لبیک لبنانی‌ها به ندای سید حسن نصرالله
فعالیت حزب‌الله لبنان؛ از مقاومت تا ورود به عرصه سیاسی
بخش دوم و پایانی
 

حزب الله لبنان اولین بار در ۶ژانویه ۱۹۸۴به طور رسمی بیانیه‌ای نظامی را با امضای مقاومت اسلامی منتشر کرد. این اقدام، اولین گام حزب الله در ورود به صحنه‌ مبارزات سیاسی- اجتماعی بود.

به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، جنبش‌های اجتماعی و سیاسی به رفتار گروهی برای نیل به یک هدف اجتماعی یا مقاومت در برابر دگرگونی در یک جامعه اطلاق می‌شود. یکی از اشکال جنبش‌های اجتماعی، جنبش‌های اسلامی است. موضوع تجدید حیات اسلامی یکی از عمده ترین پدیده‌های صحنه‌ی جهانی است و تحولات چند دهه‌ی اخیر در حوزه‌ی جهان اسلام به ویژه در منطقه‌ی خاورمیانه در پاسخ به تحولات جهانی و بنیادگرایی اسلامی بوده است. در این میان جنبش‌های شیعی نوع خاصی از جنبش‌های اسلامی به شمار می‌رود که در راستای احیا و استقرار اندیشه‌های تشیع و مبارزه با حکومت‌های فاسد زمان به پا خاسته‌اند و محرومیت‌های سیاسی و اقتصادی که بر شیعیان اعمال شده عامل مهمی در تسریع این حرکت‌هابه حساب می‌آیند.شیعیان به عنوان بزرگترین و کهن ترین گروه مذهبی لبنان نه تنها قدمتی طولانی دارند بلکه در سال‌های اخیر نقش مهمی در حیات سیاسی این کشور داشته اند، با این وجود در دوره‌های گوناگون گذشته از موقعیت شایسته سیاسی و اقتصادی برخوردار نبوده اند. دو عامل: ۱) اشغال جنوب لبنان توسط اسرائیل درسال ۸۲ و به دنبال آن مهاجرت ساکنان شیعی این مناطق به محله‌های فقیرنشین بیروت ۲- بی‌تحرکی زعما و دولت لبنان در تامین امنیت در جنوب لبنان یا رسیدگی به مشکلات اقتصادی شیعیان سبب شد تا شیعیان برای رهایی خود به دنبال رهبری جدید باشند بنابراین ما ظهور جنبش‌های شیعی با ایدئولوژی و رهبری منابع خارجی (ایران و عراق) را در این زمان شاهد هستیم.

جنبش انقلاب حزب الله لبنان، یکی از مشهورترین و تاثیرگذارترین این جنبش‌ها است. در شرایطی که لبنان در آتش جنگ داخلی می‌سوخت، ارتش اسرائیل در ژوئن ۱۹۸۲، تهاجم گسترده‌ای را به لبنان آغاز کرد و نیمی از خاک این کشور را به اشغال خود در آورد. در واقع شکست گروه‌های فلسطینی و احزاب چپ لبنان در مقابله با این تهاجم، شکست نظریه‌های ملی گرایی عربی و ایدئولوژی‌های چپ (کمونیسم، بعث، ناصریسم و …) را درپی داشت و زمینه را برای ظهور حزب الله لبنان به عنوان تنها گزینه، برای مقابله با این تجاوزات فراهم ساخت.

الف- تاریخچه و کلیات پیدایش جنبش حزب الله لبنان

۱- تاریخچه شکل گیری جنبش حزب الله لبنان

پس از تشکیل موجودیت رژیم صهیونیستی در سال ۱۹۴۸ که منجر به اشغال بخش قابل توجهی از سرزمین فلسطین شد، بخش‌هایی از جنوب لبنان نیز توسط متجاوزان اسرائیلی به اشغال درآمد و حتی قرارداد متارکه جنگ که در سال ۱۹۴۹ بین اسرائیل و لبنان منعقد شد، نتوانست به اشغالگری این رژیم پایان بخشد. از این رو در سال‌های بعد نیز حملات و تهاجمات رژیم غاصب صهیونیستی به سرزمین لبنان تداوم یافت تا آنکه در ژوئن سال ۱۹۸۲ این رژیم با تهاجم گسترده، بخش عظیمی از جنوب لبنان از جمله پایتخت این کشور یعنی بیروت را به محاصره درآورد. این حمله‌ وسیع تاثیر به سزایی در بسیج سیاسی و نظامی جامعه‌ شیعیان لبنان داشت و نخستین جرقه‌های تشکیل مقاومت اسلامی در برابر اشغالگران از همین زمان زده شد. از این رو گروه‌های شیعی که بیشتر در شهر بعلبک مستقر شده بودند، تشکیلات واحدی را ایجاد کردند و بستر لازم برای تولد جنبش حزب الله لبنان فراهم آوردند. در این زمان اختلافات سیاسی در جنبش شیعی امل بالا گرفت. این اختلافات بر سر موضع جنبش امل در برخورد با تحولات سیاسی و امنیتی لبنان و تهاجم اسرائیل به لبنان پیش آمد. در پی این اختلافات بود که شمار بسیاری از رهبران درجه اول جنبش امل همچون سید عباس موسوی، سید حسین موسوی، شیخ صبحی طفیلی و سید حسن نصرالله از جنبش کناره گیری کردند و هسته‌های اولیه حزب الله را به وجود آوردند. پس از راه اندازی دوره‌های آموزشی- نظامی در بقاع، به تدریج هسته‌های مقاومت شکل گرفت. این نیروها ابتدا به بیروت که در محاصره بود، اعزام شدند. بدین ترتیب تشکیلاتی برای هدایت عملیات در بیروت تاسیس شد که با رهبران مقاومت در بقاع ارتباط مخفیانه داشت. عمده افراد هسته‌های خودجوش مقاومت که در جنوب لبنان و حومه جنوبی بیروت شکل گرفته بودند افراد مذهبی بودند که تجربه‌ فعالیت نظامی در جنبش امل یا گروه‌های فلسطینی را داشتند. حزب‌الله از عملیات محدود در داخل روستاهای جنوب آغاز کرد و سپس به عملیات گسترده پرداخت.

عملیات نظامی حزب الله علیه ارتش اسرائیل به تدریج افزایش چشمگیری یافت تا اینکه شاخه‌ نظامی آن استواری لازم را پیدا کرد. در این هنگام حزب الله برای حفظ دستاوردهای سیاسی خود در لبنان، برای اولین بار در ۶ ژانویه ۱۹۸۴ به طور رسمی بیانیه‌ای نظامی را با امضای مقاومت اسلامی منتشر ساخت. این اقدام، اولین گام حزب‌الله در ورود به صحنه‌ مبارزات سیاسی- اجتماعی بود.از سال ۱۹۸۸ میلادی، این جنبش عملاً به نوعی مقاومت کیفی و خاص در جنوب لبنان دست زد. این مقاومت بی‌سابقه با واکنش شدید رو به رو شد. اولین چالش و برخورد شدید حزب‌الله با رژیم صهیونیستی در سال ۱۹۹۲ میلادی روی داد که به نتیجه نرسید. در دومین درگیری در آوریل ۱۹۹۶ میلادی، رژیم صهیونیستی به مدت ۱۶ روز مواضع حزب الله را بمباران کرد، اما باز هم موفق به نابودی حزب الله نشد؛ زیرا حزب الله نیز تا آخرین لحظه به آتش این رژیم پاسخ داد، لذا رژیم صهیونیستی به ناچار به امضای تفاهم نامه آوریل ۱۹۹۶ میلادی تن داد و عملا مشروعیت مقاومت در جنوب لبنان را پذیرفت. در تدوین این تفاهم‌نامه بازگیران منطقه‌ای و بین‌المللی از جمله آمریکا، فرانسه، ایران و سوریه دخالت داشتند. سرانجام، روند مقاومت در ماه می‌سال ۲۰۰۰ میلادی در زمان نخست وزیری ایهود باراک، ارتش رژیم صهیونیستی را وادار به ترک خاک لبنان کرد و برای اولین بار چنین پیروزی عظیمی به دست آمد. پیروزی مقاومت در برابر رژیم صهیونیستی و وادار کردن این رژیم به تخلیه اراضی اشغالی بدون مذاکره و بدون گرفتن امتیاز، تحولی بی سابقه در منطقه بود. این پیروزی بر روحیه ملل منطقه و امت اسلامی تاثیر گذاشت؛ آن هم زمانی که روحیه شکست ناپذیری رژیم صهیونیستی در منطقه غالب شده بود. لذا تاثیر روانی این پیروزی بسیار مهم بود. نیم نگاهی به شرایط و ساختار سیاسی لبنان به خصوص در دوره‌ شکلگیری حزب الله حکایت از آن می‌کند که همه‌ احزاب و گروه‌ها با توجه به وضعیت ناامن لبنان برخورداری از نیروی نظامی و تکیه بر آن را جزء اصول و حقوق طبیعی خود تلقی می‌کردند. در همین چارچوب ملاحظه اقدامات حزب‌الله نشان می‌دهد که یکی از عوامل اصلی شکل گیری آن دفاع در برابر تجاوزات نظامی صهیونیست‌ها به لبنان بوده است.

۲- اصول و اهداف جنبش حزب الله لبنان

حزب الله سخنان خود را طی نامه‌ سرگشاده‌ای به مستضعفان جهان اعلام کرد. سید حسن نصرالله، دبیر کل حزب الله، با ارزیابی این نامه (پس از گذشت ده سال از اعلام آن) گفت: قیام ده سال پیش ما تیترهای درشت اصول، مبادی هویت و اهداف ما را در بر دارد و تغییر نکرده است:

۱-حزب الله در نامه‌ سرگشاده خود چارچوب فکری، رهبری، پایگاه مردمی و … را که در راستای آن حرکت می‌کند، مورد تاکید قرار می‌دهد و در فلسفه فکری خود، اسلام را به عنوان خط مشی ادامه‌ حیات می‌پذیرد و همانند آزمون حرکت در جمهوری اسلامی ایران، نظام اسلامی را مطرح می‌سازد، لیکن آزمون حکومت امویان و عباسیان را رد می‌نماید و آنها را «اسلامی» نمی‌داند.

۲- سید حسن نصرالله اجرای احکام الهی اسلام را به عنوان تنها راه حل مشکلات جوامع بشری در هر مکان و زمانی مطرح ساخته و می‌گوید: ما امتی هستیم پایبند به رسالت اسلام و دوست داریم که همه‌ مردم و مستضعفان جهان، رسالت آسمانی اسلام را مورد بحث و بررسی قرار دهند، زیرا رسالت اسلام برای تحقق یافتن عدالت و صلح و نیز برقراری اطمینان و ثبات در جهان، رسالت صالح و درستی است.

۳- حزب الله معتقد است که اسلام به مثابه یک ریسمان عقیدتی و سیاسی، حزب الله را به تمامی مسلمانان جهان مرتبط می‌سازد. سید حسن نصرالله اضافه می‌کند: ما فرزندان امت حزب الله خود را جزئی از امت اسلام در جهان به شمار می‌آوریم.

۴- حزب الله قرآن و سنت ائمه‌ معصومین همچنین احکام و فتواهای صادره از طرف ولی فقیهی که مرجع تقلید هم است و در امام خمینی رهبر انقلاب اسلامی ایران متجلی شده را منابع فرهنگ خود می‌داند و معتقد است که شخص ولی فقیه در مبارزه و رویارویی با حملات شرق و غرب علیه امت اسلام در جهان و تلاش‌هایی که جهت نابود ساختن مفاهیم رسالت اسلام و غارت ثروت مسلمان و استثمار استعدادها و قابلیت‌های امت به کار می‌برند تا سرنوشت مسلمانان را به دست گیرند، خط مشی سیاسی را تضمین و مشخص می‌سازد.

۳- مولفه‌های داخلی و خارجی موثر بر جنبش حزب الله لبنان

جنبش‌های اسلامی در خلأ به وجود نیامد و در خلأ رشد نمی‌کنند. هر جنبش اسلام گرا در محیط اجتماعی خاص خود ظهور و رشد پیدا می‌کند و از شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی محیط خود تاثیر می‌پذیرد. بنابراین برای شناخت هر جنبش اسلام گرا باید به شرایط محیطی آن توجه شود. به رغم وجود عوامل و انگیزه‌های عقیدتی ثابت که محرک اقدام جمعی گروه‌های اسلام گرا می‌شود، شکل و جهت این اقدام جمعی اسلام‌گرایانه را عوامل سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی متعدد تعیین می‌کنند.جنبش حزب الله لبنان در آغاز در پی تهاجم رژیم صهیونیستی به لبنان در سال ۱۳۶۱ به وجود آمد و به تدریج به یکی از انقلابی ترین تشکل‌های سیاسی در جهان اسلام تبدیل شد.

عوامل اصلی که بر عملکرد حزب الله موثر بودند را می‌توان به شرح زیر برشمرد:

۱- تحولات ایران در دهه‌ی ۹۰ میلادی: در اواخر دهه‌ ۱۳۶۰ ایران شاهد تحولات مهمی بود. قبول قطعنامه‌ ۵۹۸ از طرف ایران و پایان جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۶۷، انتخاب آقای‌هاشمی به عنوان ریاست جمهوری و متعاقب آن اتخاذ روش‌های عمل گرایانه در سیاست خارجی که منجر به حمایت ایران از کویت و عربستان در جریان جنگ دوم خلیج فارس و بهبود روابط با اروپا شد همگی بخشی از این وقایع هستند که منجر به اتخاذ روش‌های نرم و واقع بینانه‌تری توسط ایران نسبت به گذشته در محیط جهانی شده و از آنجا که حزب الله از انقلاب ایران تاثیر زیادی بر گرفته است، این عوامل به صورت مستقیم و غیرمستقیم بر آن تاثر می‌گذاشت.

۲- پایان جنگ سرد و فروپاشی نظام دو قطبی: در دوران جنگ سرد به دلیل رقابت دو ابر قدرت با یکدیگر، فضای مناسبی برای فعالیت‌های گروه‌های رادیکال در سراسر جهان فراهم شده بود، اما با فروپاشی شوروی و سقوط دولت‌های کمونیستی در اروپای شرقی، آمریکا توانست که یک اجماع نظر در خصوص محکومیت عملی تروریسم ایجاد کند و منازعات منطقه‌ای را با در نظر گرفتن منافع ملی خود فیصله دهد.

۳- احیای روند مذاکرات سازش اعراب و اسرائیل: حزب الله همواره نگران نتیجه این مذاکرات بر صحنه داخلی لبنان و آینده حزب‌الله بود. امام موضع حزب الله نسبت به مذاکرات سازش سیاست صبر و انتظار بود و این موضع را به خاطر رعایت افکار عمومی لبنان به خصوص شیعیان جنوب این کشور اتخاذ کرده بود.

۴- تحولات تشکیلاتی در درون حزب الله: در دوران جنگ داخلی لبنان،حزب الله تشکیلاتی بسته و مخفی داشت و جنبه‌ نظامی- امنیتی بر آن حاکم بود. اما از سال ۱۳۶۸ حزب تصمیمات مهمی در خصوص تشکیلات و نحوه‌ انتخاب شورای رهبری و در مجموع ساختار تشکیلاتی خود اتخاذ کرد که منجر به باز و علنی شدن فعالیت‌های حزب الله در صحنه‌ داخلی لبنان شد. و این خود تاثیرات زیادی بر روند و عملکرد حزب الله داشت.

روابط خارجی جنبش حزب الله لبنان

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تاسیس حکومت جمهوری اسلامی در ایران، حمایت از نهضت‌های آزادی بخش و جنبش‌های اسلامی، از اصول محوری سیاست خارجی این کشور شد. جمهوری اسلامی ایران، براساس اهداف و اصول خود در سیاست خارجی، سیاست حمایت شیعیان لبنان را که خواهان الگوگیری از انقلاب اسلامی و آموزه‌های آن بودند، در پیش گرفت. در سال ۱۳۶۱ با حمایت جمهوری اسلامی ایران و تایید امام خمینی (ره)، حزب‌الله لبنان با اتحاد گروه‌های متفرق شیعی تشکیل شد و پس از آن نیز به دلیل اشتراک‌های فراوان حزب الله لبنان با جمهوری اسلامی ایران،این حکومت از حزب الله حمایت کرد. حزب الله لبنان طی سه دهه‌ گذشته، متحد استراتژیک جمهوری اسلامی ایران بوده و روابط عمیق وپیوند استراتژیک با آن داشته و جمهوری اسلامی ایران همواره از نظر مادی، سیاسی و لجستیکی از آن حمایت کرده است. در واقع حمایت از حزب الله لبنان، قسمت مهمی از ساخت سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بوده است. علاوه بر وجود زمینه‌های مشترک بین ایران و لبنان نظیر پیوندهای تاریخی علما و مردم جبل عامل، فعالیت‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی امام موسی صدر به عنوان رهبر شیعیان لبنان، کمک‌های انساندوستانه ایران به محرومان لبنانی و … انگیزه‌های دیگری موجب چنین تاثیر شگرف شده است.

Email this page

نسخه مناسب چاپ