یادداشت
سلوک نجبا
حاشیه‌ای بر درگذشت بزرگ نادرزاد/سید مسعود رضوی
روز پنج شنبه، خبر درگذشت مترجم و محقق فرهنگ و اندیشۀ سیاسی، بزرگ نادرزاد، پس از مدتی بستری بودن و جدال با عوارض سکتۀ مغزی منتشر شد. من شخصاً خبر این واقعه را از استاد دانشورم دکتر عزت الله فولادوند شنیدم که با تأثّری عمیق، به ایجازی که اندوه از آن می‌تراوید گفت: «بزرگ هم رفت». این غمگینی و سزاواری البته در فقدان رفیقی یکدل و شایسته امری مرسوم است اما فراتر از آن است. دکتر فولادوند، نادرزاد را از بزرگ‌ترین و قابل اعتمادترین مترجمان و صاحب نظران‌ در حوزۀ سیاست و فرهنگ می‌داند و تمام آثارش را دستاوردی برای پژوهش و فکر معاصر می‌خواند. این داوری باتوجه به مرجع سخن، اعتبار بی‌چون و چرای بزرگ نادرزاد را در محیط تحقیقات و ترجمه‌های معاصر نشان می‌دهد. سیطرۀ کمیّت بر او اثر نگذاشته و جانمایۀ آثارش را بی‌رمق نکرده بود. هم ازین‌رو مرجعیتی داشت و کتاب‌هایش گزیده کارهایی بود که نشان می‌داد صاحبش صلاحیت کافی برای ورود در این موضوع و ارائه و اشاعۀ مطلب را داشته است.
آشنایی من با مرحوم نادرزاد به اوایل انقلاب بازمی‌گردد. کتاب حکمت یونان اثر شارل ورنر با ترجمۀ پاکیزه و روان وی، از بهترین منابع در موضوع فلسفۀ کهن یونان بود.انصافا در کنار کتابهای مشابه در آن دوره، نظیرآثار محققان فقید فروغی و دکتر شرف الدین خراسانی وعلیمراد داوودی و… قرار می‌گرفت و از برخی جهات منقح‌تر و برای خوانندگان زودیاب تر هم محسوب می‌شد. بعد از این که به مطبوعات پا گذاشتم و در بخش‌های فرهنگ و اندیشه قلم زدم، به دیدنش رفتم. عامل جغرافیا هم در این موضوع بی اثر نبود، زیرا وقتی در ابتدای دهه ۱۳۷۰ روزنامه همشهری تأسیس شد، در ساختمانی مستقر شد که روبروی منزل بزرگ نادرزاد قرار داشت. با اینهمه خیلی دیر و دور دیدار و گفتگوهایی با وی میسّر شد و بیشتر در اجتماعات و محافل خصوصی با دوستان مشترک و بزرگان و متفکرانی که همه به بزرگ نادرزاد احترام میگذاشتند و از بیان منزلتش فروگذار نمیکردند.
چند نکته از یادمانده های معدود که از آن مترجم فقید و محقق عمید شنیده و در خاطرم مانده را برای آشنایی خوانندگان عالیمقام باز می گویم. بزرگ نادرزاد مردی متین، دانا، خوشفکر، خوشرو و خوشخو بود. نادرزاد تحصیلات خود را در تهران شروع و در سوئیس در مقطع کارشناسی در زمینه ادبیات فرانسه ادامه و در پاریس دکترا گرفت. مدتی در وزارت فرهنگ کار کرد و همزمان به نگارش مقالات و ترجمه‌هایی در حوزه های
‌مختلف فکری پرداخت. قدیمی ترین اثر ترجمه ای وی رساله‌ای است تحت عنوان «آیین میترا» (اثر مارتین ورمازرن) که شاید اولین رساله کاملی باشد که درباره شقوق مختلف، مهر پرستی در قرون اول مسیحیت در اروپا منتشر شده است. وی در سال ۱۳۱۴ خورشیدی متولد شد و ۸۲ سال عمر کرد. یک بار دربارۀ مترجمی صفت «درستکار» را به کار برد و افزود کارش را درست انجام داده و مترجمانی که بدون صلاحیت علمی دست به قلم میشوند، به چند معنا آدم‌های درستکاری نیستند.
در‌بارۀ دموکراسی و جامعۀ دموکراتیک اعتقاد داشت که بیش از هرچیز، تربیت سیاسی نقش اول را بازی می‌کند. به این معنا که آموزش فقط بخشی از فرایند تربیت و نهادینه سازی برای استقرار دموکراسی است. آموزش و علم و اندیشۀ سیاسی، رأس هرم تخصصی برای نخبگان است اما به تنهایی نمی تواند حاصلی داشته باشد. تربیت دموکراتیک، تقویت روحیات جمعی برای حصول به منافع جمعی، ایجاد ساختارهای مدنی، و سرانجام چشم پوشی و بازدارندگی فرد به نفع قانون، جامعه و نهادهای مدنی است. متفکران و محققان ما باید بیاموزند که بحث دموکراسی متعلّق مباحث اجتماعی است و بعداً در سیاست قابل تحقق خواهد بود. این فضیلت و در عین حال مزیت دموکراسی نسبت به دیگر نظام های اجتماعی و سیاسی است.
یک بار در بارۀ یکی از نقل قولی از نویسنده‌های معروف قضاوتی کرد و گفت که باید منابع دیگر را هم ببیند. سپس کتابی از همان نویسنده را نشان داد که اشتباهاتش موید صحت داوری بزرگ نادرزاد بود. تعداد کتاب های زنده یاد نادرزاد بسیار نیست و او گزیده کار بود و کیفیت را فدای کمیت نمی کرد. همچنانکه محتوا را با وسواس حفظ می کرد و متن را با چینش عالمانۀ واژه ها بالا می برد. این آثار ارزش بسیار دارد و به گمان من در سالهای بعد، بیش از پیش خوانده و بدان استناد خواهد شد. برخی دیگر از آثارش چنین است:
«آیین میترا» (اثر مارتین ورمازرن) اولین رساله کامل درباره شقوق مختلف مهر پرستی در قرون اول مسیحیت در اروپا. این کتاب حدود ۳۵ سال قبل ترجمه و اولین بار توسط انتشارات دهخدا چاپ شد و بعدها نشر چشمه آن را تجدید چاپ کرد.
«فلسفه فرهنگ» اثر «ارنست کاسیرر» فیلسوف نوکانتی آلمانی بود. این کتاب توسط پژوهشگاه علوم انسانی چاپ شد و چاپ مکرر آن نیز توسط این پژوهشگاه صورت می گیرد.
«قدرت سیاسی» اثر نویسنده فرانسوی ژان ویلیام لاپیر است که کتاب چهارمی که نادرزاد به ترجمه آن دست یازید، کتابی بود از شارل ورنر که استاد نادرزاد در دانشگاه ژنو بود.
این نویسنده ۲ جلد کتاب، یکی در باب حکمت یونان و دیگری در خصوص فلسفه جدید دارد که نادرزاد جلد اول این کتاب(حکمت یونان) را در سال ۱۳۴۵ ترجمه و در سال ۱۳۴۷ منتشر کرد.
کتاب بعدی از نویسنده و متفکر فرانسوی به نام «آلن دو بنوآ» است که رساله ای است تحت عنوان «تأمل در مبانی دموکراسی» که نشر چشمه آن را چاپ کرد.
کتاب دیگر رساله کوچکی درباره الکسی دو توکویل، جامعه شناس نامدار فرانسوی و نگاه جامعه شناسانه ای است که وی به جامعه آمریکا انداخته است این کتاب به همین نام دوتوکویل منتشر شده بود. نویسنده این کتاب ژاک کنل هویر است.
کتاب بعدی؛گردآوری مجموعه مقالاتی است به نام «در باب دموکراسی، تربیت، اخلاق و سیاست» که توسط چند نویسنده نوشته شده و نشر چشمه آن را منتشر کرده است است. از مهم ترین فصل های این کتاب سلوک نجبا است.
آخرین اثر ترجمه و منتشرشده نادرزاد، «فلسفه سیاست در جهان معاصر» اثر کریستیان دولاکامپانی است که نشر هرمس آن را به بازار کتاب عرضه کرده است.

Email this page

نسخه مناسب چاپ