میرزا محسن خان نجم آبادی
جنگلی مشروطه خواه
 

میرزا محسن خان نجم آبادی (م ۱۳۳۶ش) فرزند شیخ محمّدتقی مجتهد و نوه شیخ هادی نجم آبادی، از مبارزان کمتر شناخته شده مشروطیت و نهضت جنگل است. در خردسالی با پدر و پدربزرگش به حوزه علمیه نجف-اشرف رفت و در آنجا زبان عربی را به خوبی فراگرفت. پس از بازگشت به تهران به پیشنهاد پدربزرگش، از کسوت روحانیت خارج شد و در گرمابه عمومی محلّه سنگلج تهران و زمین های کشاورزی روستای کرشته از توابع شهرستان شهرستان شهریار به کار پرداخت. پدر او از روحانیون ضدّ مشروطه و از یاران شیخ فضل الله نوری (م ۱۳۲۷ق) بود.
او درباره تاثیر شیخ هادی نجم آبادی (م ۱۳۲۰ق) در شکل گیری اندیشه اش می نویسد: «دوران کودکی من مصادف بود با آخرین سال های حیات مرحوم شیخ هادی نجم آبادی جدّ بزرگوارم. اخلاق و رفتار وی را همه می دانستند و می شناختند. افکار آزادی وی با وضع روز تطبیق نمی کرد، به همین جهت وی همیشه از حکومت مطلقه اظهار نفرت
می کرد و در خیال حکومتی به طرز جمهوری بود. این افکار درما هم اثر کرد و بر روی همین سنخیت با آزادی خواهان و روشنفکران و کسانی که از وضع روز، ناراضی بودند آشنا شدم.» وی به خاطر می آورد که شیخ هادی در سحرگاه دوّم ربیع الاول ۱۳۱۴ق او را از خواب بیدار کرده و می گوید: «محسن، پاشو برو تماشا کن، می خواهند یک وطن پرست (میرزا رضا کرمانی ضارب ناصرالدین شاه قاجار) را اعدام کنند.»
در نهضت مشروطه خواهی ایرانیان، به همراه گروهی از چهره های اصلی مشروطیت، در «کمیته انقلاب» فعالیت می کرد. این کمیته سیاسیِ مخفی در سال ۱۳۲۸ق با هدف تحکیم مشروطه و مجلس تشکیل شد. او در آن کمیته به شدّت تحت تاثیر میرزا نصرالله بهشتی مشهور به ملک المتکلّمین
(م ۱۳۲۶ق) و سیّدجمال-الدین واعظ اصفهانی مشهور به صدرالواعظین (م ۱۳۳۶ق) بود. برخی نویسندگان، میرزا محسن را رابط حلقه‌های عمومی و خصوصی «گروه اجتماعیون تهران» می دانند. این گروه مشروطه خواه با حکومت قاجار، پنهانی مبارز می کرد. او همچنین به همراه عمویش شیخ مهدی نجم آبادی (م ۱۳۳۶ش) عضو «انجمن بین‌الطلوعین» بود. در همین انجمن بود که با حیدرخان عمواوغلی (م ۱۳۰۰ ش) آشنا شد و با او به همکاری نزدیک پرداخت. برخی بر این نظرند که انجمن بین‌الطلوعین همان کمیته انقلاب است. اغلب جلسات کمیته هر نیمه‌شب در خانه‌های ابراهیم حکیمی ملقّب به حکیم الملک (م ۱۳۳۸ش) و شیخ مهدی نجم‌‌آبادی تشکیل می شد و پیش از طلوع آفتاب به پایان می‌رسید.
به روایت سیّدحسن تقی زاده (م ۱۳۴۸ش) که با میرزا محسن دوستی و همکاری سیاسی داشت، یکی از فعالیت های او، نجات جان سیّد محمّدرضا مساوات (م ۱۳۰۴ش) فعال مشروطه خواه بود که با طراحی حیدرخان عمواوغلی انجام شد. تقی زاده درباره او نوشته است: «میرزا محسن که پسر شیخ محمّدتفی (پسر بزرگ حاجی شیخ هادی) بود به جدّش رفته بود. خیلی آدم خوب و آزادی طلب بود. میرزا محسن که همیشه با جدّش محشور بود… تا این اواخر همیشه با ما بود.»
او در جریان به توپ بستن مجلس شورای ملّی به وسیله محمّدعلی شاه قاجار (م ۱۳۰۳ش) و سرکوب مشروطه خواهان، به سفارت انگلیس پناه برد و سپس به قفقاز گریخت. پس از مدّتی به نهضت مشروطه خواهان گیلان پیوست و در فتح تهران شرکت کرد. پس از برکناری محمّدعلی شاه، به عضویت هیات عالیه درآمد. در سال ۱۳۰۴ش از گلپایگان به سمت نمایندگی مجلس موسّسان انتخاب شد. مجلسی که با تغییر موادی از قانون اساسی، سلطنت را از قاجار به رضاشاه پهلوی (م ۱۳۲۳ش) انتقال داد.
میرزا محسن نجم آبادی با نام مستعار میرزاعلی یکی از نزدیکان مورد اعتماد میرزا کوچک خان جنگلی (م -۱۳۰۰ش) رهبر نهضت جنگل بود. به گونه ای که میرزا به هنگام بروز اشتباهات فرقه عدالت رشت درباره کمک به نیروهای سرخ، او را به عنوان نماینده خود، برای ارشاد و راهنمایی به نزد آنان فرستاد. ابراهیم فخرایی (م ۱۳۶۶ش) در کتاب سردار جنگل به این ماجرا اشاره کرده است.
بخش هایی از خاطرات میرزامحسن
نجم آبادی از جنبش مشروطه خواهی به نقل از دکتر عبدالحسین نوایی
(م ۱۳۸۳ش) در کتاب «فتح تهران» و به نقل از اسماعیل رائین (م ۱۳۵۸ش) در کتاب «حیدرخان عمواوغلی» منتشر شده است. مهندس منوچهر نجم آبادی (م ۱۳۹۰ش) فرزند میرزا محسن است که در تابستان ۱۳۸۰ش زیرنظر پروفسور سیف الدین نجم آبادی (م ۱۳۹۵ش) در آلمان، درختواره خاندان نجم آبادی را تدوین کرد. آرامگاه میرزا محسن نجم آبادی در آرامستان ابن بابویه تهران است.
حسین عسکری

منابع:
مهدی ملک زاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، کتاب دوّم، ص ۴۱۸ و کتاب چهارم، ص ۷۰۸؛ ادوارد براون، انقلاب مشروطیت ایران، ص ۳۴۰؛ غلامرضا ورهرام، نظام سیاسی و سازمان های اجتماعی ایران در عصر قاجار، ص ۳۹۶؛ اسماعیل رائین، حیدرخان عمواوغلی، ج ۱، ص ۴۴، ۴۷، ۱۰۲؛ عبدالحسین نوایی، فتح تهران، ص ۱۳۸؛ یحیی دولت آبادی، حیات یحیی، ج ۲، ص ۱۲۱، ۳۰۸؛ سیّدحسن تقی زاده، زندگی طوفانی، ص ۱۱۲؛ منوچهر نجم آبادی، درختواره خاندان نجم آبادی، ۱۳۸۰؛ ابراهیم فخرایی، سردار جنگل، ص ۳۴۷، رییس نیا، حیدر عمو اوغلی در گذر از طوفان ها، ص ۴۸، ۱۱۹؛ حسین آبادیان، تاریخ سیاسی ایران معاصر؛ بسترهای تاسیس سلطنت پهلوی، ص ۵۴۹؛ تصویر میرزا محسن نجم آبادی به لطف سرکار خانم آذر نجفی در اختیار نگارنده قرار گرفته و برای نخستین بار منتشر می شود.

code

Email this page

نسخه مناسب چاپ