مقاله ویژه
چالش‌های حقابه زیست محیطی در ایران
 

گروه‌های تخصصی فرهنگستان علوم به صورت دوره‌ای به برگزاری میزگردهایی با حضور کارشناسان و اعضای فرهنگستان می‌پردازند. آنچه در ادامه می‌خوانید، بخش‌هایی از سخنرانی آقای دکتر ناصر طالب بیدختی، عضو وابسته گروه علوم مهندسی فرهنگستان علوم و استاد دانشکده مهندسی دانشگاه شیراز است که یکی از این نشست های تخصصی ارائه شده است و در اینجا‌ از نشریه نامه فرهنگستان علوم نقل می‌شود.

در ایران با توجه به خشکی اقلیم، استفاده بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و نبود مدیریت صحیح آب‌های سطحی و همچنین حجم بالای مصارف آب، پیکره‌های آبی دچار بحران زیست محیطی شده‌اند. منابع آب در ایران به دلایل خشکسالی‌های پیاپی، حفر بی‌رویه چاه‌های عمیق و نیمه عمیق، بهره‌گیری بی‌رویه کشاورزان، آبگیری سدهای احداث شده بر روی شاخه‌های اصلی و فرعی و عدم تأمین حقابه‌های زیست محیطی، اجرای طرح‌های کشاورزی «آب‌بر» بالا بودن میزان رسوبات جریانات آب‌های سطحی، تخلیه فاضلاب‌های شهری و صنعتی و زه‌آب‌های ناشی از فعالیت‌های کشاورزی، تغییر کاربری اراضی در سطح حوضه آبریز، حاشیه تالاب‌ها و درون تالاب‌ها، دفع پسماندها و ضایعات، و معرفی و پرورش گونه‌های غیربومی با بحران‌های زیست محیطی روبرو شده‌اند. نقش دریاچه‌های ایران (تالاب‌ها) در مدیریت جامع منابع آب و حفاظت از میحط زیست بر کسی پوشیده نیست.در ایران تاکنون نام ۲۲ تالاب در فهرست کنوانسیون رامسر قرار گرفته و به عنوان تالاب‌های بین‌المللی به جهان معرفی شده است که ارومیه، انزلی، شادگان، هامون، گاوخونی، پریشان و بختگان مهمترین آنها هستند و متأسفانه تمام این هفته تالاب در وضع وخیمی قرار دارند و هر روز به تعداد تالاب‌های ایران در لیست سیاه مونترو افزوده می‌شود.

استفاده از منابع آب به نحوی که توانایی جامعه بشری در راستای تداوم حیات و پیشرفت در آینده‌های نامحدود را تأمین کند و تداخلی با ساختار سیکل هیدرولوژی و اکوسیستم‌های مرتبط با آن ایجاد نکند تعیین‌کننده مصرف آب به صورت پایدار است نقش مدیریت منابع آب به صورت پایدار برای تضمین سلامتی اکوسیستم در بیانیه‌ای در لاهه در سال ۲۰۰۰ مشخص و مهم جلوه داده شد. نهایتاً در کنفرانس جهانی که در سال ۲۰۰۲ در ژوهانسبرگ در مورد توسعه پایدار برگزار شد، حفاظت از محیط زیست به عنوان یک ستون کلیدی توسعه پایدار مطرح شد.

بنابراین یکی از راه‌حل‌های موجود برای حفظ و ابقای اکوسیستم‌های آبی اعم از رودخانه‌ها، تالاب‌ها و تمامی پیکره‌های آبی کشور با توجه به اهمیت توسعه پایدار، ارزیابی جریان زیست محیطی(حقابه زیست‌محیطی) است.

مطالعات بررسی نیاز آب زیست محیطی از سال ۱۹۴۰ تا ۱۹۷۰ در ابتدا توسط سرویس حیات وحش آمریکا در این کشور انجام شد و متعاقب آن قانون رسمی جریان یست محیطی در سال ۱۹۷۰ به عنوان نتیجه دستورالعمل سیاستگذاری ملی زیست محیطی (۱۹۶۹) و سند برنامه‌ریزی منابع آب (۱۹۵۶) به ثبت رسید. اهداف تعیین جریان زیست محیطی شامل موارد ذیل است:

*نگهداری رودخانه در سطح قابل قبولی از سرعت، عمق و کدورت تا خود پالایی رودخانه امکان‌پذیر باشد.

*حفظ و نگهداری حداقل جریانی که حیات اکوسیستم و انسان‌های مجاور به آن وابسته است (انسان‌هایی که از رودخانه برای آشامیدن، شستشو، شنا، ماهیگیری، تفریح و تفرج استفاده می‌کنند).

حمایت از اکوسیستم‌های آبی و خاکی: به عنوان مثال حداقل جریان، آب مورد نیاز موجودات زنده و رطوبت خاک‌های اطراف رودخانه را فراهم می‌کند. سیلاب‌های کوچک، امکان تولید مثل و مهاجرت ماهی‌ها را فراهم و همچنین رویش دانه‌های موجود در کرانه رودخانه را امکان‌پذیر می‌کند.سیلاب‌های بزرگ، آب‌های زیرزمینی و حوضه آبریز را تغذیه می‌کنند. آب‌های زیرزمینی منبعی برای جریانات دائمی در فصول کم‌آبی هستند. سیلاب‌ها رسوبات کف و موانع ایجاد شده طبیعی کف رودخانه را پاک می‌کنند و ارتفاع مناسب برای قایقرانی و … فراهم می‌کنند.

*حفظ شرایط حوضه رودخانه: حفظ تعادل نمک موجود در آب که نیاز به مقدار حداقلی از جریان دارد تا از بالا رفتن شوری جلوگیری کند.

موضوع حقابه زیست محیطی و قوانین مربوط به آن از مباحث جدیدی است که طی دو دهه گذشته به برخی قوانین ملی و بین‌المللی مربوط به مدیریت منابع آب وارد شده است. مرتبط‌ترین قوانین و تصمیم‌های بین‌المللی در این زمینه عبارتند از: «کنوانسیون تنوع زیستی»، «کنوانسیون حفاظت از تالاب‌ها «کنوانسیون رامسر)» و «کمیسیون جهانی سدها».

قوانین موجود در ایران

بررسی اجمالی قوانین، تصویب‌نامه‌ها و آیین‌نامه‌های موجود در زمینه بهره‌وری از منابع آبی در کشور، همچنین تفاهم‌نامه‌های مشترک با کشورهای مجاور در این حیطه مبین آن است که در قوانین مختلف، روش‌های تولید، توزیع و نحوه بهره‌برداری از این منابع به تفصیل مشخص شده است و همچنین میزان حقابه یبرون جریانی مربوط به استفاده‌های صنعتی، زراعی و شرب بدون هیچ‌گونه اشاره و تعریفی از حقابه زیست محیطی تعیین شده است. بررسی سیر قوانین مربوط به آب کشور نشان می‌دهد که تنها از اواخر دهه ۷۰ برخی از اصول محافظت از محیط زیست در زمینه جلوگیری از آلودگی منابع آبی در پاره‌ای از قوانین، مقررات و معاهدات دوجانبه لحاظ شده است.

اکولوژیست‌ها عقیده دارند که ضابطه اصلی برای محاسبه جریان زیست محیطی باید شامل حفظ الگوهای زمانی و مکانی جریان رودخانه باشد. تغییرپذیری جریان بر تنوع ساختاری و عملکردی رودخانه‌ها و سیلاب‌دشت آنها تأثیرگذار است و بر تنوع گونه‌های رودخانه نیز اثر می‌گذارد. بنابراین جریان زیست محیطی نباید فقط شامل مقادیر مورد نیاز آب و مقدار ثابتی از جریان باشد بلکه باید بتواند به این سؤال که:‌ این آب کی و چطور باید در رودخانه‌ جاری شود؟ نیز پاسخ دهد.

یکی دیگر از مهمترین چالش‌های اعمال مدیریت جامع منابع آب در حوضه‌های آبریز با هدف پایداری بلند مدت پیکره‌های آبی و توسعه پایدار این بخش، فقدان قوانین جامع و همه سونگر متناسب با تحولات مدیریت آب و نظام بهره‌برداری از منابع آب است. نظر به اهمیت حفظ اکوسیستم‌های آبی و لحاظ حقوق نسل‌های آینده الزامی است تا علاوه بر محققان و دوستداران محیط زیست، سیاستگذاران و قانونگذاران نیز به این مفهوم توجه کرده و برنامه‌های اجرایی معینی را تدوین کنند.

فراموش نشود که بازنگری بهره‌برداری (Re-operation) از مخازن با اعمال ملاحظات زیست محیطی در حوضه‌های آبریز توسعه یافته، یکی از ضرورت‌های دستیابی به مدیریت پایدار منابع آب است. مزایای بالقوه بازنگری بهره‌برداری از مخازن شامل احیای جمعیت ماهی‌ها و سایر جانوران دارای ارزش تجاری یا تفریحی، فعال‌سازی مجدد سیلاب‌های شستشو، ایجاد تعادل بین فرسایش بستر و حجم رسوبات تولیدی که در شکل‌دهی زیستگاه‌ها مؤثر است و بازسازی تغییرات اعمال شده روی ژئومورفولوژی رودخانه است.

با این وجود، در نظر گرفتن قیود اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی ناشی از شیوه تخصیص و بهره‌برداری موجود، بر دشواری این کار می‌افزاید.

پیشنهادها

به منظور رفع چالش‌های موجود در زمینه منابع آب و اقدام در خصوص حفظ و پایداری اکوسیستم‌های ارزشمند آبی کشور پیشنهادها و راهبردهای ذیل می‌تواند مؤثر واقع شود:

*تصویب قانون جامع آب کشور

*لزوم توجه بیشتر تصمیم‌گیران، سیاستگذاران و قانونگذاران کشور نسبت به لحاظ نمودن حقابه زیست محیطی در قوانین و تصمیمات مدیریت جامع کشور

*ایجاد ساز و کار قانونی و روش‌های استاندارد جهت تعیین حداقل نیاز آبی اکوسیستم‌ها

*ارزیابی دوره‌ای نیاز آبی اکوسیستم‌ها

*ارزیابی اثرات زیست‌محیطی پروژه‌های توسعه منابع آب و تعیین نیاز اکولوژیکی اکوسیستم‌های آبی پایین دست سدها

*تنویر افکار عمومی و جوامع محلی در زمینه حفظ حداقل نیاز آبی اکوسیستم‌های آبی و آموزش همگانی

*نظارت مستمر بر تأمین حقابه اکوسیستم‌های آبی

*اصلاح قوانین داخلی مربوط به آب با توجه به ملاحظات زیست محیطی

code

Email this page

نسخه مناسب چاپ