطر که از مخالفان دولت اسد حمایت می کند نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است. اردوغان حتی در منامهِ بحرین از ایجاد «منطقه امن» در شمال سوریه خبر داد.از طرف دیگر به نقل از آسوشیتدپرس هر دوکشور عربستان و ترکیه امیدوارند تا روابط خود را با واشنگتن و رئیس جمهوری جدید آمریکا بهبود ببخشند. ترکیه در دوره باراک اوباما روابط پرتنشی را با آمریکا داشت زیرا اوباما از گروه‌های کرد حمایت می کرد. روابط عربستان نیز با آمریکا سرد بود زیرا به تعبیر ریاض، اوباما علاقه ای برای مداخله در جنگ داخلی سوریه نداشت و به همین دلیل بحران طولانی شد. تارنمای «عرب نیوز» سفر دوره ای اردوغان را با مسایل گوناگون منطقه با ارتباط دانست و نوشت: موضوع حل مساله سوریه درصدر گفتگوهای دوطرفه بوده است. در کنار آن موضوع یمن، لیبی، ایران و همکاری‌های امنیتی دوجانبه علیه تروریسم نیز در این سفر مورد توجه قرار گرفته است.به طور کل می توان این گونه نتیجه گرفت در حالی که عمده توجه ترکیه به مسایل اقتصادی است اما مقام‌های عربستانی همکاری‌های امنیتی و مبارزه با تروریسم و صف بندی‌های منطقه ای را برجسته تر می دانند.
چرا اردوغان به امارات نرفت؟
منابع نزدیک به حکومت امارات دلیل استثنا شدن این کشور از سفر اردوغان به کشورهای عضو شورای همکاری خیلج فارس را شکاف‌های موجود بین حزب عدالت و توسعه و امارات دانستند.منابع دیپلماتیک در کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس تاکید کردند که سفر رجب طیب اردوغان به سه کشور بحرین، عربستان و قطر باعث شکاف در بین کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس شده است .اردوغان در این سفر سه کشور کویت، امارات و عمان را استثنا کرده بود و به نوشته رای الیوم، شاید امارات در بین این سه کشور بیشتر از همه خشمگین باشد. «حمد المزورعی» روزنامه‌نگار نزدیک به حکومت امارات در صفحه خود بر روی توییتر نوشت: اردوغان امارات و پادشاهی عمان را از سفر خود استثنا کرد؛ چرا که به خوبی می‌داند سیاست‌های این دو کشور با سیاست‌های حزب عدات و توسعه همخوانی ندارد و در جمله دیگری نوشت: شورای همکاری خلیج فارس دو بار از اردوغان گزیده نمی‌شود.«ضاحی خلفان» معاون رئیس پلیس دبی در توییتر نوشت: اردوغان معارضان سوری را سر برید و در آوارگی ملت سوریه و تخریب این کشور سهم فعالی داشت.روابط امارات با ترکیه و قطر به دلیل حمایت این دو کشور از اخوان‌المسلمین بحرانی است. امارات برای اعلان مواضع خود معمولا به نویسندگان نزدیک به خود اتکا می‌کند و این نویسندگان مواضع حکومت امارات را از طریق نشر مطالبی در توییتر یا روزنامه اعلام می‌کنند.
پیام سفر همزمان روحانی و اردوغان به کشورهای عرب خلیج فارس
به نظر نمی‌رسد همزمان شدن سفر روسای جمهور ایران و ترکیه به چند کشور عرب حاشیه خلیج فارس تصادفی باشد آن هم در شرایطی که احتمال تشدید اختلاف این کشورها و دسته بندی آنان وجود دارد.به گزارش تسنیم به نقل از روزنامه رای الیوم، همزمان شدن سفر رئیس جمهوری ایران به عمان و کویت با سفر دوره‌ای اردوغان به سه کشور عرب حاشیه خلیج فارس شامل بحرین، عربستان و قطر تصادفی نبود بلکه همزمان با آغاز جنگ سرد آمریکا و ایران صورت گرفته و در چارچوب رقابت دو قطب بزرگ منطقه‌ای یعنی ایران و ترکیه و تلاش برای ایجاد ائتلاف‌های سیاسی جا دارد.نکته قابل توجه اینکه روحانی به دو کشوری رفت که اردوغان آن را از سفر منطقه‌ای خود مستثنی کرده بود و مواضع رئیس جمهوری ایران مبتنی بر عقلانیت و بی طرفی و دوری از سیاست محورهای منطقه‌ای است و در هر دو کشور یعنی عمان و کویت با استقبال گرم روبه رو شد .سفر روحانی به کویت و عمان در حالی صورت گرفت که رسانه‌های سعودی حملات شدیدی را علیه سفر قریب الوقوع او به الجزایر آغاز کرده و به طور غیر مستقیم مخالفت خود را با سفر منطقه‌ای‌اش اعلام کردند .نکته قابل توجه اینکه ایرانی‌ها سفر رئیس جمهوری خود به عمان و کویت را در پاسخ به دعوت رسمی رهبران این دو کشور و پاسخ به پیام ماه گذشته شورای همکاری خلیج فارس به تهران توسط شیخ صباح خالد الحمد الصباح وزیر خارجه کویت اعلام کرده‌اند .هرچند عربستان موافقت خود را با این پیام و لحن صلح طلبانه آن نسبت به ایران ابراز داشت اما این عقبگرد غیرمنتظره کویت و امیر آن موجب نارضایتی ریاض شد و نتیجه‌ای کاملا معکوس داشت و چه بسا موافقت کویت با استقبال از روحانی در این مرحله زمانی، بیش از هر چیز واکنشی به موضع عربستان و مستثنی شدن از سفر اردوغان باشد.
انتقاد تند نویسندگان اماراتی از اردوغان
آنچه این احتمال را تقویت می کند، انتقاد شدید نویسندگان و مسئولان اماراتی از اردوغان و سفر منطقه‌ای او و نیز متهم کردن او به فتنه انگیزی و نقش اساسی او در تخریب سوریه است؛ در این انتقادها که در وسایل ارتباط جمعی منتقل شده است، کلمات بسیار تندی به کار گرفته شده است که بیانگر خشم سومین دولت عرب خلیج فارس است که از سفر اردوغان استثنا شده است، به اضافه اینکه از نارضایتی امارات از حمایت اردوغان از اخوان المسلمین حکایت دارد حال آنکه امارات در تمام محافل منطقه‌ای و بین‌المللی مخالفت و دشمنی خود را با اخوانی‌ها اعلام می‌کند.نکته دیگر اینکه سفر اردوغان به عربستان، بحرین و قطر در چارچوب تکاپوی جدید آمریکا برای احیای محور اعتدال اهل تسنن و تمایل به ملحق شدن به آن و حتی رهبری آن حکایت دارد آن هم در شرایطی که روابط عربستان و مصر متشنج شده است، به اضافه اینکه بازارهای کشورهای عرب خلیج فارس به روی تولیدات ترکیه که با رکود اقتصادی روبه‌رو است، باز شده است.
پیام سفر منطقه‌ای دکتر روحانی
در این شرایط دکتر روحانی با سفر غیرمنتظره خود در صدد دور زدن این تکاپوی ترکیه و انتقال پیام اطمینان بخش به این کشورها برآمد با این مضمون که ایران هیچ دشمنی با آنان نداشته و مایل به همکاری است.علاوه بر این اکنون دو تحول اصلی در جریان است که چه بسا موجب هر چه شعله ورتر شدن کشمکش ایران و عربستان شود این دو تحول عبارتند از:
کنفراس حمایت از انتفاضه فلسطین به میزبانی تهران که با حضور نمایندگانی از هفت کشور به اضافه تمام گروه‌های فلسطینی برگزار می شود.
دوم: حمله شدید و بی سابقه رسانه‌های مصر علیه دولت سعودی و خالد بن علی الحمیدان رئیس سرویس اطلاعاتی آن که مصر و اردن را به دلیل نقشی که در بحران سوریه دارند تهدید کرده بود؛ مواضعی که بیانگر تنش روابط قاهره و ریاض است.

Email this page

نسخه مناسب چاپ