هاشور
شرافت خردمندی
رضا بابایی
 

از امام علی(ع) نقل است: «جبرئیل بر آدم(ع) فرود آمد و گفت: ای آدم، من مأمورم تو را میان سه نعمت مخیر کنم، تا یکی را برگزینی و دو نعمت دیگر را وانهی. آدم(ع) گفت: آن سه نعمت کدام است؟ گفت: عقل، حیا و دین. آدم(ع) گفت: عقل را برگزیدم. جبرئیل به حیا و دین گفت: شما برگردید و او را وانهید.
آن دو گفتند: ما دستور داریم که همراه عقل باشیم و او را ترک نکنیم. اکنون که آدم، عقل را برگزیده است، ما نیز نزد او می‌مانیم.» (اصول کافی، ج۱، ص ۱۳۴)
«عقل‌گرایی» یعنی به کار گرفتن نیروی عقل و اندیشه برای رسیدن به نتیجه. به عبارت دیگر، عقل‌گرایی پیروی از برهان و حکم عقل و تجربه است. از ارکان عقل‌گرایی، پرهیز از تعصب و تقلید و خام‌اندیشی است. با وجود این، اتکا به عقل و دانش، خالی از آفات نیست. از مهم‌ترین آفات عقل‌گرایی، «شتاب‌زدگی» و «هواپرستی» و «محاسبه‌گری افراطی» است. این آفات باعث شده است که برخی عقل را قابل اعتماد ندانسته، ‌بگویند: «عقل‌ها و عاقلان، اولا گاهی به خطا آلوده می‌شوند و ثانیا با هم اختلاف دارند و ما نمی‌دانیم به کدام‌یک اعتماد کنیم.» پاسخ این است که شما هر جایگزینی که برای عقل بیابید، بیشتر از عقل، منشأ اختلاف و درگیری و خطا است.
بر پایه آموزه‌های اسلامی، عقل یکی از مواهب الهی و استعدادی ویژه است که خدای سبحان به انسان عنایت فرموده است تا با بهره‌گیری از آن بتواند در مسیر زندگی، راه سعادت و رستگاری را بپیماید.
رسول خدا(ص) می‌فرماید: «خدای بزرگ، به بندگانش چیزی بهتر از عقل نبخشیده است.» ( المحاسن، جه، ‌ص۱۹۳) اسلام، دینی است که تفکر را عبادت شمرده و عقل را پیامبر درونی انسان خوانده است. بنابراین آنچه خلاف عقل است، به‌حتم خلاف دین نیز محسوب می‌شود، و هر چیزی که کمترین انحراف را از خردمندی دارد، قطعا مطلوب دین نیست، حتی اگر عده‌ای بتوانند آن را توجیه دینی بکنند و اسنادی از متون دینی برای آن بیابند.
همچنین اسلام با تقلید کورکورانه به‌شدت مخالفت کرده است؛ زیرا دین امری تحقیقی است نه روشی تقلیدی. قرآن، کسانی را که می‌شنوند و می‌اندیشند و بهترین را برمی‌گزینند، مژده بهشت داده است. (سوره زمر، آیات ۱۸ و ۱۹) آیا هیچ آیینی وجود دارد که این اندازه عقل‌گرایی را ستایش و سفارش کرده باشد؟ روایات بسیاری، دین و رستگاری اخروی را در گرو خردورزی دانسته‌اند.
همچنین رسول خدا(ص) فرموده‌اند: کسی که عقل ندارد، دین نیز ندارد. (بحار الأنوار، ج۷۴، ص۱۶۰)
مجموعه احادیث اسلامی درباره عقل و عقل‌گرایی، هر مسلمانی را متقاعد می‌کند که رستگاری در گرو خردمندی و دانشوری است. برای نمونه، چند حدیث را یادآور می‌شویم:
ـ رسول خدا(ص): خیرو نیکی، از رهگذرخرد به دست می‌آید وبی‌خردی،بی‌دینی است. (الحیاة، ترجمه فارسی، ج۱، ص۷۶)
ـ خداوندچیزی رابرترازعقل،بهره بندگانش نکرده است.
(همان، ص۷۸)
ـ ساعتی اندیشیدن،بهتراست ازیک سال عبادت. (همان، ص۸۶)
ـ ‌ بالاترین وکامل‌ترین خیر،دانش است،ونادانی سرکردههرشرّی است. (همان، ص۹۵)
ـ‌گروهی نزدپیامبر(ص)،مردی رامی‌ستودندوهمه خصلت‌های اورابه نیکی یاد می‌کردند. رسول خدا(ص) فرمود: عقل اوچگونه است؟گفتند:
یارسولَ الله،ما ازکوشش اودرعبادت خداودیگرخوبی‌های او، باتوسخن می‌گوییم وتوازعقل اومی‌پرسی؟! فرمود: نابخردبه سبب نابخردی به گناهانی آلوده می‌شودکه بسی بزرگ‌ترازگناه فاجران است. بدانیدکه فردای قیامت،قرب ومرتبهبندگان خدابه اندازهخردآنان
است. (همان)
ـ پیامبر خدا(ص) از خانه بیرون آمد. در مسجد دو گروه را دید که گرد هم نشسته‌اند: یک گروه گفت‌وگوی علمی می‌کردند و یک گروه، به دعا خواندن و مسئلت کردن مشغول بودند. فرمود: هر دو مجلس بر خیر و نیکی است؛ هم آن گروه که خدا را می‌خوانند و هم آن گروه که می‌آموزند و می‌آموزانند؛ اما گروهی که به علم اشتغال دارند، برترند.
من برای تعلیم شما فرستاده شده‌ام. سپس خود در میان این گروه نشست. (همان، ص۶۲)
ـ برای هرچیزی سازوبرگی لازم است،وسازوبرگِ مؤمن،عقل او است. هرچیزی را مرکبی است،ومرکب انسان عقل او است. هرچیزی رافرجامی است،وفرجام عبادت،عقل است. هرگروهی را رهبر وسرپرستی است،راهبرخداپرستان،خرد است. (همان، ص۷۷)
باری؛ خردمندی و خردپیشگی، مایه پایداری و بهروزی است؛ اگر به‌واقع بدان گردن نهیم و مقتضیات آن را پذیرا باشیم، که بسیار دشوار و ناهموار است و جز مردان و زنان آزاده، از عهده آن برنمی‌آیند؛ به‌ویژه آنکه می‌دانیم خردورزی، افزون به مشاعر قوی، نیاز به دلی دلیر نیز دارد.

Email this page

نسخه مناسب چاپ