خاک را دریابیم!
 

منابع خاک هرکشور، به‌عنوان سرمایه عظیم ملت‌ها نقش عمده‌ای درظهور و بروز تمدن‌ها در طول تاریخ داشته‌اند و بهره‌برداری‌های بی‌رویه و تخریب آنها موجب ازبین‌رفتن برخی از تمدن‌های بزرگ شده است. «آدام اسمیت»، پدر علم اقتصاد مدرن، منابع خاک و شیوه رفتار مدیران و افراد جامعه با این منبع طبیعی را از مؤلفه‌های مهم پیش‌برنده توسعه و بهبود سطح زندگی در هر جامعه‌ای می‌داند.
دکتر منوچهر گرجی در مقاله‌ای با عنوان «ضرورت حفاظت و مدیریت خاک برای تحقق امنیت غذایی و محیط زیست پایدار» خاک‌های هر کشور را ذخایری راهبردی می‌داند که در طول زمان‌های بسیار طولانی و با دخالت عوامل مختلف به‌وجود آمده‌اند و با کمترین اشتباه ممکن است برای همیشه نابود شوند.
زمین‌های کشاورزی که حاصل‌خیزترین خاک‌ها را در درون خود جای داده‌اند، حداقل از ۱۲ هزارسال قبل تاکنون غذا و دیگر نیازهای بشر را تأمین کرده‌اند و رفتار انسان با خاک و چگونگی بهره‌برداری و مدیریت آن باید به‌گونه‌ای باشد که این کیمیای طبیعت بتواند در طول قرن‌ها و هزاره‌ها باقی بماند.
آسیب‌رسیدن به خاک
دکتر منوچهر گرجی، استاد دانشگاه تهران و رئیس انجمن علوم خاک ایران، در گفتگو با ضمیمه روزنامه اطلاعات درباره عوامل آسیب‌رسان به خاک می‌گوید: درصورت حفاظت‌نکردن از خاک و بی‌توجهی به مدیریت پایدار منابع خاک، بارندگی، باد و طوفان، روش‌های غلط یا نامناسب کشاورزی و شخم، فعالیت‌های صنعتی و عمرانی و هرگونه دست‌خوردگی خاک می‌تواند به صدمات جدی به خاک و هدررفت آن منجر شود.
وی در پاسخ به پرسشی درباره اثر مواد غیر طبیعی که وارد خاک می‌شوند، مثل سموم شیمیایی، چنین توضیح می‌دهد: مواد سمی درصورت کم‌بودن مقدارشان، توسط موجودات زنده خاک استحاله یا خنثی می‌شوند اما اگر مقدار ورود این مواد به خاک زیاد و مداوم باشد، ممکن است این مواد ازطریق خاک به آب‌ها و هوا منتقل شوند و آنها را آلوده کنند. همچنین این مواد ازطریق خاک به گیاه انتقال می‎یابند و وارد زنجیره غذایی انسان می‌شوند و سلامت جامعه را به‌خطر می‌اندازند.
به‌گفته دکتر گرجی، ماندگاری مواد مضر، سمی، یا سرطان‌زا در خاک متفاوت است. پلاستیک‌ها و فلزات سنگین می‌توانند در زمان‌های طولانی در خاک باقی بمانند و موجب خسارت‌های فراوان به محیط زیست و سلامت افراد جامعه شوند.
ناامنی غذایی با تخریب زمین
امنیت غذایی، یکی از اجزای اصلی امنیت ملی هر کشور است. سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (۱۹۹۶)، امنیت غذایی را به‌شرح زیر تعریف می‌کند: دسترسی فیزیکی و اقتصادی تمام مردم در همه اوقات به غذای کافی، سالم و مغذی برای داشتن یک زندگی سالم و فعال. با توجه به ترجیحات غذایی، در حال حاضر بیش از ۹۹ درصد غذای مورد نیاز بشر از خاک تولید می‌شود و این موضوع، امنیت غذایی جوامع مختلف را به سرنوشت خاک‌ها پیوند داده است. خدشه‌دارشدن این امنیت می‌تواند مشکلات فراوان اجتماعی و چالش‌های امنیت ملی را به‌دنبال داشته باشد.
برنامه معاهده جهانی برای مبارزه با بیابان‌زایی، تخریب زمین‌ها را یک فرآیند طبیعی یا ناشی از فعالیت بشر می‌داند که باعث می‌شود زمین‌ها به‌مدت طولانی نتوانند کارکردهای اقتصادی یا بوم‌شناختی خود را ایفا کنند. تخریب زمین‌ها در حال حاضر اصلی‌ترین تهدید امنیت غذایی در جهان و درحال تبدیل‌شدن به یک محدودیت جهانی برای توسعه اقتصادی است و به آن سومین چالش قرن ۲۱ (بعد از دو چالش تغییر اقلیم جهانی و کمبود آب شیرین) اطلاق می‌شود. بعضی از پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند که منابع خاک، به‌دلیل تخریب‌ها و سوءمدیریت‌ها در آینده نه‌چندان دور (کمتر از یک قرن) توان تأمین نیاز غذایی بشر را ازدست خواهند داد.
وضعیت زمین‌های کشاورزی
منابع خاک در موارد متعددی مورد استفاده قرار می‌گیرند و خدمات گسترده‌ای را در اقتصاد، سلامت انسان و زیست‌بوم و حفاظت محیط زیست ارائه می‌کنند که بعضی از آنها عبارتند از: تأمین امنیت غذایی جوامع، تولید مواد اولیه پوشاک و چوب، چرخه مواد غذایی و تغییر و تبدیل و ذخیره آنها، توزیع، تنظیم جریان، تصفیه و ذخیره‌سازی آب در طبیعت، و حفاظت کمّی و کیفی آن، تنظیم هوا و تعادل‌بخشی به ترکیب گازهای جوّ زمین، ذخیره کربن اتمسفر و کاهش گازهای گلخانه‌ای، حمایت و حفاظت از تنوع زیستی گونه‌ها، پالایش آلاینده‌ها و مواد سمی، استحاله پسماندها، تصفیه فاضلاب‌ها، ذخیره و نگهداری بذر گیاهان و ذخایر ژنتیکی ارزشمند، تأمین نیازهای روحی- روانی و زیبایی‌شناختی انسان، کاربردهای عمرانی، شهرسازی، صنعتی، داروسازی، تولید انرژی و …. سهم سرانه افراد بشر از زمین‌های کشاورزی در جهان، به‌سرعت در حال کاهش است. میانگین زمین‌های کشاورزی در طول یک دوره ۳۰ساله (۱۹۶۱ تا ۱۹۹۱) بین ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش یافته و کمترین و بیشترین میزان کاهش به‌ترتیب در امریکای جنوبی و افریقا رخ داده است.
دکتر گرجی در مقاله «نقش مدیریت و حفاظت خاک در مدیریت کمی و کیفی و افزایش بهره‌وری آب» می‌نویسد: در ایران با مساحتی حدود ۱۶۵ میلیون هکتار، خاک‌های مناسب کشاورزی محدود است و بیشتر زمین‌های موجود نیز از توان تولیدی زیادی برخوردار نیستند. در حال حاضر فقط ۵ر۱۸میلیون هکتار از زمین‌های کشور مستعد کشاورزی و بهره‌برداری‌اند که از زمان‌های گذشته تا به‌حال تحت کاربری کشاورزی (زراعت و باغ) بوده‌اند و افزایش آنها نیز تقریباً ناممکن است. این زمین‌ها شامل کشت آبی (حدود ۴۵درصد) و دیم (حدود ۵۵درصد) اند و استعدادهای متفاوتی دارند. هر ساله حدود ۵ر۳ میلیون هکتار از زمین‌های دیم نیز تحت آیش (نکاشت) قرار می‌گیرند. و درمجموع، کمتر از ۷ درصد کل زمین‌های کشور (۳ر۱ میلیون هکتار) جزو زمین‌های بدون محدودیت کشت‌اند که بیش از ۲۵ درصد تولیدات غذایی سالانه کشور در آنها انجام می‌گیرد. متأسفانه این زمین‌های حاصل‌خیز اکثراً در کنار شهرها واقع شده‌اند و درمعرض خطر تبدیل به بافت‌های شهری و صنعتی هستند.
خاک و سیلاب
سیلاب‌ها سالانه ده‌ها میلیارد دلار خسارت در جهان به‌بار می‌آورند. سیلاب‌ها نه‌تنها به دارایی‌ها خسارت وارد می‌کنند و جان انسان‌ها و حیوانات را به‌خطر می‌اندازند، بلکه اثرات زیان‌بار دیگری نیز برجا می‌گذارند. روان‌آب ناشی از بارش‌های شدید موجب فرسایش خاک در بالادست و مشکلات رسوب‌گذاری در پایین‌دست می‌شود. زیستگاه‌های ماهی و دیگر جانوران اغلب در اثر سیلاب نابود می‌شود و هرچه سرعت جریان سیلاب‌ها بیشتر باشد، خسارت بیشتری وارد می‌شود. سیلاب‌های بلندمدت موجب توقف ترافیک و مانع از زه‌کشی و کاربری اقتصادی زمین‌ها می‌شوند، به تکیه‌گاه‌های پل‌ها، سواحل رودخانه‌ها، خروجی‌های فاضلاب و دیگر سازه‌ها آسیب می‌رسانند و در کشتی‌رانی و تولید انرژی برق‌آبی خلل وارد می‌کنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با بیان اینکه یکی از دلایل عمده وقوع سیلاب‌های مخرب، مدیریت‌نشدن خاک در مراتع و زمین‌های کشاورزی است، می‌گوید: با تخریب خاک، آب باران نمی‌تواند در خاک جذب شود و در آن نفوذ کند. بنابراین ضمن اینکه سفره‌های آب زیرزمینی به‌طور مناسب تغذیه نمی‌شوند و رطوبت خاک و درنتیجه تولید محصول کاهش می‌یابد، آب باران به سیل تبدیل می‌شود و خسارت‌های جانی و مالی فراوانی را به‌بار می‌آورد.
تخریب خاک مراتع، ازبین‌بردن جنگل‌ها که محافظ خاک هستند و روش‌های غلط در مدیریت کشاورزی، به‌ویژه در زمین‌های شیب‌دار دیم، می‌تواند موجب تخریب خاک و خسارت‌های بعدی شود.
نقش خاک در توزیع مناسب آب در طبیعت
یکی از وظایف و خدمات زیست‌محیطی خاک، جذب، ذخیره‌سازی و توزیع مناسب آب در طبیعت است که درقالب رطوبت خاک، منابع آب زیرزمینی، چشمه‌ها، دبی پایه رودخانه‌ها، تالاب‌ها، دریاچه‌ها، و … صورت می‌گیرد. انجام این وظیفه درحقیقت کمک به چرخه صحیح آب در طبیعت، حفاظت آب و کاهش تلفات آن، کاهش اثرات خشکسالی، افزایش پوشش گیاهی، کاهش فرسایش خاک و برطرف‌کردن سایر اثرات مخرب و ارائه خدمات متنوع اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی است.
هرگونه تخریب منابع خاک، ازجمله فرسایش، شورشدن، تغییر بی‌رویه کاربری زمین‌های حاصلخیز و اقدامات عمرانی نامناسب می‌تواند تعادل موجود در طبیعت را به‌هم بریزد و خسارات فراوان و جبران‌ناپذیری ایجاد کند.
مدیریت خاک و افزایش بهره‌وری آب
در مناطقی که منابع آبی مناسبی وجود ندارد، ولی از میزان بارندگی مناسب برخوردارند، کشاورزی، باغد‌اری و دامداری به‌صورت دیم انجام می‌شود. در چنین شرایطی تنها راه‌های محدود افزایش بهره‌وری آب، باید در حفاظت و مدیریت بهینه خاک و انجام اقدامات مناسب در این زمینه و همچنین استفاده از بذرها و نهال‌های اصلاح‌شده جستجو شود. در این مناطق، که حدود ۵۵ درصد زمین‌های کشاورزی ما را تشکیل می‌دهند، حفاظت خاک و کنترل فرسایش و به‌کارگیری روش‌های مدیریت پایدار خاک، اثرات قابل توجهی به‌همراه دارد و می‌تواند به افزایش بهره‌وری آب تا چندبرابر نیز منجر شود. این موضوع در مورد زمین‌های منابع طبیعی نیز صادق است و افزایش بهره‌وری آب در این مناطق می‌تواند با بهبود تولیدات جنگلی و مرتعی، ارزش افزوده اقتصادی و اجتماعی چشمگیری به‌ارمغان آورد.
سلامت خاک، بنیان سلامت محیط زیست
دکتر گرجی ادامه می‌دهد: برای حفظ خاک‌ها و بهره‌برداری بهینه از آنها باید حفاظت خاک (کنترل فرسایش و تخریب خاک) و برنامه‌های مدیریت پایدار خاک در همه عرصه‌ها اجرا شود که بعضی از موارد ضروری و فوری آنها به این شرح‌اند: تصویب قانون حفاظت از خاک، جلوگیری جدی از تغییر کاربری زمین‌های حاصل‌خیز کشاورزی، مطالعه، شناسایی و تهیه نقشه خاک‌های کشور، اجرای کشاورزی حفاظتی در زمین‌های زراعی، جلوگیری از شورشدن زمین‌های کشاورزی، اجرای طرح تعادل دام و مراتع، ممانعت از تخریب جنگل‌ها، افزایش مواد آلی خاک‌های کشور، حفاظت از خاک و کنترل فرسایش در سطح ملی، اجرای برنامه ملی حاصل‌خیزی خاک‌های کشاورزی و پایش مستمر منابع خاک کشور.
پیشنهادهایی برای رفع مشکلات خاک و آب
رئیس انجمن علوم خاک ایران با بیان اینکه مدیریت جامع خاک در کشور نیازمند یک تشکیلات اجرایی منسجم است، می‌افزاید: برنامه‌ریزی‌های ملی همراه با تقویت امور ضروری آموزشی، پژوهشی و ترویجی می‌تواند به حل این مشکل کمک کند.
ایجاد و تقویت تشکیلات اجرایی متولی خاک، شناسایی و طبقه‌بندی خاک‌ها و پایش کیفیت خاک، برنامه‌ریزی برای کشاورزی حفاظتی، مهار فرسایش و رسوب و افزایش مواد آلی و بهبود حاصل‌خیزی خاک، ازجمله برنامه‌هایی هستند که این متخصص علوم خاک بر آنها تأکید می‌کند.
به‌گفته او، باید با زمینه‌سازی و اجرای مشوق‌ها و یارانه‌های هدفمند، مصرف هرچه بیشتر کودهای آلی و مصرف بهینه و متوازن کودهای شیمیایی در کشاورزی مورد توجه جدی قرارگیرد.
دکتر گرجی باور داردکه اجرای این برنامه‌ها در یک دوره ۵ تا ۱۰ ساله، ضمن ایجاد اشتغال مناسب و کاهش خسارت‌های اقتصادی- اجتماعی، می‌تواند موجب افزایش ۱۰۰ درصدی تولید محصولات و افزایش بهره‌وری مصرف آب در کشاورزی شود.
او تأکید می‌کند: مسئولان و سیاست‌گذاران کشور باید به این نکته مهم توجه کنند که بدون رسیدگی جدی به ساماندهی و مدیریت پایدار منابع خاک کشور، نه امنیت غذایی و خودکفایی پایدار در محصولات راهبردی امکان‌پذیر است، نه بحران آب به‌طور کامل قابل حل خواهد بود، نه از شر ریزگردها خلاصی خواهیم یافت و نه شاهد محیط زیستی سالم و جامعه‌ای شاداب خواهیم بود. این تجربه دنیاست که در قالب تعیین پنجم دسامبر هر سال به‌عنوان روز جهانی خاک، و سال ۲۰۱۵ به‌نام سال جهانی خاک، و ده سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ به‌عنوان دهه جهانی خاک ازطرف سازمان ملل متحد تبلور یافته است.
گفتگو از: فاطمه اتراکی

code

Email this page

نسخه مناسب چاپ