یادداشت/در گرامیداشت مرحوم استاد علی‌اصغر شعرباف‏
هندسة حیات‎‎ معقول
‏دکتر حسن بلخاری قهی*
 

فارابی در احصاء‌العلوم، طبقه‌بندی جدیدی از علوم ارائه نمود و شاید به همین دلیل او را معلم ثانی نامیدند، ارسطو نیز محتمل به دلیل تلاش وسیع و تخصصی‌اش در تبویب و طبقه‌بندی علوم، لقب معلم اول یافت. فارابی در این اثر، علوم را به پنج بخش زبان، منطق، علوم تعلیمی، علوم طبیعی و علوم مدنی تقسیم نمود و برای علوم تعالیم (ریاضیات) هفت بخش بزرگ شامل علم عدد (عملی و نظری)، علم هندسه (عملی و نظری)، علم مناظر، علم نجوم، علم موسیقی (علمی‌و عملی)، علم اثقال و علم حیل برشمرد.‏
‏ «علم‌الحیل» که همان «علم مکانیکوس» یونانی بود به تعبیر معلم ثانی، علمی است که امکان ظهور ایده را در ظرف و ساختار ممکن می‌سازد: «شناختن راه تدبیری که انسان با آن بتواند تمام مفاهیمی ‌را که وجود آنها در ریاضیات با برهان ثابت شده است بر اجسام خارجی منطبق سازد و به ایجاد و وضع آنها در اجسام خارجی فعلیت بخشد.»۱ این علم از دیدگاه او اقسامی‌ دارد که عبارتند از: علم حیل عددی (همچون جبر و مقابله) و علم حیل هندسی. فارابی علم حیل هندسی را به پنج بخش تقسیم می‌کند: ‏
اول، علم معماری یا مهندسی ساختمان. ‏
دوم، علم تعیین مساحت اجسام. ‏
سوم، علم حیل ساختن آلات نجومی، آلات موسیقی و فراهم ساختن وسایل برای صنایع عملی. ‏
چهارم، علم حیل مناظریه.‏
و پنجم، علم حیلی که در ساختن ظرف‌های عجیب و تهیة ابزار برای صنایع بسیار مورد استفاده واقع می‌شود. بنابراین ــ چنانچه گفته شد ــ فارابی معماری را از جمله علوم حیلِ هندسی می‌داند و در پایان این بخش برای تمامی ‌اقسام حیل هندسی چنین جمله‌ای می‌آورد: «همین‌هاست که مبادی و مقدمات صناعت مدنی عملی است و در مورد اجسام و اشکال و اوضاع و ترتیب و ‌اندازه‌گیری آنها به‌کار می‌رود، مانند اموری که در صنایعی چون بنّایی و نجاری مورد استفاده قرار می‌گیرد.»۲
‏ لاجرم معماری در نخستین کتابِ اقسام علوم در تمدن اسلامی ایرانی، نه تنها یک علم به حساب آمد بلکه از طریق واسطه‌ای چون هندسه از اجزای فلسفه نیز محسوب گردید. ‏
اخوان‌الصفا نیز که از مؤثرترین جریان‌های حکمی در تمدن اسلامی و نگارندگان نخستین دانشنامة علوم در این تمدن با عنوان رسایل بودند، رسالة جداگانه‌ای در باب هندسه تألیف نمودند و نام آن را رساله در جومطریا یا Geometry‏ نامیدند. آنها در رسالة دوم از قسم ریاضی رسائل ‌‌‌‌(الرسالة الثانیه من القسم الریاضی الموسومه بجومطریا فی الهندسة و بیان ماهیتها) ضمن تقسیم هندسه به هندسة عقلی و حسی: «ان‌الهندسة، یقال على نوعین، عقلیّة و حسّیة؛ فالحسّیّة هی معرفة المقادیر و ما یعرض فیها من المعانی، إذا أضیف بعضها إلى بعض»، غرض از وضع و جعل هندسه توسط حکمای راسخ را این می‌دانند که هندسه به دلیل ماهیتی که در میان جهان محسوسات و عالم معقولات دارد قادر است انسان را از محسوسات به معقولات برساند: «إذ کانت هی أحد أغراض الحکماء الراسخین فی العلوم الإلهیّة، المرتاضین بالریاضیات الفلسفیة، و ذلک أن غرضهم فی تقدیم الهندسة بعد علم العدد هو تخریج المتعلّمین من المحسوسات إلى المعقولات، و ترقیتهم لتلامیذهم و أولادهم من الامور الجسمانیة إلى‌الأمور الروحانیّة» و سپس متذکر می‌‌شوند کار هندسه انتزاع عقلیات از محسوسات است، یعنی هندسه می‌تواند از امور محسوس، قواعد عقلی و ذهنی اعتبار کند و دقیقاً از همین‌روست که در مقام واسط میان عقل و حس قرار دارد: «و اعلم بأن کثیرا من المهندسین و الناظرین فی العلوم یظنون أن لهذه الأبعاد الثلاثة، أعنی الطول و العرض و العمق، وجودا بذاتها و قوامها، و لایدرون أن ذلک الوجود إنما هو فی جوهر الجسم أو فی جوهر النفس، و هی لها کالهیولى و هی فیها کالصّورة إذا انتزعتها القوّة المفکّرة من المحسوسات. «‌اینان نیز با بحثی دقیق و موشکافانه از هندسه عقلی و هندسة حسی سخن گفتند و نسبت آن را با حکمت الهی روشن ساختند. از دیدگاه اخوان، تأمل در هندسة حسی، عامل رسیدن به مهارت در تمامی ‌صناعات عملی است و تأمل در هندسة عقلی، عامل رسیدن به مهارت در صناعات علمی است. نمونه‌های عملی اخوان برای اثبات نسبت میان هندسة عقلی و حسی، در «فصل فی خواص‌الاشکال هندسی» ارائه می‌شود. آنان خواص اشکالی چون مثلث، مربع، مستطیل و دیگر اشکال را شرح و بسط داده‌اند؛ من‌جمله مربع «یو» که یکی از بنیادی‌ترین مربع‌های به‌کار رفته در معماری است. تأکید آنان بر معماری زنبور عسل (ملهم از قرآن) و شرح ظرایف هندسی و شگفتی‌های آن، تحریض معماران به تقلید از هندسة الهیِ طبیعت بود. این معنا بعدها در معماری، تناسب طلایی ایرانی را آفرید که از مستطیلی در داخل یک شش‌ضلعی به‌دست می‌آمد. همچنین «فتوت‌نامه‌ها» به ‌عنوان منشور نظری و معنوی صناعات، هنرها و معماری در تمدن اسلامی ‌و یکی از مهم‌ترین منابع تبیین نسبت میان نظر و عمل، مرهون نظام تعلیمی ‌و تربیتی اخوان‌الصفا است.‏
ابوالوفاء بوزجانی، بزرگ اندیشمند دیگری است که رویکردی کاملاً تخصصی به هندسه داشت و در آثاری چون المنازل فی مایحتاج العمال و الصناع الی الهندسة هندسة کاربردی را به عنوان دست مایة اصلی صنعتگران، بنّایان و معماران و حتی خوشنویسان مطرح نمود. نگارش کتاب المنازل در حدود بیست سال پیش از ساخته شدن مهندسی‌ترین بنای عالم یعنی گنبد قابوس (به تعبیر مرحوم استاد کریم پیرنیا) و وجود برخی انگاره‌ها در رجوع سازندگان بنای فوق به آثار کسانی چون بوزجانی، نقش و جایگاه ابوالوفاء را نشان می‌دهد. ‏
از آن پس معماری در تمدن اسلامی و به‌ویژه ایرانی، تداومی باشکوه و شگفت‌انگیز یافت و در مکاتبی چون مکاتب شام، حجاز، شمال آفریقا و ایران ساختاربندی شد. در این میان مکتب ایرانیِ معماری اسلامی با حضور چهار سبک رازی، خراسانی، آذربایجانی و تیموری (اصفهان تداوم سبک تیموری است) شاخص‌ترین مکتب معماری در میان تمامی مکاتب جهان اسلام شد، به قسمی که ردپای آن از اقصای غرب یعنی مسجد حسن دوم در کازابلانکا (یا دارالبیضا) تا اقصای شرق یعنی مسجد پکن گسترش یافت. ‏
ایرانیان از همان نخست معماری را صرفاً بنا ندانسته و تعریف نکردند بلکه از دیدگاه آنان معماری فُرم تجسمی یک معنا یا مفهوم بود، معنا و مفهومی که در زیباترین شکل خود ظاهر می‌گردید. تألیف و مؤانست ساختار فرمی معماری با زیبایی از طریق نگاه خاص و ویژة ایرانیان به هندسه حاصل گردید. در این نگاه ویژه، هندسه دو نقش یافت: نقش ساختاری و نقش زیبایی‌شناختی. هندسه هم عامل قوام و شکل‌گیری بنا بود هم عامل زیبایی آن و علاوه بر سبقة یونانی این بحث، آیاتی از قرآن نیز بر ظهور و گسترش این نقش در هنر و معماری دامن می‌زد.۳
در این میان ظهور فتوت‌نامه‌ها نظامی آفرید که معماری و بل تمامی صنوف در تمدن اسلامی را به اخلاق و معنویت پیوند زده و معمارانی متخلق و مبادی آداب معنوی آفرید. معمارانی که بنا به بخشی از متون فتوت‌نامة بنّایان، معماری را چون انجام مناسک معنوی مقدس می‌شمردند. مگر قرآن از نسبت معماران با معنا و معنویت چنین سخن نگفته بود: «إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّکَاةَ وَلَمْ یَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ.»۴
همچنین این بیان نورانیِ مرشد و پیر محمدآغا (از بزرگ‌ترین معماران مسلمان عثمانی) جایگاه معنویت و معماری در فرهنگ ما را نشان می‌دهد. آنگاه که از برای معماری از پیر خود اذن طلبید «ای جان پدر! این صنعت و کار سزاوار و شایسته تو مشاهده شد زیرا که بیشتر کارهای معماران ساختن جوامع شریف و مساجد لطیف و مدرسه‌ها و پل‌ها در تکیه‌ها و قلعه‌ها و دیوارها و جمله اقسام بناهای خیرات و صفات است بر مقتضای حدیث شریف «من بنا مسجداً و لو کمفحص قطاة بنی الله له بیتأ فی الجنة»؛ چون کسی مسجدی سازد اگرچه به قدر اسپرودی باشد خدای ـ سبحانه و تعالی ـ در عوض وی را خانه‌ای در بهشت سازد و دیگر حدیث شریف «مهوز حورالعین کنس المساجد و عمارتها»؛ کابین حوریان بهشت ساختن و رفتن مساجد است… و دیگر حدیث شریف «من ختم له به لا اله الله و جبت له الجنه»، یعنی بهشت بر آنان که با کلمة شریف لااله‌الله قرب یابند و این کلمه دم آخر ایشان به تمام رساند واجب گردد و دیگر حدیث شریف «من مات یشهد ان لا اله الا الله و ان محمداً رسول الله موقنا دخل الجنه»؛ هرکه فرمان یابد با تعیین به اینکه جز حضرت الله حق‌تعالی خدایی نبود و حضرت پیامبر محمد مصطفی‌ صلی‌الله ‌تعالی‌ علیه‌ و آله‌ و سلم ــ به‌حقیقتْ فرستاده خداست، به بهشت رود. حال خود چه بزرگ نعمتی است چون کسی بر قدر قدرت خود با مداومت بر کلمه توحید و شهادت، به خاتمیت و عاقبت کار خود رسد! چه سرور دو جهان است که چون دنیا عمارت کنی به حقیقت آخرت خود هم عمارت کنی! باید که بی‌درنگ این صنعت را بیاموزی.»۵
مرحوم استاد علی‌اصغر شعرباف که در فرهنگستان هنر سعادت آشنایی و دیدارهای مکرر با او را داشتم، از بی‌نظیر استعدادهای معماری سنّتی ایران در جمع میان معماری و اخلاق بود. از نسل انسان‌های پاک و خلاّقی که زمینة انتقال میراث گران‌بهای معماری سنّتی به امروز را فراهم ساختند.‏
‏ «انجمن آثار و مفاخر فرهنگی» با بزرگداشت و تکریم این معمار و مقرنس ساز بزرگ، نام و یاد مردی را گرامی می‌دارد که یقیناً در تاریخ هنر و معماری ایران نقشی سرنوشت‌ساز داشت. نقشی که همانا حفظ سنّت‌های معماری ما ایرانیان در قالب ابداعات بی‌نظیر روح ایرانی چون مقرنس‌سازی و گره بود. خدایش رحمت کند و در جوار پاکان و اولیا محشورش نماید.‏
‏* استاد دانشگاه تهران و رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی
پی‌نوشت:
۱‏. فارابی، احصاءالعلوم، ترجمة حسین خدیوجم، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۸، ص ۹۲٫‏
‎۲٫ همان.‏
‎۳٫ برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به کتاب قدر، نظریة هنر و زیبایی در تمدن اسلامی تألیف حسن بلخاری، تهران، سوره مهر،۱۳۹۴؛ همو؛ کتاب فلسفه، هندسه و معماری، تهران، دانشگاه تهران، چاپ سوم، ۱۳۹۶٫‏
‏۴٫ مساجد خدا را تنها کسانى آباد مى‌کنند که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و نماز برپا داشته و زکات داده و جز از خدا نترسیده‏‌اند، پس امید است که اینان از راه‏یافتگان باشند (سورة توبه، آیة ۱۸).‏
۵‏. رجوع کنید به کتاب فلسفه، هندسه و معماری، تألیف حسن بلخاری، بخش طریقت معنوی در معماری.

Email this page

نسخه مناسب چاپ