یادداشت/بمناسبت ۲۳مهر ماه روز ملى مبارزه با سل
لزوم مقابله همزمان با بیماری سل وفقر
دکتر محمدرضا مسجدى - عضو کمیته فنى سل کشور
 

اگر نالد “بهار” از غم دل نالد، نه زخم سل پرستاران چه مى خواهید،ازین بیمار زار امشب
آخرین غزل مرحوم ملک الشعرا بهار دربستر بیمارى سل که با آن جان به جان آفرین تسلیم کرد.
براساس آخرین گزارش سازمان بهداشت جهانى از اطلاعات ٢٠٢ کشور و شامل بیش از ٩٩٪‏جمعیت جهان، وضعیت بیمارى سل وسیع تر از آنچه فکر مى‌شد در دنیا مشکل‌آفرین است، ولى با این حال تعداد موارد مرگ و هم چنین موارد جدید ابتلا به بیمارى رو به کاهش است.
در سال ٢٠١٥، نزدیک به ۴ر۱۰ میلیون مورد جدید بیمارى در جهان رخ داده که ۹ر۵ میلیون نفر مرد(٥٦٪‏)و۵ر۳ میلیون نفر (٣٤٪‏) زن بوده اند.بعلاوه یک میلیون موردنیز(١٠٪‏) سهم کودکان بوده است.همچنین۲ر۱میلیون نفرازاین مجموعه(١١٪‏)،همزمان گرفتارى HIVداشته‌اند.نزدیک به ۶٠٪‏کل مواردسل درکشورهاىهند،اندونزى،چین،نیجریه،پاکستان وافریقاى جنوبى بوده است.درمقایسه باسال٢٠١٤،کاهشی معادل۵ر۱٪‏درسال٢٠١٥اتفاق افتاده است که این رقم بایدبه۴ تا ٥٪‏درسال برسدتابه اهداف پایان بخشیدن به این بیمارى قابل دسترسى باشد.از طرفى در سال٢٠١٥ تقریبا ٤٨٠هزارمورد جدید سل مقاوم یا(MDR ) نیز رخ داده است که به آنها ١٠٠هزارمورد مقاوم به داروى ریفامپین نیز باید اضافه شود. ٤٥٪‏مواردمجموعه سل مقاوم یعنى کل٥٨٠هزار نفردرکشورهاى هند،چین وروسیه بوده‌اند. تقریبا٣ر٣٪‏مواردتازه تشخیص داده شده و ٢٠٪‏بیماران باسل قبلى دچارسل مقاوم هستند. بعلاوه،٩ر٧٪‏مبتلایان به سلMDR، دچار نوع سل XDRهستند که نوعى مقاومت شدیدتر است. در سال ٢٠١٥، نزدیک به ۴ر۱ میلیون نفر در اثر بیمارى سل و ٤٠٠هزارنفر نیز به علت ابتلا توام به سل وHIVفوت کردند. با اینکه میزان مرگ در اثر بیمارى سل در سال ٢٠١٥ در مقایسه با سال ٢٠٠٠، تقریبا ٢٢٪‏کاهش یافته است،اماهنوزاین بیمارى جزو١٠علت اصلى مرگ درسطح جهانى محسوب مى‌شود.
بر اساس گزارش سال ٢٠١٥ سازمان بهداشت جهانى،در جمهورى اسلامى ایران با ٧٩ میلیون نفر جمعیت در آن زمان، تعداد موارد بیمارى سل از همه انواع ریوى و غیر ریوى،حدود ١٣هزارنفر و میزان بروز بیمارى سل ١٦ مورد در ١٠٠هزارنفر جمعیت در سال بوده است.بر اساس این گزارش حدود ٧١٪‏مواردموردانتظاربیمارى سل درکشورکشف وگزارش شده است.میزان موفقیت درمان در ایران براى سل معمولى ٨٧٪‏وبراىسل مقاوم٧٤٪‏بوده است.درهمین گزارش میزان بروزسل درافغانستان١٨٩در١٠٠هزار،پاکستان٢٧٠در١٠٠هزار،عراق٤٣در١٠٠هزار،آذربایجان٦٩در١٠٠هزار،وترکیه١٨در١٠٠هزاربوده است.
نکته مهم این است که از میان کشورهاى “پر سل” جهان که بیشترین تعداد و بار بیمارى را دارند،دو کشور مساله‌دارو مشکل ساز یعنى افغانستان و پاکستان هم جوار ایران بویژه منطقه سیستان و بلوچستان هستند.
بر اساس آخرین آمار اداره کنترل سل وزارت بهداشت،درمان و آموزش پزشکى، تعدادکل بیماران مبتلا به سل در کشور در سال ١٣٩٥ برابر با ٩٠٧٧ مورد بوده که ٤٥٥٥ مورد سل ریوى خلط مثبت ،١٦٧٢ نفر سل خلط منفى و ٢٥٤٧ بیمار مبتلا به سل غیر ریوى بوده‌اند.بیشترین فراوانى سنى براى افراد بالاتر از ٦٥ سالگى بوده و پس از آن سنین ٢٥ تا ٤٤ سالگى بوده است.از بیماران مبتلا به سل ریوى خلط مثبت که از نظر انتشار و گسترش بیمارى در درجه اول اهمیت محسوب مى‌شوند، ۵ر۱۴٪‏بیماران غیرایرانى بوده‌اند!.موفقیت درمان دربیماران سل معمولى٨٧٪‏ودرانواع مقاوم٥٧٪‏بوده است.ازنقطه نظرفراوانى بیمارى دراستان هاوشهرستان ها،بالاترین رقم مربوط به شهرزابل واستانى مربوط به سیستان و بلوچستان و پس از آن استان گلستان است.با توجه به شرایط اقلیمى ووضعیت اجتماعى و اقتصادى منطقه زابل و میزان ابتلا به بیمارى سل و نزدیکى به افغانستان و کل استان سیستان و بلوچستان به پاکستان، با کمک خیرین بنیاد نیکوکارى فردوس، به منظور کمک به بیماریابى،درمان و حمایت از بیماران مبتلا درمنطقه و هم چنین استقرار یک واحد آموزشى و پژوهشى براى کمک محلى و همچنین با مساعدت دانشگاه علوم پزشکى زابل و وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکى و سازمان بهداشت جهانى منطقه مدیترانه شرقى، هاب منطقه اى براى این منظور در قالب بیمارستان امام رضا علیه السلام درمجموعه بیمارستان حضرت امیر المومنین(ع)دانشگاه علوم پزشکى زابل در حال احداث و به یارى خداوند به زودى زود افتتاح وقابل بهره بردارى خواهد بود.
علایم بیمارى سل شبیه اغلب بیماری هاى عفونى شامل تب (گاهى خفیف و بعضا شدید)،عرق کردن،لاغرى، ضعف، بى اشتهایى وکج خلقى (بویژه نزد کودکان وخردسالان)است و بقیه علایم مربوط به عضو مبتلا هستند. با توجه به اینکه مهمترین عضو مبتلا،ریه‌ها است،لذا سرفه،خلط،خلط خونى مهمترین علایم این بیمارى بشمار مى روند و از این جهت هر فرد مبتلا به سرفه باخلط بیش از دو هفته و حتى یک بار خلط خونى باید به فکر بیمارى سل بود و اقدامات لازم براى تشخیص آن به کار گرفته شود.تشخیص بیمارى به طور عمده مبتنى بر یافتن میکروب سل است که اساسا متمرکز بر آزمایش خلط و جستجوى میکروب سل در آن است. این آزمایش بسیار ساده و قابل دسترس درهمه جاست. البته براى کشف موارد مقاوم از تست هاى مولکولى مکمل نیز بهره گیرى مى شودو بر حسب برنامه کشورى و تعریف موارد،کشت و آنتى بیوگرام نیز انجام مى شود.به طور معمول هر فردمبتلا به سل ریوى خلط مثبت، ١٠ تا ١٥ نفر را آلوده مى کند. در حال حاضر نزدیک به ٢ تا ٣ میلیارد نفر در جهان آلوده به میکروب سل هستند اما فقط در ٥ تا ١٠ ٪‏این افراددرطول زندگى،عفونت به بیمارى تبدیل مى شودکه معمولادرخردسالان وافرادباضعف ایمنى این میزان بیشترو زودتر رخ مى دهد.درسل معمولى (غیرمقاوم) مدت درمان شش ماه وشامل چهاردارو دردوماه اول ودو٢دارودر٤ماه بعد است و میزان موفقیت، مشروط بر مصرف صحیح و منظم دارو بیش از ٨٥ تا ٩٠٪‏است. مشکل اساسى این است که پس ازتقریبا٢تا٣هفته مصرف دارو،اغلب علایم بیمارى فروکش مى کند،لذابیماراحساس نیازبراى مصرف دارو پیدا نمی کند یا دارو را نامرتب مصرف مى کند وازاین جا داستان پیدایش مقاومت میکروب سل آغاز مى شود.بدین لحاظ برنامه درمان کوتاه مدت با نظارت مستقیم از سال هاى ١٩٨٠ جزو برنامه هاى سازمان بهداشت جهانى قرارگرفت و در حال حاضر در اغلب کشورها سارى وجارى است. خوشبختانه در کشور ما،کلیه خدمات شامل،بیماریابى،تشخیص و درمان بیمارى سل رایگان و از طریق سیستم خدمات بهداشتى درمانى کشور انجام مى گیرد.
به طور متوسط هزینه درمان بیمار مبتلا به سل معمولى که اغلب
شش ماه طول مى کشد وبه طور سرپایى انجام مى گیردو در بیش از ٨٥٪‏مواردتوأم با موفقیت وعلاج کامل مى شود،بین١٠٠ تا ٥٠٠ دلار است.در حالی که هزینه درمان بیمار مبتلا به سل مقاوم بین ٥تا١٠هزار دلار بوده و نتیجه موفقیت درمان هم حدود ٥٠٪‏است. بدین جهت یکى ازاقدامات اساسى بایدجلوگیرى ازبروزمواردمقاوم بیمارى باشد که بایدازطریق برنامه ملى مبارزه باسل کشوری انجام گیرد.البته واکسیناسیونBCGبه عنوان اولین اقدام برای پیشگیرى بیمارى سل بویژه نزد کودکان و نونهالان در بیش از ١٦٣ کشور جهان اجرا مى شودو در ١٠۲ کشور پوشش بیش از ٩٠٪‏دارد.درایران نیزBCGطبق برنامه ملى واکسیناسیون در بدو تولد تزریق مى شود وپوشش تقریبا ١٠٠٪‏دارد.اما اثرات مصونیت زایى این واکسن بیشتر در سنین کودکى و نوجوانى است و پس از بلوغ از اثرات آن کاسته مى شود.
باید یادآورى کرد که به علت ارتباط بیمارى سل با شرایط اقتصادى و اجتماعى جامعه،ریشه کنى آن نیز باید همزمان با ریشه کنى فقر،کاستن عوامل خطر بیماری هاى غیر واگیر شامل استعمال دخانیات،بهبود تغذیه و تامین مسکن مناسب براى افراد جامعه باشد.
ارتباط استعمال دخانیات با بیمارى سل به شکلى است که مصرف دخانیات خطر ابتلا به بیمارى سل را ۵ر۲ برابرو هم چنین مرگ در اثر بیمارى را بسیار زیادتر مى­سازد.بنظر مى­رسد بیش از ٢٠٪‏میزان بروزبیمارىسل درسطح جهانى مربوط به استعمال دخانیات مى باشدولذاکنترل ومبارزه بااستعمال دخانیات بطورجدى برکنترل بیمارى سل وریشه کنى آن تاثیرگذارمى باشد.ازاینروسازمان جهانى بهداشت،هماهنگى فعالیت­هاى برنامه مبارزه باسل ومبارزه بادخانیات را مهم ودر برخى قسمت ها ادغام هر دو را ضرورى مى‌داند.
موفقیت برنامه ملى کنترل سل منوط به تامین به موقع بودجه کافى،تجهیزات مورد نیاز واز همه مهمتر نیروى انسانى ورزیده، علاقمندو پایدار است که شاخص هاى اصلى تعهد حکومتى محسوب مى شوند.هر گونه تعلل یا کوتاهى،اثرات زیان بار و غیر قابل جبران ببار می آورد که هزینه آن را چندین نسل باید بپردازند.از این رو توجه جدى وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى و مجلس محترم شوراى اسلامى وسازمان برنامه وبودجه در تخصیص بودجه مناسب(که خیلى هم زیاد نیست)قدم مهم واساسى براى توفیق دربرنامه ملى کنترل سل بشمار مى‌رود که در طى چند سال اخیر موفقیت‌هاى مطلوبى کسب نموده ودرمیان کشورهاى همجوار و منطقه از شرایط بهترى برخوردار است. والسلام.
*از سرکار خانم دکتر مهشید ناصحى،مدیر محترم اداره سل وزارت بهداشت،درمان و آموزش پزشکى که آمار مربوط به ایران را دراختیار گذاشتند و در این سال ها تلاش مجدانه ای درجهت کنترل بیمارى سل در کشور مبذول مى دارد، سپاسگزارى مى‌شود.

Email this page

نسخه مناسب چاپ