بلند‌پروازی‌های رژیم عربستان و پادشاهی لرزان سعودی
 

«شورای روابط خارجی آمریکا» در گزارشی ضمن بررسی تحولات داخلی عربستان و سیاست پاکسازی شاهزاده‌ها توسط ولیعهد سعودی می‌نویسد: دشوار بتوان درک کرد که یک پادشاهی فرامدرن با اقتصادی پیشرفته چگونه می تواند از این پاکسازی داخلی سر بر آورد.
گزارش می افزاید: «محمدبن سلمان»، ولیعهد سعودی به بهانه مبارزه با فساد دستور به بازداشت دهها نفر از نخبگان پادشاهی را داده است آنهم در آغاز یک هفته آشفته که «سعد حریری» نخست‌وزیر لبنان هم استعفای خود را اعلام کرده است. اندیشکده شورای روابط خارجی آمریکا ادامه می دهد: یک شاهزاده عالیرتبه سعودی به نام «منصور بن مقرن» و هشت مقام رسمی دیگر هم در سقوط هلی‌کوپتر کشته شدند و هنوز علت این سقوط اعلام نشده است. همچنین «مداوی‌الرشید» در تارنمای «میدل ایست آی» می‌نویسد: دشوار بتوان درک کردکه یک پادشاهی فرامدرن با اقتصادی پیشرفته چگونه می تواند از این خنجر از پشت و پاکسازی درونی که در بالاترین سطوح انجام می شود، سر بر آورد.
«الیوت آبرامز» در نیویورک تایمز نیز می نویسد: اکنون قبضه تدریجی قدرت به مقاومت در درون و بیرون خانواده پادشاهی منجر شده و برآمدن محمدسلمان بعنوان ولیعهد هم مورد حمایت یکپارچه شاهزاده‌های ارشد سعودی قرار نگرفته است. همچنین «بروس ریدل» پژوهشگر اندیشکده المانیتور معتقد است: «پادشاهی سعودی بر سر یک چهارراه مهم در تصمیم گیری قرار گرفته است؛ اقتصادی با درآمدهای پایین نفتی؛ جنگ در یمن؛ ناکامی در محاصره قطر؛ افزایش نفوذ ایران در لبنان، سوریه و عراق و بحران جانشینی در کشور.اکنون شکننده‌ترین دوران در تاریخ پادشاهی سعودی طی نیم قرن گذشته است.
سعودی در آستانه دوربرگردان مشروعیت سازی
پدر و پسر تاجدارِ ریاض در ادامه اقدامات شگفت آور و ناهمخوان با سنت‌های حکومتداری عربستان، از طریق راه اندازی کمیته مقابله با فساد دهها نفر از شاهزادگان و مقام‌های سعودی را برکنار یا بازداشت کردند؛ رخدادی که فراتر از هموارسازی مسیر سیاسی پیش روی ولیعهد جوان، تحولی در منابع مشروعیت بخش به حاکمان تازه آل سعود به شمار می آید.
به گزارش ایرنا، اندک زمانی پس از صدور فرمان «ملوکانه» ملک سلمان پادشاه سعودی مبنی بر تشکیل «کمیته عالی مبارزه با فساد»، دهها نفر از شاهزادگان، مقامات و چهره‌های شاخص آل سعود از مناصب خود برکنار یا بازداشت شدند. فاصله صدور این فرمان در شامگاه شنبه سیزدهم آبان تا اجرا که کمتر از یک شبانه روز به طول انجامید، چهره‌های حاضر در فهرست برکنار و بازداشت شدگان و به طور کلی بی سابقه و غیرمتعارف بودن این رخداد سبب شد تا جامعه سعودی در بهت فرورفته و ناظران مسائل منطقه‌ای نیز نگاه خود را به تحولات ریاض بدوزند. از شاخص‌ترین افرادی که زیر تیغ کمیته یادشده قرار گرفتند باید به «متعب‌بن‌عبدالله بن عبدالعزیز» فرزند «ملک عبدالله» پادشاه پیشین سعودی اشاره کرد که در راس گارد ملی عربستان از رقیبان بالقوه «محمد بن سلمان» ولیعهد سی و دو ساله سعودی به شمار می آمد. «ولید بن طلال» دیگر نواده بنیانگذار مملکت سعودی و شاهزاده ۲۰ میلیارد دلاری این کشور بود که گرفتار کمند کمیته ضد فساد شد. در کنار این سرمایه گذار و بازرگان شاخص سعودی، «ترکی بن عبدالله بن عبدالعزیز» امیر پیشین ریاض، «عبدالله بن سلطان» فرمانده نیروی دریایی، «خالد التویجری» رییس سابق دیوان سلطنتی، «ابراهیم العساف» وزیر دارایی پیشین و «عادل فقیه» وزیر دارایی دولت سعودی در زمره سرشناس ترین چهره‌های فهرست مبارزه با فساد قرار دارند.همزمان با برکناری و دستگیری ده‌ها شاهزاده سعودی و وزرای پیشین و کنونی، رسانه‌ها از سقوط بالگرد یکی دیگر از پسرعموهای بن سلمان خبر دادند. بنابر اعلان منابع سعودی، «منصور بن مقرن بن عبدالعزیز» جانشین امیر منطقه عسیر با دیگر همراهانش در این حادثه جان خود را از دست دادند. پدر منصور یعنی «مقرن» آخرین فرزند ذکور بنیانگذار سعودی بود که برپایه وصیتنامه «ملک عبدالعزیز» مبنی بر انتقال سلطنت به صورت موروثی میان برادران، در اوایل سال ۲۰۱۵ میلادی (زمستان ۹۳) بر جایگاه ولیعهدی تکیه زد. مقرن اما پس از چند ماه جای خود را به یکی از برادرزادگانش یعنی «محمد بن نایف» داد و بن نایف نیز در ادامه روندی مشابه که برخی ناظران آن را کودتای سفید نامیدند، در اواخر خردادماه سال جاری از ولیعهدی کنار رفت تا بن سلمان به عنوان جانشین پدر معرفی شود. نکته قابل تامل اینکه فرزند جانباخته مقرن مدتی مشاورت ولیعهد پیشین سعودی را برعهده داشت.
از دید برخی تحلیلگران، مجموعه رخدادهای اخیر را می توان نوعی قدرتنمایی و ضرب شستی به رقبای بالقوه بن سلمان دانست. مجموعه اعتراض‌هایی که پس از اعلام ولیعهدی بن سلمان در عربستان بروز کرد و بخشی از آن در مراسم شب بیعت با وی به صورت زنده در رسانه‌ها بازتاب یافت نشان داد جانشینی وی بی دردسر نخواهد بود.از این منظر، اصلاحات اخیر اجتماعی و تلاش برای نوسازی اقتصاد عربستان را می توان با هدف هموارسازی مسیر بن سلمان به سوی پادشاهی همپیوند دانست؛ اصلاحاتی که خود با واکنش‌هایی در عربستان مواجه شد و شکاف‌های سیاسی در این کشور را نمایان تر ساخت. بر اساس برنامه‌های بلندپروازانه بن سلمان، عربستان به سوی اقتصادی غیرنفتی و صنعتی گام برخواهد داشت و این روند منجر به ایجاد تضاد منافعی جدی میان برخی خانواده‌ها و صاحبان بنگاه‌های اقتصادی سنتی خواهد شد. اصلاحات اجتماعی اخیر شامل اعطای حقوقی چون رانندگی، ورود به ورزشگاه، صدور فتوا و … به زنان سعودی نیز سبب شد تا حامیان غالبا جوانِ بن‌سلمان در برابرِ نسل‌های سنتی این کشور قرار گیرند. بن سلمان به تازگی در اظهارات خود از ضرورت عبور سعودی از اسلام تندرو و حرکت به سوی اسلامگرایی میانه و مدرنیسم سخن گفت که این سخنان با واکنش‌های بسیاری روبرو شد. در تحلیل اوضاع سیاسی عربستان برخی صاحبنظران می گویند، ملک سلمان و فرزندش قصد دارند با قرار دادن مخالفان بین لبه‌های قیچی اصلاحات و سرکوب، هر گونه مقاومت سیاسی را در هم شکسته و برای زمینه‌سازی پدیده نوظهورِ انتقال قدرت به نسل نوادگان پرشمار عبدالعزیز، سنت‌های پیشین حکومتداری را در هم بکوبند.در این ارتباط می توان شاهد تغییر مبانی مشروعیت ساز در مملکت سعودی بود. تا پیش از این، تصمیمات پشت پرده بزرگان خاندان آل‌سعود که در هیات بیعت یا همان مجلس موسسان عربستان مهر تایید می خورد مهمترین متغیر در فرایند انتقال قدرت پس از مرگ پادشاهان به شمار می آمد و مشروعیت جانشینان به نوعی مشروعیتی سنتی- خاندانی بود.در فرایندی که پادشاه کنونی سعودی و فرزندش دنبال می کنند، درآمیختن قدرت به شکلی برهنه و سرکوبگرانه با نوعی تایید محدود در افکار عمومی قرار است پیشران ارابه بن سلمان به سوی پادشاهی باشد؛ اهمیت این موضوع زمانی آشکارتر می شود که با توجه به جوانی بن سلمان، وی در صورت دست یافتن به پادشاهی دهه‌ها زمام امور و سرنوشت سعودی را در دست خواهد گرفت. همین واقعیت سبب شده تا همچنان کانون‌های مقاومت سیاسی در خاندان آل سعود فعالیت داشته و دغدغه و درگیری‌های متعددی را برای پدر و پسر تاجدار این خاندان فراهم سازند.
کشمکش در عربستان و آثار آن بر تحولات منطقه
اصابت موشک یمنی به فرودگاه خالد درریاض همزمان با تحولات پیچیده استعفای جبری سعدحریری وموج بازداشت‌های خانگی شاهزاده‌ها و وزرای سابق بویژه دانه درشت‌های آنها بیانگرعمق و ابعاد وپیامدهای چندوجهی وبه هم پیوسته، این رخدادها است.
اکبر قاسمی سفیر پیشین ایران در اوکراین و مصر،در ایرنا نوشت:این بازداشت‌ها شامل متعب فرمانده گارد ملی ، بکربن لادن برادر ناتنی بن لادن، ولید بن طلال شاهزاده و میلیاردر معروف و اولین معارض محمد سلمان، ترکی بن عبداله امیرسابق ریاض و از فرزندان ملک عبدالله، وعادل فقیه وزیر اقتصاد فعلی، وعبدالله بن سلطان معاون قبلی وزیر دفاع وفرزند سلطان ولیعهد سابق است. همچنین کشته شدن مبهم فرزندان مقرن و فهد یعنی منصور و عبدالعزیز و گروگان گرفتن سعد حریری در ریاض بین اعلام استعفا در نخست وزیری و مسکوت گذاردن پرونده فساد در مجموع اهمیت دارد و باید مورد توجه قرار گیرد.
- اظهارات زودهنگام ترامپ که در پرواز درحال عزیمت به ژاپن بوده که این موشک ایرانی بوده نشانگر تاثیر لابی سعودی برترامپ و همچنین ادامه نوار ناپختگی‌های او دراظهارنظرهای بی ربط را بدرستی می رساند. هرچند ادامه اظهارات وی و بخش دیگری از اظهارات ترامپ که موشک‌های پاتریوت آمریکا باعث خنثی سازی این موشک شد، خود بیانگر اهداف واقعی ترامپ در بازاریابی و راهبرد تجارت سلاح‌های آمریکایی را به سعودی‌ها وحتی ژاپنی‌ها در تهدیدات ناشی از کره شمالی می رساند، ولیکن پاسخ حساب شده فرمانده سپاه بر ارائه استدلال مبنی براینکه این نوع موشک‌ها برخاسته از ظرفیت خود یمنی‌ها و امکان ارسال موشک برد بلند به یمن میسر نمی باشد معقول واقناع کننده به نظر می رسد.
- درپرتو تحولات داخلی و رخدادهای مبهم وچندلایه متواتر ناشی ازتسویه حساب‌های درونی عربستان در درجه اول درایت حکم می کند همچون رویکرد سنجیده ای که آقای سید حسن نصرالله دبیرکل حزب الله در تعامل با استعفای جبری و اعلام شده سعد حریری از ریاض، و هرگونه واکنش به این رخداد مبهم را به روشن شدن زوایای پنهان این تحولات و مشورتهای آقای میشل عون با گروههای داخلی و توصیه به آرامش وصبر و خویشنداری احاله‌کرد.
- دراین میان چند نکته قابل توجه ،نگرش ما را به بسیاری از زوایا هرچه بیشتر آگاه تر خواهد کرد، یکی اظهارات مشترک وعجولانه نتانیاهو و لیبرمن که هردو آنها معروف به هنرمند بودن در جوسازی و فرصت طلبی دربهره برداری حداکثری در رویکردهای تبلیغاتی و روانی برخوردار بوده و هردو مهارت‌ها وچیرگی‌های قابل توجهی دردکترین تولید آشوب وتنش بین کشورهای منطقه داشته و دارند. چرا که بلافاصله برموج استعفای سعد حریری سوارشده و دستورکار خودرا خلاصی یافتن لبنان از سلاح حزب الله قرار دادند. فارغ از اینکه، داستان استعفای جبری حریری سری در خمره گیرکرده مفسدین متعددی درریاض دارد که کمترین آن هیولایی بوده که آرزوهای نتانیاهو وداماد ترامپ را برباد خواهد داد.
- بیانیه ائتلاف عربستان در خصوص ادعای دخالت ایران درتولید و قاچاق موشک‌های یمنی، هرچند بعنوان یک کار روتین تبلیغاتی ریاض قلمداد می شود و اثر کاربردی ندارد ولیکن بدلایل عدیده و از جمله مهمترین آنها ، در شرایطی که رخدادهای درونی و برامده ازرویکردهای حاکمان ریاض ،دارای ابهامات و زایش‌های پژواک دار متنوع بوده است ، اتخاذ رویکردهای سنجیده در اظهارات و جلوگیری از پراکندگی در اظهارات غیر ضرور و ارائه پاسخ‌های معقول و صرفا کاربردی بسیار حائز اهمیت و ضروری می نماید.
- ازسوی دیگر آنچه در خصوص تحولات داخلی عربستان نیز قابل پیش بینی بوده است رخدادهای جاری در چارچوب مجموعه حلقه‌های تاکتیکی باهدف آماده سازی واگذاری زمام امور رسمی به ملک محمد در حال تبلور هست که این حلقه‌ها شامل عزل اجباری مقرن و محمد نایف، اجلاس ترامپ و ملک سلمان در ریاض، بروز اختلاف ریاض و دوحه ،سفر ملک سلمان به مسکو، در آخرین پرده تسویه حساب دانه درشت‌های مخالفین خود بر سرراه تخت پادشاهی ملک محمد با پروژه پرزرق و برق پوئن دادن به حضور جوانان و زنان و تحقق خاستگاه ۷۰ درصد جوانان سعودی و اجرای پروژه نئوم در کنار دریای سرخ و نهایتا جانمایی جنبش اصلاحات به رهبری ملک محمد برای بدست آوردن کرسی پادشاهی که به همین زودی ودرروزهای آینده، روبان آن توسط ملک سلمان قیچی شود.
-پاسخ به این سئوال که آیا اقدامات بی محابا ملک محمد مخاطره آمیز برای او و پدر نخواهد بود؟ این است که این رخدادها صدا دارد ولیکن در جامعه سعودی بدلایل ساختاری و مولفه‌های موثر روانشناختی و پدیده‌های ایستایی و سنتی اجتماعی وقبیله ای ، آثار عملی و فوق العاده‌ای خارج از سطح تاکتیکی قدرت سیاسی نداشته و ندارد. بنابراین آثار حذف عناصر ذی‌مدخل درقدرت تا استقرار ملک محمد پیامد قوی و تحول سازی در شاکله اصلی نداشته و نخواهند داشت.
- فراخوان ناگهانی ابوالعباس به ریاض و سفرمخفیانه یک هفته قبل کوشنر بهمراه تیم خاورمیانه گرینبلات وپاول به ریاض برای پخت و پزنمودن سریع تر تعیین تکلیف سرنوشت صلح فلسطین و اسرائیل با تحولات سریع السریع موازنه تغییرمولفه‌های قدرت داخلی درشاکله خانواده آل سعود به همدیگر گره خورده است ودراین میان فرزندان ملک عبدالله و فهد و سلطان ومقرن برای کسب قدرت واعلام هرچه سریع تر ملکیت به نفع ملک محمد بگونه ای برق آسا ازصحنه مبارزه قدرت حذف وخارج می شوند.
- در این میان ابهامات متعددی درصحنه لغزنده پرونده‌های مختلف منطقه ای وداخلی عربستان که با همدیگر یک تاثیرمتقابلی داشته و گره خورده گی پیداکرده اند بوجود آمده است، دراین رابطه سئوال اصلی همچنان بدون پاسخ مانده است.
آیا ملک سلمان برای ملک نمودن هرچه سریعتر فرزندخودمحمد به قدرت، سعد حریری و آرمان فلسطین را فدا خواهد کرد یا بالعکس سعدحریری وابوعباس ازمهلکه ضربه فنی شدن خلاصی خواهند یافت وسرنوشت نخست وزیری سعد حریری لبنان به نفع مسکوت گذاردن پرونده فسادش درمحاق ابهام فرو خواهد رفت و آیا قضیه فلسطین دربده وبستان ملک سلمان به ضرر آرمان فلسطین و یابه منافع شخصی عباس درتقابل با گروه‌های مقاومت دچار آسیب خواهند شد؟ اینها همگی ابهامات و پرونده‌ها ومسائل سیاسی متعدد و متداخلی هستند که چشم‌انداز آنها درابهام هستند. حالا اینکه کدامیک از مسائل بنفع و یا ضرر دیگری خرج خواهند کردهمچنان در هاله‌ای از ابهام بوده که تحولات سیال و مهم چندروز آینده ابعاد آنها را روشن تر خواهد ساخت ؟

Email this page

نسخه مناسب چاپ