توضیح و اعتذار
نشنیده‌ای که زیر چناری کدوبُنی…
در انتشار یادداشت میهمان در شماره دیروز همین ستون، در عنوان مقاله حکیمانه استاد احمد مهدوی دامغانی، «کدوبن و چنار» در حروفچینی، به خاطر قرابت نوشتاری دو واژه «چنار» و «خیار»، به اشتباه «خیار» منتشر شده بود که با توضیح مشفقانه استاد و اعتذار از محضر ایشان، تصحیح می‌کنیم.
این ترکیب، از شعر زیبای انوری، استقراض شده بود:
نشنیده‌ای که زیر چناری کدوبنی
برجست و بر دوید و برو بر، به روز بیست
پرسید از چنار که تو چند روزه‌ای؟
گفتا چنار عمر من افزون‌تر از دویست
گفتا به بیست روز من از تو فزون شدم
این کاهلی بگوی که آخر ز بهر چیست؟
گفتا چنان نیست مرا با تو هیچ جنگ
کاکنون نه روز جنگ و نه هنگام داوری‌ست
فردا که بر من و تو وزد باد مهرگان
آنگه شود پدید که نامرد و مرد کیست؟
این هم از زیبایی و ظرافت زبان فارسی است که فقط با جابه‌جایی یک حرف یا نقطه، معنی لغات به تمامی تغییر می‌یابند.
شاعران شیرین سخن پارسی‌گوی، از این قابلیت زبانی، استفاده‌ای هنرمندانه می‌کنند و آرایه‌های ادبی می‌آفرینند. کاربران این آرایه‌ها، صنعتی آفریده‌اند به نام صنعت جناس که همان‌گونه که اهل ادب می‌دانند، انواعی دارد از جناس تام که فردوسی بزرگ چنین چیره دستانه از پس آن برآمده است:
آن یکی شیری است اندر بادیه
و آن یکی شیری است اندر بادیه
آن یکی شیری‌ است کآدم می‌خورد
وان یکی شیری است کآدم می‌خورد
و «جناس ناقص اختلافی» که سعدی به زیبایی از آن بهره‌ برده است:
این بوی روح پرور از آن خوی دلبر است
وین آب زندگانی از آن جوی کوثر است
(خوی و جوی در دو مصرع، با جابه‌جایی یک نقطه دو معنای مختلف می‌دهند)
یا فردوسی چنین می‌سراید:
بدان گه که خیزد خروش خروس
ز درگاه برخاست آوای کوس
(خروش و خروس = جناس ناقص اختلافی)

Email this page

نسخه مناسب چاپ