چالش های اروپا برای حفظ برجام
بخش اول
 

خروج ایالات متحده از توافق هسته‌ای ایران، اتحادیه اروپا را وادار ساخت برای حفظ برجام و منافع اقتصادی آن، به گونه ای در مقابل کاخ سفید موضع گیری کند که با چالش‌های عمیق سیاسی و امنیتی مواجه نشود.

به گزارش گروه تحلیل، تفسیر و پژوهش‌های خبری ایرنا، اقدام رئیس جمهوری ایالات متحده در خروج از برجام شکاف میان قدرت‌های دو سوی آتلانتیک را جدی تر کرده است. اتحادیه اروپا تلاش می کند تا موازنه ای را میان خواسته‌های امنیتی و اقتصادی خود ایجاد کند. از دیدگاه اروپایی‌ها از جمله «فدریکا موگرینی» مسئول سیاست خارجی اتحادیه، توافق برجام در زمینه مسائل هسته‌ای وظایف خود را به خوبی به انجام رسانده است و به همین دلیل باید آن را حفظ کرد.به همین دلیل سه کشور آلمان، فرانسه و انگلستان تلاش کردند تا ضمن ادامه اجرای برجام برای محافظت از منافع اقتصادی اروپا گام‌های بی‌سابقه‌ای را بردارند.

اروپا پس از توافق سال ۲۰۱۵ به سرعت وارد تعامل با ایران شد. امضای قرارداد خرید صدها هواپیمای مسافری از شرکت ایرباس فرانسه، همکاری توتال با شرکت ملی نفت ایران، بازگشت شرکت‌های خودروسازی آلمان و فرانسه به بازار ایران، امضای قرارداد ساخت راه آهن با شرکت ایتالیایی و همکاری‌های گوناگون در زمینه انرژی‌های پاک و تجدیدپذیر با شرکت‌های اروپایی تنها نمونه‌هایی از رونق تعامل مبادلات ایران و کشورها اروپایی بوده است.

اراده سیاسی اروپا و منافع برجامی ایران

مقام‌های سیاسی و دیپلماتیک کشورمان نسبت به توانایی‌های اروپا برای دادن تضمین به ایران جهت حفظ برجام ابراز تردید کرده اند. ممکن است اتحادیه اروپا بقای توافق هسته ای را مثبت بداند و بر ادامه آن تاکید کند اما توافق تا زمانی می تواند پابرجا بماند که منافع هر دو طرف در آن لحاظ شود. موسسه پژوهشی نیروی دریایی ایالات متحده(USNI) اعتقاد دارد پس از خروج آمریکا از توافق هسته ای، اتحادیه اروپا با برجام به نحوی دست و پنجه نرم می‌کند تا بتواند برای ادامه اجرای آن راهی را پیدا کند. دیدگاه کلی در اروپا این است مادامی که اتحادیه به اجرای توافق هسته ای متعهد بماند ایران هم برنامه هسته ای خود را از سر نمی گیرد. البته ایران انتظار داشت پس از برجام، با تسهیل مسیر تجارت، شکوفایی اقتصادی را تجربه کند. اکنون اگر تحریم‌های ثانویه آمریکا موانعی را در بهره مندی ایران از مزایای برجام ایجاد کند ممکن است تهران هم در ادامه اجرای آن تجدیدنظر کند.به نوشته این اندیشکده واقعبینانه‌ترین راه برای ترامپ جهت رسیدن به اهداف این بود که توافق اولیه و اصلی را رعایت می کرد و سپس به دنبال اهداف جنبی دیگر می رفت. تارنمای المانیتور هم در بررسی فرایند مربوط به برجام پرسشی را در زمینه توانایی اتحادیه اروپا در برآورده کردن توقعات ایران مطرح ساخت و آورد: ایران و اتحادیه اروپا محرک‌های پرقدرتی را برای ادامه اجرای برجام دارند. ممکن است ایران با ادامه رعایت مفاد این توافق بتواند آمریکا را منزوی کند اما کسب مزایای برجام نیز در دستور کار ایران قرار دارد. به نوشته این گزارش گرچه اتحادیه اروپا اعلام کرده است از منافع بنگاه‌های خود محافظت می کند اما تهران هم در قبال ماندن در توافق هسته‌ای خواسته‌هایی را به عنوان خطوط قرمز تعیین کرده است. پشتیبانی اروپا از فروش نفت ایران و ادامه خرید نفت خام به رغم تحریم‌های آمریکا از جمله مهمترین خواسته‌های تهران است.

از طرف دیگر برخی خریداران نفت از ایران از معامله غیردلاری با تهران خبر می دهند. موضوع دوم حمایت بانک‌های اروپایی از تجارت با ایران است. بانک مرکزی آلمان اقداماتی را در این زمینه انجام داد؛ در این راستا Volksbanken آلمان اعلام کرده است به معاملات مالی خود با ایران ادامه می دهد. ایران خواستار کانال‌های مالی گوناگون مشابه برای ادامه تجارت و سرمایه‌گذاری دوجانبه است. خط قرمز دیگر ایران سیاست‌های منطقه‌ای و برنامه موشکی است. البته در کنار مسائل اقتصادی موضوعات دیگری هم مطرح هستند. لابی حامی آمریکا بر اولویت مسائل امنیتی و سیاسی بر موضوع‌های تجاری و اقتصادی تمرکز دارد و برخی مقام‌های این اتحادیه برجام را نخست یک توافق سیاسی-امنیتی می دانند. به نوشته نشریهEUobserver اروپا در این بازی با مولفه‌های غیر اقتصادی نیز رو به رو است. همکاری و دوستی نزدیک بعضی پایتخت‌های اروپایی با ایالات متحده و مانع آفرینی آن‌ها در مسیر اقدام متقابل در برابر واشنگتن از مشکلات پیش روی بروکسل است.

هنگامی که موضوع اقدامات مسدودساز از سوی اتحادیه اروپا مطرح شد برخی کشورها همچون لهستان ساز کوک مخالف زده و بر اهمیت چتر حمایتی ایالات متحده برای اروپا تاکید داشتند.

گزینه‌های اروپا

به اعتقاد کارشناسان تضاد دیدگاه ایالات متحده و اتحادیه اروپا بر سر توافق هسته ای و گزینه‌های سخت کاخ سفید، به تدریج باعث تضعیف یا نابودی روابط فراآتلانتیکی این دو متحد می شود. این فرایند از زمان آغاز ریاست جمهوری ترامپ تشدید شد و اکنون در حال عمیق‌تر شدن است. فشار رئیس جمهوری ایالات متحده بر اعضای اروپایی ناتو جهت افزایش سهم بودجه‌ای، خروج از توافق آب و هوایی پاریس و موضع بی تفاوت و در مواردی برهم زننده ترامپ در مسیر تقویت ادغام و اتحاد در اروپا همگی از عواملی بودند که فاصله میان بروکسل و واشنگتن را بیشتر کرده و گاهی تا مرز دشمنی کشانده است .

تلاش‌های دیپلماتیک پاریس، لندن و برلین در چند ماه اخیر نتوانست ترامپ را برای ماندن در برجام متقاعد کند و در مقابل رهبران این کشورها را نسبت به شرایط منطقه و بندهای توافق هسته‌ای حساس ساخت. البته هنوز برخی کشورهای عضو اتحادیه اروپا به دلایل سیاسی و اقتصادی با این سه کشور هم نظر نیستند.به نوشته یک اندیشکده کانادایی، دیپلمات‌های اتحادیه اروپا در آمریکا می گویند خروج ترامپ از برجام اتحادیه اروپا را با دو گزینه روبرو ساخت که در هر دوی آن‌ها ضرر اقتصادی مطرح است. از یک سو از دست دادن تجارت با ایران و از طرف دیگر احتمال محدودیت در بازارهای آمریکا مسائلی هستند که اروپا اکنون با آن‌ها روبرو شده است.

به نوشته المانیتور یافتن راه حل مناسب برای این درخواست موسسه‌ها و نهادهای اروپا را برای چند هفته به شدت مشغول کرده است. از طرف دیگر موضوع «برجام اروپایی» که مقام‌های ایرانی به آن اشاره می کنند به معنی این است که تجارت ایران و اروپا نزدیک تر و بنگاه‌های کوچک و متوسط این قاره فعال تر می شوند. البته این امر دو نتیجه را به همراه خواهد داشت: نخست اینکه فناوری‌های پیشرفته از دسترس ایران دور می شوند و نیاز شدید ایران به تکنولوژی پاسخ مناسبی را دریافت نمی کند. همچنین برای فعالیت این شرکت‌های اروپایی، باید فضای کسب و کار در ایران بهبود یابد و شرایط شفاف و رقابتی‌تر بر اقتصاد حاکم شود. همانطور که پس از دیدار نمایندگان جمهوری اسلامی با مقام‌های اروپایی مطرح شد اراده سیاسی خوبی در طرف اروپایی برای ادامه تعامل با ایران و حفظ برجام احساس می شود اما تردیدها در زمینه توانایی‌های عملی هنوز وجود دارد.

چند روز قبل معاون وزیر امور خارجه کشورمان پس از دیدار با مقام‌های اتحادیه اروپا در وین اظهار داشت در حوزه‌های نفتی، بانکی، سرمایه‌ای، تجارت و بیمه راه حل‌های خوبی اندیشیده شده است. هم اکنون نکته مهم این است که کشورهای اروپایی چه برنامه ای را برای مقابله با تهدیدهای آمریکا در پیش می گیرند و تا چه اندازه ای قادر به اجرای آن هستند.

انگیزه‌های اروپا از نجات برجام

در فضای پسابرجام منافع اقتصادی قابل توجهی عاید اتحادیه اروپا شده اما این موضوع در درجه اهمیتی به مراتب پایین تر از مسائل سیاسی و امنیتی قرار دارد؛ موضوعی که در سخنان اخیر «فدریکا موگرینی» مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا برجسته است.«برای ما، مساله منافع اقتصادی نیست، موضوع منافع امنیتی است»، جمله‌ای بود که هفتم اردیبهشت ماه در کلام مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا جاری شد. برخلاف نظرات کاخ سفید، رهبران بروکسل همواره بر اهمیت سیاسی- امنیتی برجام برای منطقه و جهان تاکید دارند که اظهارنظرهای اخیر موگرینی هم در ادامه همین سلسله موضع گیری‌ها است.با مقایسه ای اجمالی حجم مبادلات اتحادیه اروپا با ایران و آمریکا بخشی از دلایل سخنان موگرینی اثبات می شود. در حالی که حجم مبادلات بین اتحادیه اروپا و آمریکا بیش از ۷۰۰ میلیارد دلار در سال برآورد می‌شود اما این رقم برای مبادلات ایران و اروپا حدود ۲۳ میلیارد دلار است. بنابراین منطقی به نظر نمی رسد که صرف توجه اروپا به منافع اقتصادی حاصل از مراودات با تهران، مقامات اتحادیه را در مقابل خواسته‌های «دونالد ترامپ» روئیس جمهوری آمریکا قرار دهد. کشورهای اروپایی هر چند برای منافع حاصل از روابط با ایران اهمیت قائلند اما مسائل مهم دیگری نیز وجود دارد که سران بروکسل در پیشبرد سیاست‌های برجامی خود به آن نگاه دارند.

تجربه بحران‌های اروپایی در دهه گذشته، مقامات قاره سبز را به این نتیجه رسانده که هزینه‌های ماجراجویی‌های آمریکا در آسیای غربی و میانه را انها باید پرداخت کنند. درک همین مساله باعث اصرار مجدانه اروپایی‌ها بر حفظ برجام در مقابل توطئه‌های آمریکا شده است. در سال‌های گذشته که موج مهاجرت به دنبال بحران‌های پی در پی خاورمیانه به اروپا انجام گرفت و میلیون‌ها نفر از آوارگان را روانه قاره سبز کرد، این قاره با مشکلات بسیاری دست و پنجه نرم می کند. تنگناهای اقتصادی و مالی، بیکاری، فقر وغیره زمینه را برای نقش آفرینی تندروهای اروپایی در قالب احزاب ملی گرای افراطی فراهم ساخته تا با بهره‌گیری از نارضایتی‌های عمومی، مهاجران را هدف قرار داده و از این طریق ضمن کسب محبوبیت به کرسی‌های سیاسی دست یابند. افزایش تحرکات تروریستی که پس از بحران‌های خاورمیانه در غرب و به ویژه در اروپا شدت یافته، دست ملی گراهای تندرو را در ماجراجویی باز گذاشته است. آنها مهاجران را عامل بی ثباتی و ناامنی اروپا معرفی و مقامات خود را ارتباط با تصمیمات مهاجرتی زیر سوال می برند. بی تردید در صورت تعمیق و گسترش بحران‌ها در مناطق مختلف جهان بخصوص خاورمیانه که از لحاظ جغرافیایی به اروپا نزدیک است، قاره سبز ناگزیر هزینه‌های مالی، اجتماعی و روانی آن را باید بپردازد.

با توجه به آنچه اشاره شد، همراهی مقامات اروپایی با آمریکا در موضوع برجام دور از ذهن به نظر می رسد و این موضوع خود را در طول یکسال و نیم عمر دولت ترامپ نشان داده است. ترامپ زیر بار فشار اروپا سه بار به تایید پایبندی ایران به برجام و تمدید تعلیق تحریم‌ها تن داد. او وقتی از چهارمین تایید سر باز زد دیگر اروپا را در کنار خود نیافت. اینک آمریکا به دنبال اجماع سازی جهانی علیه ایران و در مقابل، اروپا در پی متحدسازی اعضای برجام برای تداوم این توافق است.سیاست‌های برجامی اروپا نه تنها با مخالفت آمریکا مواجه شده و ترامپ شرکت‌های اروپایی طرف قرارداد با ایران را به جریمه‌های سنگین تهدید کرده بلکه به مذاق دشمنان قسم خورده ایران هم خوش نیامده است.

توقف توافقات اقتصادی عربستان با آلمان که در روزهای گذشته به فرمان ولیعهد سعودی صورت گرفت از نارضایتی آل‌سعود حکایت می کند. آل سعود از این طریق قصد اعمال فشار بر اروپایی‌ها را دارند تا اتحادیه اروپا را از تلاش برای نجات برجام منصرف سازند.حمایت اروپا، چین و روسیه از توافق هسته ای در کنار تاییدات مکرر «یوکیا آمانو» مدیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی مبنی بر پایبندی ایران به برجام زمینه را برای حمایت‌های جهانی از این توافق تاریخی فراهم کرده است. به عنوان نمونه هفتم خرداد ماه «سوشما سوآراج» وزیر امور خارجه‌ هند با بیان اینکه سیاست خارجه این کشور زیر فشار تعیین نمی شود، تاکید کرد باوجود تهدیدات آمریکا و تبعات آن برای هند، دهلی نو همکاری‌های خود را با دو کشور ایران ادامه می‌دهد. اینجاست که اهمیت مواضع حمایتگرانه سازمان‌های بین المللی همچون سازمان ملل و آژانس مشخص می شود. کشورهای غربی و غیرغربی که در دوره پسابرجام مناسبات خود را با تهران تعمیق و گسترش بخشیده اند، سیاست‌های یکجانبه گرایانه ترامپ را معیار تصمیم سازی‌های خود قرار نمی‌دهند، همچنان که اعضای توافق از جمله سه عضو اتحادیه اروپا، چین و روسیه مستقل از سیاست‌های کاخ سفید عمل می کنند.

ادامه دارد

Email this page

نسخه مناسب چاپ