یادداشت/درباره پروفسور مریم میرزاخانی
از تبار ریاضی‌دانان نامی ایران
دکتر سیدمصطفی عزیزیان
‌خبر درگذشت استاد مریم میرزاخانی، ریاضیدان برجسته کشورمان، نخستین زن برنده مدال فیلدز ریاضیات (که معادل نوبل ریاضی است) و استاد دانشگاه استانفورد برای تمامی هم‌میهنان وی و جامعه علمی ریاضی جهان مایه تاسف و اندوه فراوان شد.‏
مجله آلمانی زبان «اشپیگل» با درج این مطلب که «کسب مدال فیلدز برای تمام جهان و ایران افتخار بزرگی بوده است» افزود: «میرزاخانی که در توپولوژی و هندسه جبری پژوهش می‌کرده است، موفق شد راه‌حلی برای یک مسئله ریاضی بیابد که ریاضیدانان جهان مدت‌های درازی به دنبال یافتن راه حل عملی برای محاسبه رمزهای جایگزین فرم‌های هندسی هذلولی بوده‌اند و این نابغه ایرانی نشان داد که با استفاده از ریاضیات شاید بتوان راه را به سوی دست یافتن به راه‌حلی روشن در اختیار جامعه علمی قرار داد. اشپیگل در جای دیگری از مقاله خود اشاره کرده است: «زندگی او مانند یک افسانه بود.»
مریم میرزاخانی در سال ۱۳۵۶ در تهران به دنیا آمد و در دبیرستان فرزانگان تحصیلات متوسطه خود را به پایان رساند. وی موفق شد مدال طلای المپیاد‌های جهانی ریاضی را که در سال‌های ۱۳۷۳ در هنگ کنگ و ۱۳۷۴ در کانادا برگزار شد، کسب کند. او نخستین دانش‌آموز ایرانی بود که برنده جایزه نمره کامل شد.‏این نابغه بزرگ کشورمان در سال ۱۳۷۸ مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه صنعتی شریف دریافت کرد و برای ادامه تحصیل راهی ایالات متحده شد و در سال ۲۰۰۴ موفق به اخذ درجه دکترای ریاضی از دانشگاه‌هاروارد شد.‏استاد مریم میرزاخانی که همچون ستاره‌ای در سپهر ریاضی ایران و جهان درخشید، یکی از رهروان تبار ریاضیدانان بزرگی مانند خوارزمی، خیام، بیرونی، غیاث‌الدین جمشید کاشانی و… بود که در این کهکشان پرستاره فروغی تابناک داشت وبی تردید راهگشای تمامی پویندگان راه علم خواهد بود.‏کشورمان از دیرباز مهد ریاضیدانان پرآوازه‌ای بوده است که پس از گذشت سده‌ها همچنان نبوغ ودرک عمیق شان از علم ریاضی زبانزد محافل علمی جهان است.‏هنگامی که به تاریخ ریاضی این دیار کهن نگاهی می‌اندازیم درمی‌یابیم که شگفت‌آور نخواهد بود اگر میرزاخانی‌ها طلایه‌دار ریاضیدانان عصر کنونی شوند.‏زنده‌یاد پرویز شهریاری در باب تاریخ ریاضی کشورمان این چنین از خدمات ریاضیدانان بزرگ کشورمان یاد کرده است: «دوره ریاضیات ایرانی از اواخر سده دوم هجری تا سده نهم هجری بوده است، یعنی دست‌کم به مدت ۶۰۰ سال، ایران مرکز ریاضی جهان بوده است.»از ریاضیدانان بزرگ این دوره می‌توان از خوارزمی نام برد که در حدود سال ۱۶۳ هجری‌قمری در خوارزم دیده به جهان گشود. به گفته استاد شهریاری:‏‏«دوره ریاضیات ایرانی با این ریاضیدان بزرگ که در قرن سوم هجری یا ۱۱۰۰ سال پیش می‌زیسته شروع شده است و کارهای او روی حساب، جبر و مثلثات و حل معادله‌های خطی و درجه دوم بوده است.»‏
بیشترین چیره دستی خوارزمی را به حل معادله‌های درجه اول و دوم نسبت داده‌اند. کتاب جبر و مقابله او را بسیاری از مترجمان مشهور قرون وسطی ترجمه کرده‌اند.‏
از دیگر مفاخر بزرگ کشورمان که در زمینه ریاضیات کارهای ارزشمندی انجام داده است، می‌توان از ابوریحان بیرونی نام برد. بیرونی در سال ۳۶۲ هجری قمری در کاث پایتخت خوارزمشاهیان به دنیا آمد. دانشنامه علوم چاپ مسکو از «بیرونی» به عنوان دانشمند همه قرون و اعصار یاد کرده است. بیرونی شعاع کره زمین را در بیش از هزار سال پیش با دقت زیادی محاسبه کرده که تا حدود زیادی به مقداری که امروزه با استفاده از تجهیزات پیشرفته به دست آورده‌اند نزدیک است. به واسطه نبوغ، ذکاوت و ژرف بینی مثال زدنی این دانشمند بزرگ است که ابوالفضل بیهقی در اثر ارزشمند خود «تاریخ بیهقی» این چنین از او یاد می‌کند:‏‏«او مردی بود در ادب و فضل و هندسه و فلسفه که در عصر او چنو دیگری نبود و به گزاف چیزی ننوشتی.» یکی دیگر از نام آوران بزرگ ریاضی ایران وجهان، خیام نیشابوری است، او که در سال ۴۲۷ هجری‌قمری در نیشابور پا به عرصه وجود گذاشت. از کارهای ارزشمند خیام حل معادلات درجه سوم با کمک مقطع‌های مخروطی است.‏خیام همچنین درتعیین ضرائب بسط دو جمله‌ای (بینوم نیوتن) که اکنون به دو جمله‌ای «خیام ـ نیوتن» و نوشتن این ضرائب به صورت منظم که به «مثلث خیام ـ پاسکال» معروفند سده‌ها پیش بر ریاضیدانان بزرگ اروپایی مقدم بوده است. ‏
از دیگر بزرگان ریاضی ایران و جهان غیاث‌الدین جمشید کاشانی است که در سال ۷۵۸ هجری در کاشان زاده شد. او را باید از جمله نوابغ بزرگ ریاضی ایران و جهان به شمار آورد. استاد شهریاری در خصوص این ریاضیدان نامی کشورمان اشاره‌ای داشته است:‏‏«تعیین جیب (سینوس) یک درجه درحدود پانصد سال پیش از کارهای مهم او بوده است.» کاشانی همچنین در تعیین عدد «پی» و حل عددی معادله‌های درجه چهارم و بالاتر کارهای مهمی انجام داده است.‏
شایسته است در این مقوله از زنده‌‌یاد دکتر محسن هشترودی که در زمانی نه چندان دور با تلاش‌های خود نام کشورمان را در مجامع جهانی ریاضی بلندآوازه کرده بود نیز یاد کرد.‏
اما هدف از نگارش این سطور و یادآوری نام بزرگان ریاضی میهنمان، افزون بر ادای احترام به این بزرگ بانوی ریاضیات کشورمان، بیان این نکته اساسی است که بستری که در طی سده‌ها در این سرزمین کهن گسترده شده است همچنان مستعد پرورش میرزاخانی‌ها و عرضه به جهان دانش خواهد بود.‏
به امید روزی که فرصتی فراهم شود تا تمامی دانشمندان این مرز و بوم که دردیگر کشورها به پژوهش‌های علمی مشغولند به کشور خود بازگشته و به تربیت فرزندان کوشا و جویای علم کشورمان همت گمارند.‏
منابع:‏
‏ـ چیستا: شماره یکم پائیز ۱۳۸۳، ص ۲۴ـ۲۱، استاد پرویز شهریاری.‏
‏ـ تاریخ بیهقی، ابوالفضل بیهقی.‏

Email this page

نسخه مناسب چاپ