زور آزمایی برجامی اروپا با آمریکا
بخش اول
 

اعلام حمایت اروپا از جمهوری اسلامی ایران در برابر تحریم‌های آمریکایی رخدادی است که می توان از منظر رقابت‌های راهبردی دو سوی آتلانتیک به آن نگریست.

به گزارش ایرنا، چاره جویی برای مقابله با خروج آمریکا از برجام و وضع تحریم‌های «دونالد ترامپ» رییس جمهوری این کشور علیه ایران در حال حاضر به اصلی ترین محور مساعی و گفت وگوهای دیپلماتیک مقامات اروپایی تبدیل شده است.پس از گردهمایی اخیر سران اروپا در پایتخت بلغارستان، کمیسیون اروپا اعلام کرد روند حقوقی اجرای مقررات بازدارنده در برابر تحریم‌های آمریکا را آغاز کرده تا مانع از تاثیرپذیری شرکت‌های اروپایی از تحریم‌های ضدایرانی شود.به دنبال این تصمیم، «میگل آریاس کانیته» کمیسیونر انرژی اروپا به تهران آمد تا در جهت اطمینان بخشی به مقامات ایرانی در زمینه تداوم روابط تجاری و اقتصادی دو طرف گفت وگوهایی را به انجام برساند. در روزهایی که برخی شرکت‌های اروپایی همچون فولاد ایتالیایی «دانیلی» و «توتال» فرانسه از چالش‌های ادامه حضور در ایران می گویند، برخی رسانه‌ها از رسیدن مقامات اتحادیه و کشورهای عضو به راهکارهایی برای حل مشکلات دادوستد با ایران خبر می دهند از جمله ایجاد خط مستقیم انتقال ارز به بانک مرکزی ایران که می تواند تحریم‌های بانکی واشنگتن را بی اثر سازد.تعهد سه دولت بزرگ اروپایی به مفاد توافق هسته ای که آن را به امضا رسانده اند و ضربه شدید سست پیمانی به پرستیژ اتحادیه از دید بسیاری از ناظران اصلی ترین دلیلی است که اروپایی‌ها را به سمت حمایت از ایران و زورآزمایی با واشنگتن پیش می برد.جدای از این دیدگاه، برخی با انگشت نهادن بر متغیرهایی دیگر به تحلیل تکاپوی کنونی اروپایی‌ها می پردازند. گروهی بر این باورند اروپا با این واقعیت مواجه است که باید طی سه تا هفت سال آینده ترامپ را در کاخ سفید تحمل کند؛ رییس جمهوری که در قضایایی چون خروج از پیمان آب و هوایی پاریس، تامین هزینه‌های ناتو، تقابل بر سر تعرفه‌های تجاری و … نشان داد سر سازش با شرکای اروپایی ندارد. به همین خاطر سران کشورهای اروپایی می کوشند در پرونده ای که تا حد زیادی نگاه جامعه جهانی، هنجارهای اخلاقی و حقوقی بین الملل و همگامی قدرت‌های شرقی موضع آنان را تقویت می کند، روند عقب نشینی گام به گام در برابر آمریکا را متوقف سازند.در کنار این تحلیل راهبردی، اروپایی‌ها شاهدند که دولت آمریکا با سوار شدن بر موج ایران هراسیِ اسرائیل و برخی دولت‌های عربی، خود را یگانه پشتوانه و حامی آنان قلمداد می کند و ما به ازای آن را در قراردادهای چند صد میلیارد دلاری می طلبد. این در حالی است که شاید برخی در اروپا تصور کنند می توانند با رویکردی تعاملی و نه تقابلی فرایند کنترل قدرت فزاینده تهران در خاورمیانه را دنبال کرده و به رقیب جدی آمریکا برای بهره برداری از میلیاردها دلار هزینه عربیِ رقابت با ایران مبدل شوند.هراس از افزایش چشمگیر بهای انرژی نیز برای برخی تحلیلگران یکی از انگیزه‌های مهم حمایت اروپایی‌ها از تهران به شمار می رود. افزایش قیمت نفت بر اثر خروج آمریکا از برجام، کاهش صادرات انرژی ایران و تنش‌های احتمالی در خاورمیانه مشخصا زیان‌های فراوانی را متوجه اروپایی‌ها و کشورهایی نظیر چین می سازد. این در حالی است که افزایش بهای نفت می تواند سبب به صرفه تر شدن تولید نفت شیل آمریکا شده و رقبای غربی و شرقی این کشور – البته منهای روسیه به عنوان صادرکننده مهم نفت و گاز- را تحت فشار قرار دهد.با توجه به چنین دیدگاه‌هایی، مقاومت اروپا در برابر ترامپ نه یک نمایش سیاسی که ضرورتی جدی به شمار می آید و به اهداف و منافعی مشترک میان ایران و کشورهای اروپایی در مقابله با تحریم‌های آمریکایی شکل می دهد.

نشانه‌های چرخش برجامی در آمریکا

روزنامه واشنگتن پست در گزارشی به نشانه‌هایی از چرخش جریان‌های فکری مستقل و چپ آمریکا به نفع برجام اشاره کرده و تاکید دارد که بسیاری از این گروه‌ها برای تغییر رویکرد ترامپ در قبال ایران تلاش می کنند. «جنیفر روبین»، تحلیلگر جریان فکری راست آمریکا در یادداشتی برای روزنامه واشنگتن پست نکاتی را ذکر کرده است. جریان‌های فکری مستقل و نیز چپ‌های آمریکا، پیوسته جهت‌گیری روشنی به نفع حفظ برجام داشته‌اند. اکنون و پس از خروج ترامپ از برجام، نشانه‌هایی از چرخش فکری در بدنه راست – یا دست کم راست میانه- آمریکا به سمت مخالفت با رویکرد ترامپ مشاهده می شود. «دنیس راس» مذاکره کننده ارشد آمریکا در خاورمیانه، از منتقدان برجام بود و خواهان تشدید تدابیر بازرسی و بندهای غروب آن. اما او اکنون می گوید که با خروج ترامپ از برجام، با وضعیت بدتری دست به گریبان هستیم: «اگر ترامپ تلاش کرد تا اروپایی‌ها را با خود همراه سازد، شاید شانسی برای موفقیت داشت اما پس از اعلام خروج آمریکا از برجام، دولت‌های بریتانیا، فرانسه و آلمان بلافاصله بیانیه سه جانبه منتشر کرده و بر تعهد خود برای حفظ برجام تاکید و همچنین واشنگتن را ترغیب کردند تا اطمینان دهد ساختار برجام بدون آسیب بماند و همچنین از اقدام‌هایی پرهیز کند که در اجرای کامل آن توسط تمامی دیگر طرف‌ها مشکلاتی را ایجاد کند.به این ترتیب، نه تنها متحدان کلیدی آمریکا در اروپا، به حفظ برجام تمایل دارند بلکه به نظر می رسد درصددند در برابر اعمال تحریم‌های ثانویه دولت ترامپ بایستند؛ به این دلیل که ایرانی‌ها را به ماندن در این توافق ترغیب و نیز از شرکت‌های اتحادیه اروپایی در برابر تحریم‌های آمریکا محافظت کنند. راس ادامه می دهد؛ آمریکا به جای آنکه متحدانی برای فشار بر ایران داشته باشد با یک خطر بسیار واقعی روبروست که نتواند رفتار ایران را تغییر داده و آنها را به میز مذاکره بازگرداند. به نظر می رسد که بی گمان همین روند نیز ادامه یابد چرا که می بینم اتحادیه اروپایی شتابان در مسیر مصون کردن ایران از تحریم‌های آمریکا قرار گرفته است. در این زمینه روزنامه «وال استریت ژورنال» می‌نویسد: مقام‌های اروپایی طرح‌هایی را در دست دارند که به ایران دسترسی کامل به بازوی مالی اروپا یعنی بانک سرمایه‌گذاری اروپایی می‌دهد و خطوط اعتباری اروپا را برای شرکت‌هایی که کمتر در معرض آمریکا هستند، فراهم می آورد. اکنون، اروپا به جای فشار بیشتر بر تهران به منظور چاره‌جویی برخی اشکالاتی که ترامپ در برجام می دید، به ابزارهای مالی و اقتصادی توجه نشان می دهد که قدرت آمریکا را محدود کرده و نیز به شکل‌دهی فرایند و قوانین اروپایی می اندیشد که بتواند اقدام متقابل در برابر قدرت مداخله آمریکا در کار شرکت‌های غیرآمریکایی انجام دهد. به عبارت دیگر، ما با خروج از برجام در حال از دست دادن اهرم‌های خود و نه تقویت آنها هستیم. زمانی که در برجام بودیم، هیچ سیاست روشنی در برابر ایران نداشتیم و اکنون هم نداریم. «اریک الدلمان» از سفرای پیشین آمریکا معتقد است: نبود یک راهبرد مشخص در دولت ترامپ و اینکه بارها گفته می خواهد نیروهای آمریکایی ر از سوریه خارج کند، شاید، رفتارهای نامتناسب بیشتری را در قبال ایران انجام دهد.سخنان افرادی مانند «جان بولتون»، مشاور امنیت ملی و دیگر عناصر دولت ترامپ که تکرار می کنند که خروج از برجام، آمریکا را امن تر می کند، یاوه گویی است. خارج شدن از برجام، تنها زمانی معنا داشت که بتوان توافق بهتری انجام داد. متاسفانه، با سرعتی که اتحادیه اروپایی در مسیر قانع کردن ایران و حفاظت از وارد شدن هر آسیبی به اقتصاد این کشور حرکت می کند، باید خیلی خوش شانس باشیم که بتوانیم به شرایط پیش از خروج از برجام بازگردیم. با کنارکشیدن از برجام، احتمال اینکه به جایگزینی دست یابیم، کمتر می شود. ترامپ کار ایران را آسان کرد- یک اتحاد را شکست و اجماع بین‌المللی در تحریم‌ها را از بین برد. فرای موضوع هسته ای، منطقه خاورمیانه نیز امن‌تر نخواهد بود مگر زمانی که آمریکا یک سیاست مشخص برپایه دیپلماسی نیرومند داشته باشد تا بتواند سوریه، ایران و روسیه را متقاعد کند که به یک راه حل در جنگ سوریه برسند.

سازوکارهای اتحادیه اروپا در تقابل با آمریکا

با خروج آمریکا از برجام، اتحادیه اروپا راه خود را از واشنگتن جدا کرد. این اتحادیه ۲۸ عضوی در پی بررسی راهکارهایی با هدف تداوم اجرای برجام و تقابل با تحریم‌هایی است که به احتمال زیاد در ماه‌های آتی عملیاتی می شود.راهکارهای ایجاد رونق در بخش مسکن و همچنین بررسی مزیت‌های اقتصادی حفظ برجام برای ایران و اروپا از جمله موضوع‌های مهمی بود که در چند روز گذشته مورد توجه مطبوعات اقتصادی کشور قرار گرفت .متاسفانه پس از خروج امریکا از برجام بسیاری از عوامل خارجی و داخلی تلاش کردند تا فضای داخل ایران را نامناسب جلوه دهند. این رفتارها همیشه وجود داشته اما واقعیت این است که اقتصاد و سرمایه‌گذاری خارجی در ایران کمترین تاثیر را از این موضوع گرفته و مشکلی وجود ندارد. طرف آمریکایی پس از توافق هسته‌ای مشکلاتی را در این زمینه ایجاد کرد و رفتارهای بسیاری را مرتکب شد تا ایران را در این زمینه با چالش روبه‌رو کند. خوشبختانه تا‌کنون موفق به انجام چنین کاری نشده است. با اینکه در جریان مذاکرات تسهیل امور سرمایه‌گذاری طرف‌های خارجی در ایران و انجام امور بانکی از مواردی بودند که بر سر آنها توافق شده بود اما آمریکا در این زمینه سنگ‌هایی را جلوی پای ایران قرار داد. ایران به دلیل دسترسی به آب‌های آزاد و اتصال به کشورهای محاصره در خشکی به بازاری ۴۰۰ میلیون نفری دسترسی دارد. همچنین منابع بی‌شمار نفت و گاز و معادن بسیاری در ایران وجود دارد که همه اینها زمینه سرمایه‌گذاری کشورهای خارجی است. بر این اساس، کشورهای دیگر حاضر نمی‌شوند به سادگی دست از منافع اقتصادی خود در همکاری با ایران بردارند.استدلال اصلی آن دسته از کسانی که معتقدند ایستادگی اروپا در برابر آمریکا به لحاظ اقتصادی، سرابی بیش نیست، به تراز تجاری اتحادیه با واشنگتن در قیاس با تهران بر می‌گردد. براساس آمار سال ۲۰۱۷، حجم تجارت کالا بین آمریکا و اتحادیه اروپا، رقمی در حدود ۷۱۸ میلیارد و ۴۵۰ میلیون دلار بوده است. حال آنکه رقم تجارت بین اتحادیه اروپا و ایران در سال ۲۰۱۷، نزدیک به ۲۱ میلیارد دلار بوده است. بنابراین براساس مولفه تراز تجاری، پاسخ این پرسش بی‌درنگ منفی است و هیچ عقل متعارفی نمی‌پذیرد که اروپا این حجم از تجارت را فدای تقابل با آمریکا کند .

در مقابل اما این مساله مولفه‌های تعیین‌کننده دیگری هم دارد که طیف پاسخ‌ها را از دوگانه‌ مثبت و منفی خارج و احتمال وقوع سناریوهای بینابینی را تقویت می‌کند. این مولفه‌ها در ماه‌های اخیر پس از خروج ایالات‌متحده از چند پیمان بین‌المللی مهم و ورودش به نزاع تجاری و اقتصادی با اتحادیه اروپا و چین برجسته‌تر شده‌، مورد توجه بسیاری از تحلیلگران، تصمیم‌سازان، و سیاست‌مداران در اروپا و آسیا قرار گرفته‌ است. «رضا نصری» حقوقدان بین‌المللی به سه ابتکار اروپا پرداخته و نوشته است: «یکی از راهکارهای سه‌گانه پیشنهادی – که وزیر اقتصاد فرانسه به آن اشاره کرد – احیای «قانون مسدودکننده» است که اتباع اروپایی را از گزند قوانین آمریکا تا حدودی مصون می‌دارد؛ راهکار پیشنهادی دوم، تاسیس سازوکارهای مالی و بانکی (احیانا با تضمین بانک‌های مرکزی اروپا) برای خروج از دایره نفوذ آمریکا است و راهکار سوم تاسیس یک نهاد براساس الگوی «دفتر کنترل دارایی‌های خارجی» وزارت خزانه‌داری آمریکا است که بر مراودات مالی و بانکی – با معیارهای «اروپایی» – نظارت کند.

«ریچارد نفیو»، معمار شبکه تحریم‌های ایران در دولت اوباما نیز درباره نقش اتحادیه اروپا در ممانعت از تاثیر تحریم‌های ثانویه آمریکا بر منافع ایران می‌گوید: اروپا به‌طور بالقوه می‌تواند این کار را انجام دهد، اما اگر بخواهد هم جلوی فشار تحریم‌های ایالات‌متحده بر شرکت‌های اروپایی را بگیرد و هم به شرکت‌های اروپایی اطمینان دهد، باید سریعا و با شدت عمل کند. روابط نزدیک اقتصادی ایران با اروپا در سال‌های اخیر به سود هر دو طرف تمام شده است. اروپایی‌ها با امضای برجام حجم روابط اقتصادی خود را با ایران به سرعت افزایش دادند و اقدام به سرمایه‌گذاری گسترده در کشور کردند. «کارل بیلت» نخست‌وزیر پیشین سوئد که ‌اکنون معاون شورای روابط خارجی اتحادیه اروپاست، در این‌خصوص گفت تحریم‌های آمریکا مسلما شرکت‌های آمریکایی را محدود خواهد کرد، اما اگر به سطح روابط تجاری با دقت توجه کنیم، پیداست که هدف اصلی این تحریم‌ها شرکت‌های اروپایی هستند.

یک شرکت سرمایه‌گذاری در لندن نیز خودروسازان را به ادامه سرمایه‌گذاری در ایران تشویق کرده است. کارشناسان این شرکت عقیده دارند خودروسازان اروپایی آنقدر بزرگ هستند که بتوانند چنین ریسکی را متحمل شوند. این شرکت‌ها اگر بازار ۸۰ میلیونی ایران را به چشم فرصتی برای توسعه می‌نگرند، باید با اطمینان به روند همکاری با ایران ادامه دهند و این موضوع را در قالب یک استراتژی بلند‌مدت ببینند و مطمئن باشند که اروپایی‌ها با ترامپ یا بدون او به همکاری با ایران ادامه خواهند داد.

بسیاری از کارشناسان سیاسی و اقتصادی بر این باورند که اقدام امریکا حداقل این حسن را داشت که اقتصاد ایران را از حالت بلاتکلیفی بعد از انتخاب ترامپ خارج کرد. گرچه باتوجه به ضرب‌الاجل ۱۸۰ روزه وزارت خزانه‌داری آمریکا به شرکت‌های خارجی برای پایان دادن به مراودات نفتی خود با ایران، احتمال کاهش درآمدهای نفتی دولت ایران طی ماه‌های آتی دور از انتظار نخواهد بود. ولی بعید به نظر می‌رسد که این‌بار کاهش صادرات نفت ایران به اندازه میزان کاهش آن در دوران تحریم‌های قبلی (پیش از برجام) باشد. نباید از یاد برد که در لیست بزرگ‌ترین کشورهای واردکننده نفت از ایران، کشور چین در صدر قرار دارد که خود از بزرگ‌ترین مخالفان تحریم‌های ثانویه امریکا علیه ایران است. همچنین نباید از یاد برد که تنها فروش نفت دغدغه دولتمردان ایران نیست، چراکه بازگشت مبالغ حاصل از فروش نفت از درجه اهمیتی به‌مراتب بالاتر از فروش آن برخوردار است. تحریم‌های بانکی مانع بزرگی برای وصول مطالبات نفتی ایران به حساب می‌آید. گرچه ایران از ماه گذشته انجام معاملات نفتی بر پایه ارزهایی جز دلار امریکا را آغاز کرده و اعلام نموده است که ارز مرجع خود را به یورو تغییر خواهد داد، ولی به گفته اقتصاددانان و کارشناسانی که در زمینه تحریم‌ها مطالعه می‌کنند، روی آوردن ایران فقط به یورو نمی‌تواند نقش زیادی در محافظت از شرکت‌های اروپایی که شدیدا به نظام بانکی بین‌المللی وابسته‌اند، داشته باشد. اگر ایران بتواند برای تحریم‌های بانکی نیز چاره‌ای بیندیشد ضربه به اقتصاد ایران از تیر رها شده چله دیوانه ترامپ کاهش چشمگیری خواهد داشت. اگر اتحادیه اروپا به حفظ شرایط حاضر ادامه دهد صادرات نفت خام ایران به هند تداوم خواهد داشت.

ادامه دارد

Email this page

نسخه مناسب چاپ