یادداشت
‎تجارت بین‌الملل ایران
* دکتر حسام‌الدین واعظ‌زاده
تجارت میان دولت‌ها و ملت‌ها، همواره یکی از شاخص‌های پیشرفت و توسعه داخلی برای کشورها بوده است. صادرات تولیدات داخلی موجب ارتقای سطح زندگی، تقویت فرهنگ ملی و ساختار سازی برای تعامل بلند مدت و همزیستی مسالمت‌آمیز با سایر کشورها می‌شود. ضمنا این نوع تجارت بین‌المللی، مانعی برای کشمکش‌ها و تنش‌های سیاسی است و هزینه ورود به این عرصه را برای طرف‌های تجاری افزایش می‌دهد. وزارت امورخارجه گام‌های اولیه مناسبی برای تقویت و حمایت از تجارت ایران در عرصه جهانی برداشته است که باید برای تحقق این راه از سایر متخصصان هم استفاده کند.‏
استراتژی تجارت بین‌الملل ایران باید برمبنای صادرات به منطقه پیرامونی و همسایگان که بهترین نوع تجارت است، استوار باشد؛ زیرا هزینه حمل و نقل صادرات نسبت به مسافت‌های طولانی بسیار کمتر است؛ ضمن آنکه همسایگان از مشترکات فرهنگی و مصرفی تقریبا مشابهی نسبت به ما برخوردارند، لذا تولید کالاهای مورد نیاز آنها برای ما هزینه کمتری خواهد داشت.‏‎ ‎
‏ بنابراین، صادرات به کشورهای عضو اتحادیه‌های منطقه‌ای بسیار مقرون به صرفه است. در واقع تجارت منطقه‌ای در نقاط مختلف دنیا از رونق بیشتری برخوردار است تا با مناطق ناهمگون. به عنوان مثال، ارتباط تجاری میان ژاپن، چین، کره و تایوان بسیار بیشتر است تا با اروپا و همگرایی تجاری این چهارکشور هر سال افزایش می‌یابد. بنابراین تجارت بین‌الملل ایران باید براساس استراتژی صادرات منطقه‌ای استوار باشد تا بتواند ضمن ایجاد همگرایی منطقه ای، سبب ثبات و دوستی میان دولت‌ها و ملت‌ها شود و از تنش‌های سیاسی پیش بینی نشده و هزینه بر بکاهد. ترسیم چنین الگویی سبب دستیابی به راهی مناسب برای تولید با کیفیت داخلی، قابل پیش‌بینی بودن روابط خارجی ایران و فراهم آمدن زمینه‌های امنیت صادرات را ممکن می‌سازد.
با این حال، هیچ کشور پیشرفته‌ای فقط صادرکننده نبوده است و کالاهایی را که کمبود دارد از طریق واردات هم تأمین می‌کند. با توجه به تجربه جهانی، عامل موفقیت کشورهای پیشرفته صنعتی، عمدتاً وابسته به توسعه صادرات آن بوده است. ما لازم است برنامه تولید ملی خود را با نگاه صادرات جهانی تنظیم کنیم. به نظر نمی‌رسد هنوز استراتژی مشخص و کارآمدی را در این زمینه در دست داشته باشیم.
ایران باید در تجارت بین‌الملل، کشورهای شمالی، غربی و شرقی مجاور را در اولویت قرار دهد. حال که ایران عضو سازمان تجارت جهانی (‏WTO‏) نیست ضروری است نسبت به ایجاد مکانیسمی‌روشن و پایدار برای کاهش و یا حذف تعرفه‌های تجاری و گمرکی به صورت دوجانبه یا چندجانبه با طرف‌های تجاری بیش از گذشته اقدام کند. ‏
براساس گزارش ‏WTO‏ در مقیاس جهانی، تجارت ایران در سال ۲۰۱۶(۱۳۹۵) شامل صادرات، تجارت کالا و خدمات بازرگانی و ترانزیت و توریسم، رتبه سی و نهم و در واردات رتبه پنجاه و چهارم را کسب کرده است. سهم ایران از صادرات جهانی کمتر از نیم درصد (۰٫۴۱) در سال ۲۰۱۶ بوده است. البته رتبه ۳۹ جهانی ایران در تجارت بیش از ۶۰ درصد به صادرات نفت و گاز وابسته بوده است و اگر روزی این نوع صادرات تک محصولی متوقف شود، رتبه تجارت ایران، ده‌ها مرتبه به عقب خواهد رفت و در کنار ضعیف‌ترین کشورها قرار خواهد گرفت. ‏
ما باید تلاش کنیم رتبه تجارت خارجی غیر نفتی و خدمات بازرگانی خود را لااقل به اندازه ترکیه برسانیم. صادرات ایران به عراق در سال ۱۳۹۴ حدود پنج و نیم میلیارد دلار بوده در حالی که این میزان برای ترکیه نزدیک به ۸ میلیارد دلار است.این کشور با تحفظ نسبت به برخی قوانین به عنوان عضوی از‎ WTO‎مکانیسم مشخصی برای حفظ اطمینان از روند واردات و صادرات خود مشخص کرده است. متاسفانه ایران، تراز تجاری منفی یا نزدیک به منفی با بسیاری از کشورهای در حال توسعه دارد. ترکیه همیشه صادراتش به ایران به اندازه حدود دو برابر ما به آن کشور بوده است. البته تفاوت در صادرات ایران با ترکیه در آن است که عمده صادرات ایران برپایه نفت و گاز است. ‏
متاسفانه اتاق بازرگانی ایران، اطلاعات به روز تجاری و بازرگانی ایران با جهان را در سایت خود ندارد. با احتساب تاریخ ۱۴ مرداد ۱۳۹۶، هنوز میزان صادرات و واردات ایران با جهان برای سال ۱۳۹۵ احصاء نشده و این خود شاخصی برای فهم میزان حساسیت ما نسبت به اطلاعات به روز در مورد ارزیابی و رصد تجارت ایران با جهان است. ‏
از دیگر بازارهای هدف ایران به لحاظ جغرافیایی می‌تواند اروپا باشد. اروپا در سال ۲۰۱۶ بزرگترین صادرکننده و وارد کننده کالا در جهان بوده است. ایران با فاصله یک کشور یعنی ترکیه باید بازار خود را در‎ ‎اروپا تحکیم بخشد. اروپا می‌تواند یکی از شرکای با ظرفیت و بازار مناسبی برای تجارت ایران باشد. در منطقه نزدیک اروپا، یعنی خاورمیانه به غیر از ترکیه، کشوری نیست که بتواند به اندازه ایران ظرفیت تولید و صادرات کالاهای متنوع به این منطقه را داشته باشد.‏
یکی از امتیازهای ایران برای صادرات و توسعه تجارت بین‌المللی، جمعیت جوان و نیروی تولیدکننده آن در مقایسه با اروپا و سایر کشورهای صنعتی است، لذا افزایش نیروی جوان ماهر و آموزش دیده می‌تواند تولید کننده ثروت باشد؛ اما کشورهای صنعتی اروپا با رشد منفی جمعیت و افزایش شمار سالمندان نسبت به ایران، به همان اندازه نیروی تولیدکننده جوان کمتری دارند و به تدریج از تولید ثروت به سوی مصرف آن حرکت می‌کنند. این روند به معنای آن است که آنها در آینده بیشتر مصرف‌کننده کالاها خواهند بود تا تولیدکننده و صادرکننده. ‏
ایران باید با رصد این تحولات و فرصت‌ها در بازارهای جهانی و با چنین هوشمندی، استراتژی تجارت بین‌المللی خود را در دولت دوازدهم با انتخاب وزیری جوان، با انگیزه و توانا برای تقویت تولید داخلی و حضور موثر در تجارت بین‌الملل تنظیم کند. ‏
ایران باید بتواند انتخاب‌های متعدد و چند لایه‌ای را در تجارت بین‌الملل ترسیم و تعریف کند و به طور مستمر روند صعود و نزول تحولات تجارت و سیاست بین‌الملل را با استفاده از متخصصان رصد کند. مرکز فرماندهی اقتصاد مقاومتی به همراه وزارت صنعت و تجارت و اتاق بازرگانی ایران، می‌تواند در ذیل مدیریت معاون اول رئیس‌جمهوری، اتاق فرماندهی و پل ارتباطی تولید داخلی و صادرات و تجارت بین‌الملل ایران باشد.

Email this page

نسخه مناسب چاپ