نگاه
ما و انطباق بخش کشاورزی با تغییر اقلیم
محمدرضا محمودیان بیدگلی
در این مبحث منظور از «کشاورزی» عوامل موثر بر فعالیت‌های کاشت، داشت و برداشت محصولات زراعی نظیر شیوه کاشت، تقویم زراعی، نیاز خالص آبی، برنامه‌ریزی آبیاری و کاربرد نهادها است و به سایر فعالیت‌های مربوط به بخش کشاورزی مانند دامپروری، آبزی‌پروری، جنگل و مرتع پرداخته نمی‌شود.
درخصوص تعیین وضعیت اقلیمی، برخی تغییر اقلیم را یک «پدیده» و برخی دیگر آن را یک «روند» می‌دانند. از این رو ضرورت دارد قبل از‌آنکه عنوانی را برای تغییر اقلیم تعیین کنیم، ابتدا این دوعبارت را تعریف و پس از شناخت ماهیت این دو نسبت به تعیین عنوان اقدام کنیم.
«پدیده» عبارت است از وقوع رخدادی نوظهور و بی‌مانند درگذشته است، در حالی که «روند» عبارت از استمرار یک رویداد با شدت و ضعف‌های مختلف در طول ادوار زمانی است.
بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که شرایط اقلیمی کره زمین در طول عمر ۵ میلیارد سال خود همواره در حال تغییر و تحول بوده که در شرایط فعلی سرعت و شدت این تغییر سریعتر شده است. بنابراین تغییر اقلیم یک «پدیده» نیست بلکه یک «روند» است و به همین دلیل است که سازگاری و انطباق با این روند تغییر در تمام امور اقتصادی، اجتماعی الزامی است.
شرایط جوی غالب (دراز مدت) در یک منطقه را اقلیم آن منطقه گویند که تابعی از تغییر، نوسان و تحول متغیرهای متعدد پارامترهای آب و هوایی تصادفی است که خود مشمول تغییرات زمانی و مکانی است.
مهمترین اثر مستقیم روند تغییر اقلیم در کره زمین روند افزایش دما بودکه این روند افزایشی شدت و سرعت آن در چند دهه گذشته بدلیل فعالیت‌های انسانی یا وقوع پدیده‌هایی نظیر سونامی است. اثرات ثانویه ناشی از این اثر مستقیم در بازه‌های مختلف مدارهای جغرافیایی کره زمین متفاوت است. این اثرات ثانویه در محدوده جغرافیایی کشور ایران موجب افزایش تبخیر، تغییر الگوی ریزش‌های جوی (اعم از تغییر زمانی، مکانی یا نوع ریزشی) و افزایش تواتر سیلاب‌هایی با دبی مشخص است.
عملکرد محصولات زراعی تابعی از سه مولفه پتانسیل ژنتیکی گیاه، شرایط اقلیمی منطقه کشت و مدیریت زراعی است. دما یکی از فاکتورهای اقلیمی تاثیرگذار بر مراحل مختلف رشد گیاه است و هر گیاهی در هر مرحله از رشد خود از مرحله جوانه زدن تا مرحله رسیدن محصول در یک دامنه دمائی ویژه‌ای دارای بهترین رشد و بیشترین عملکرد است که به شاخص روزـ درجه شناخته می‌شود.
به‌طوری که ملاحظه می‌شود افزایش دمای ناشی از روند تغییر اقلیم نقش مهمی در فرایند تولید محصولات زراعی کشور دارد و اگر از هم‌اکنون اقدامات سازگاری با این روند را در صدر برنامه کاری قرار ندهیم، در آینده نزدیک کشاورزی کشور با مشکلات غیرقابل حلی روبرو خواهد شد. بنابراین مهمترین اقدامات عملی برای انطباق کشاورزی با روند تغییر اقلیم به ترتیب اولویت شامل موارد زیر است:
۱ـ تهیه مدل پیش‌بینی روند تغییر شاخص دمائی برای مناطق مختلف کشور در یک دوره ۵۰ ساله
۲ـ تهیه نقشه طبقه‌بندی اقلیم کشاورزی در کشور برای دوره‌های زمانی ده ساله تا افق ۵۰ سال آینده
۳ـ انتخاب گیاهان مناسب مناطق هم‌اقلیم کشاورزی و بررسی سازگاری گیاهان منتخب با کیفیت منابع آب و خاک مناطق
۴ـ تهیه برنامه تقویم زراعی (از زمان کاشت تا برداشت محصول) برای هر محصول در هر منطقه اقلیمی
۵ـ تعیین الگوی کشت مناطق هم‌اقلیم قابل انطباق با منابع آب و خاک مناطق
۶ـ انتخاب روش مناسب و تعیین نیاز خالص آبی هر محصول در هر منطقه
۷ـ تهیه برنامه آبیاری محصولات در دو گزینه بدون تنش آبی (پتانسیل عملکرد محصول) و کم‌آبیاری (با درصد مشخص از کاهش عملکرد محصول)
در شرایط فعلی محصولات عمده مورد کشت در مناطق مختلف کشور براساس سوابق تاریخی و تجربه گذشته کشاورزان صورت می‌گیرد که ضرورت دارد نسبت به بازنگری و انطباق آن با روند تغییر اقلیم اقدام و پس از انتخاب گیاهان مناسب، الگوی کشت مناطق مختلف اقلیمی کشور با توجه به کمیت و کیفیت منابع آب و خاک تعیین شود.
براساس سنوات گذشته، سال زراعی از اول مهر هر سال تا پایان شهریور سال بعد است که با توجه به افزایش دمای ناشی از روند تغییر اقلیم باید مورد تجدیدنظر قرار گیرد و تقویم زراعی هر محصول برای کشت مستقیم و کشت خزانه تدقیق شود. بدیهی است با تدقیق تقویم زراعی محصولات مختلف بر هر محدوده اقلیمی کشور علاوه برای اینکه مدت زمان اشغال زمین توسط هر محصول در هر سال زراعی کاهش می‌یابد. در مصرف منابع و نهاده‌ها هم صرفه‌جویی خواهد شد.
روش‌های محاسباتی نیاز خالص آبی گیاهان عمدتاً‌ روش‌های تجربی است که مناسب مناطق خاصی است و قابل تعمیم برای تمام مناطق نیست، بدیهی است برآوردهای این میزان آب هم برای عملکرد بهینه محصول است، در حالیکه عملکردهای فعلی تفاوت‌ فاحشی با میزان عملکرد بهینه محصول که باید انتظار آن را داشت، دارد، با این وجود تجربه نشان داده که سند ملی برآورد آب مورد نیاز انواع گیاهان برای مناطق مختلف کشور که توسط وزارت جهاد کشاورزی منتشر شده، خالی از اشکال نبوده و با اعمال متوسط راندمان آبیاری کشور حداقل تا میزان ۲۵ درصد قابل کاهش است که در شرایط فعلی و در صورت تامین و تخصیص به موقع آب به همین میزان، آب بیشتری مصرف می‌شود؛ این در حالی است که برای کاهش حدود ۲۰ درصد در مصرف آب با اجرای طرح‌های عمرانی با متوسط عمر مفید ۲۵ سال و قیمت‌های روز باید بیش از ۲۰۰ میلیون ریال در هر هکتار هزینه کنیم.
برنامه‌ریزی آبیاری، با هدف تامین به موقع و به اندازه آب مورد نیاز گیاه و به منظور کسب عملکرد مورد انتظار است. بدیهی است این برنامه باید در گزینه‌های مختلف تهیه و به مورد اجرا گذاشته شود. گزینه‌های مورد نظر تبعیت از میزان عملکرد مورد انتظار دارد و آب مورد نیاز در عملکرد بهینه معادل میزان آب محاسبه شده است و در عملکردهای کمتر از عملکرد بهینه، میزان آب مورد نیاز آبیاری محصول کاهش خواهد یافت که میزان این کاهش بستگی به میزان درصد کاهش عملکرد از عملکرد بهینه دارد. علاوه بر موارد فوق ترویج و گسترش کشت خزانه که نقش موثری بر کاهش مصرف آب و سایر نهاد‌ه‌ها نظیر بذر، کود و سم دارد، می‌تواند جایگزین گسترش سطوح زیرکشت آبی شود، از این رو باید از تبدیل اراضی دیم یا نوآباد به اراضی زیرکشت آبی شدیداً پرهیز شود.

Email this page

نسخه مناسب چاپ