نوغانداری؛ صنعتی که از پیله درمی‌آید
 

نوغانداری صنعتی سنتی، سودآور و ارزشمند در سرزمین ایران است که از اوایل دهه ۸۰ به علل مختلفی از جمله کاهش قیمت، نداشتن صرفه اقتصادی و بی ثباتی بازار ابریشم به تدریج رنگ باخت، اما تدبیر دولت اعتدال،آن را از پیله رهایی داد و این صنعت را دوباره احیا کرد.

نوغانداری از صنایع سنتی و قدیمی در منطقه آسیا و البته ایران است که وضعیت آن در بیش از دو دهه گذشته با فراز و نشیب های فراوانی همراه بوده است، به طوری که اوج شکوفایی تولید پیله و ابریشم در کشور به سال ۱۳۷۹ بازمی گردد و بعد از آن صنعت نوغانداری درگیر خواب غفلت شد.

در کنار صنعت نوغانداری، ابریشم بافی به عنوان هنرصنعتی منحصربه فرد و بازارپسند مطرح است و با تولید نخ های ابریشمین زمینه ساز تولید دستبافته های سنتی و هنری در قالب فرش ها و تابلوفرش های دستباف ابریشمی می شود که در حقیقت همان ارزش افزوده و سودآورترین بخش در مرحله تولید ابریشم است.

سهم ایران از سبد تولید ابریشم دنیا کمتر از یک درصد است و از این حیث رتبه هشتم دنیا را دارد؛ البته این میزان تولید ابریشم ایران برابر با تولید پیله ابریشم در ۱۲ کشور دنیاست، اما بی مهری های گذشته به این صنعت بود که نفس های نوغانداری را به شماره انداخت؛ با این وجود رونق و احیای دوباره نوغانداری در پنج سال اخیر با همت عالی و تدبیر ویژه دولت میسر شد، اقدامی که در دوره‌های گذشته بی سابقه بود.

۴۵ روز کافی است تا تخم های کوچک و سیاه رنگ نوغان ثمربخش و به پیله های ارزشمند ابریشم بدل شود و به عنوان فعالیت اقتصادی جانبی در کنار کشاورزی و باغداری در فصل بهار، رونق بخش سفره هزاران خانواده باشد.

اگرچه ۲۰ استان کشور در زمینه صنعت نوغانداری فعالیت دارند، اما در این میان استان گیلان قطب تولید پیله تر ابریشم و استان خراسان رضوی علاوه بر برخورداری از رتبه دوم تولید پیله تر با تولید ۸۵ درصد نخ ابریشم، پایتخت ابریشم کشی ایران به شمار می آید.

ناگفته نماند:هر ساله به جمع هزاران کشاورز و باغدار فعال در این حرفه، علاقه مندان دیگری به فعالیت در این حوزه روی می آورند و دلیل آن چیزی نیست جز تدبیر دولت و احیای دوباره نوغانداری در کشور و رخ نمایی از چهره ای جدید از صنعت نوغانداری.

باید خاطرنشان کرد: ابتدا ابریشم بافی در چین رشد و پرورش یافت، اما این هنر در ایران هم فراگرفته شد و با برخی تغییرات به سمت مطلوبیت بافت و ماندگاری رفته و بومی شد.

ابریشم کشی و تولید پیله ابریشم هم صنعتی همراه با هنر ابریشم بافی و پیش درآمدی بر آن است. نخ های ظریف و لطیف ابریشم در دستان هنرمند و توانمند زنان و مردان خطه خراسان به گونه ای به تار و پود بدل می شود که حاصل آن تولید پارچه های لطیف، سبک و مقاوم است که رقیب ندارد.

چنانکه ابریشم بافت ایران سال ۱۳۵۶ برنده جایزه ظریف ترین و زیباترین دستبافته جهان شد و جایزه یونسکو در این بخش به ‘صغری کبیری’ بانوی ابریشم باف روستای “زاوین”از توابع شهرستان خراسان رضوی تقدیم شد.

پارچه‌های ابریشمی با تارهای طلا و نقره در شوشتر، شیراز، فسا و اصفهان بافته می ‌شدند. از جمله مراکز ابریشم بافی ایران مناطق رامیان، مینودشت و ترکمن صحرا در استان گلستان و روستای “ زاوین”در شهرستان کلات، راز و جرگلان، مانه و سملقان در خراسان بوده است.

ابریشم بافی در خراسان در منطقه کلات رونق زیادی دارد و تولیدات آن در قالب رومیزی،روتختی، روسری ، شال، دستمال و پوشاک

عرضه می‌شود.

هم اکنون هم بافت نوعی پارچه ابریشمی در کلات به ویژه در روستاهای زاوین و لایین مرسوم و متداول است که ویژگی های خاصی دارد. این نوع پارچه به وسیله دستگاه های ساده بافندگی تولید می شود و طرح هایش غالبا هندسی است که به صورت برجسته جلوه می نماید. طرز عمل بدین ترتیب است که در حین بافت طبق طرح ذهنی، پود پارچه با دست از لابه لای نخ های تار عبور کرده و قسمت های اضافی در پشت پارچه مخفی می ماند.

حاصل این نوع بافت که شکل تکامل‌یافته‌ای از بافت معروف به بافت ناخنی است، معمولا به مصرف لبه یقه، سرآستین، پای دامن، جلوی پیراهن و غیره می رسد؛ ضمن آنکه روسری و سفره و نظایر آن را از به هم دوختن قطعات بافته شده تهیه می کنند.

طرحهای رایج در این نوع پارچه که تار و پود آن از ابریشم طبیعی است شامل طرح های اصیل و سنتی منطقه از جمله پرده ای، کج بوته، ساراته، گل ریزه و قشماری است که به صورت ذهنی بر متن پارچه و ضمن بافت به وجود می آید و به خاطر استفاده از نخ های ابریشمی رنگین و شاد و زنده نظیر زرد، قرمز، سرخابی، سورمه ای و آبی، زیبایی و جلوه خاصی به پارچه می بخشد.

در مناطق تولیدی این نوع پارچه مرسوم است که دختران هنگام ازدواج تعدادی از محصولات تولیدی خود را شامل سفره، پیراهن و روسری به عنوان جهیزیه به خانه داماد می برند و در روز عروسی زیباترین پیراهن دستباف خویش را بر تن کرده و ضمن رعایت آداب و رسوم رایج، هنر خود را به رخ می کشند.

در این خصوص رئیس مرکز توسعه نوغانداری کشور اظهار می دارد: صنعت نوغانداری علیرغم افولی که در سال های ۷۹ تا بعد از ۹۰ تجربه کرد با سماجت و پیگیری وزارت جهاد کشاورزی به سمت رونقی دوباره حرکت کرد.

علی اصغر داداش پور می افزاید: نوغانداری به دلیل ویژگی هایی از جمله جنبی بودن و تکمیلی بودن بخش کشاورزی، در کنار سایر مشاغل می‌تواند موجب ایجاد اشتغال و تامین درآمد برای خانوارهای روستایی و کشاورز شود، لذا برخلاف بی‌مهری‌های دو دهه گذشته با تلاش دولت در مسیر احیا و توسعه قرار گرفت.

‌وی با اشاره به تلاش برای تشویق مردم در جهت فعالیت در زمینه نوغانداری می‌گوید: بی‌نیازی به سرمایه‌گذاری فراوان و مزیت نسبی و فرصت انجام این حرفه در اغلب مناطق کشور در کنار سنتی بودن این حرفه و قدمت طولانی آن در فرهنگ باستانی ایران از ویژگی‌های خاص این حرفه است.

رئیس مرکز توسعه نوغانداری کشور با اشاره به اقدامات انجام شده در این زمینه ادامه می دهد: طی سال های ۹۱ تا ۹۶ اتفاقات خوبی در این صنعت افتاد و افزایش ۱۱۰ درصدی قیمت تضمینی پیله تر ابریشم یکی از آنهاست که در سایه حمایت دولت تدبیر رخ داد.

وی اضافه می کند: در طول پنج سال گذشته با وجود قیمت تضمیمی پیله ابریشم هیچ وقت خرید تضمینی انجام نشد و علت آن هم حضور موثر و همراهی با دولت از سوی بخش خصوصی است؛ به این صورت که بخش خصوصی با پرداخت قیمت مناسب برای پیله تر فرصت خرید را به دولت نمی دهد.

نامبرده تصریح می کند: خرید بیش از قیمت تضمینی اعلام شده و پرداخت نقدی بهای محصول به کشاورزان توسط بخش خصوصی، به عنوان یک مزیت موجب شد در این زمینه بار مالی برای دولت ایجاد نشود و بخش خصوصی در کنار سیاست های حمایتی و احیاگونه دولت، مسئولیت خرید مناسب تولیدات را قبول کند.

وی می افزاید: تولید نهال توت و توسعه توتستان ها در مسیر انجام حمایت های زیرساختی مربوط به نوغانداری، توزیع نهال توت اصلاح شده در بین مردم به صورت رایگان از ۲ سال پیش و افزایش نیافتن قیمت تخم نوغان که از سال های پیش هرجعبه ۷۵ هزار ریال عرضه می شده، از اقدامات حمایتی دولت از نوغانداری است.

داداش پور بیان می دارد: پرداخت ۵۰ درصد حق بیمه نوغانداران توسط دولت، برگزاری دوره‌های آموزشی متعدد و توانمندسازی نوغانداران از دیگر اقدامات حمایتی بوده است.

داداش پور با اشاره به اینکه مهمترین اقدام حمایتی دولت از صنعت نوغانداری با هدف حمایت از تولید داخلی امسال رقم خورد، ادامه می دهد: با پیگیری های فراوان دولت تعرفه واردات نخ ابریشم امسال از ۱۵به ۲۶ درصد افزایش یافت و در کنار آن تعرفه واردات پیله ثابت ماند تا اقبال تجار ابریشم به واردات پیله به جای نخ تغییر یابد تا در کنار پیله های تولیدی داخلی، چرخ صنایع و کارگاه های سنتی ابریشم کشی هم مجددا به حرکت درآید.

وی ادامه می دهد: با تلاش و حمایت انجام شده خوشبختانه شاهد رونق امید در این صنعت هستیم به طوری که هم اکنون ۱۸ هزار خانوار نوغاندار در کشور داریم که دوباره نوغانداری را در کنار سایر مشاغل خود پیشه کرده اند.

رئیس مرکز توسعه نوغانداری کشور با اظهار اینکه پارسال افزون بر ۳۳۰ هزار اصله نهال توت در کشور تولید و در ۱۹ استان کشور به صورت رایگان توزیع شده است، می گوید: پارسال حدود ۲۹ هزار جعبه تخم نوغان هم توزیع شده که منجر به تولید بیش از ۸۵۰ تن پیله تر شده است، این میزان تولید پیله معادل تولید ۱۳۶ تن نخ ابریشمی است. همچنین امسال به دنبال افزایش توزیع تخم نوغان هستیم و تا کنون ۱۲ هزار جعبه تخم نوغان در کشور توزیع شده است.

وی اضافه می کند: بر اساس آمارها، افزون بر ۱۴ هزار هکتار توتستان در کشور وجود دارد که برای فضای سبز، پرورش کرم ابریشم، تولید میوه توت و دیگر کاربری ها تولید نهال دارند.

این مقام مسئول با بیان اینکه در حوزه صادرات، محصول نهایی ابریشم یعنی دستبافته هایی از جمله فرش ابریشمی مورد استقبال و اقبال بیشتری است، می گوید: بیش از ۹۵ درصد ابریشم تولیدی کشور در حوزه فرش دستباف استفاده می شود؛ بنابراین فرش ابریشمی از کالاهای نفیس و ارزشمند صادراتی است که در جهان هم یگانه، منحصربه فرد و بسیار مورد علاقه است.

داداش پور تاکید می کند: ارزش افزوده در حوزه تولید ابریشم در محصولات نهایی نهفته است و خام فروشی در این زمینه به هیچ وجه معنا ندارد.

وی با بیان اینکه هر جعبه تخم نوغان حدود ۹ میلیون ریال درآمد برای خانوار ایجاد می کند، اما وقتی تولید پیله و پرورش کرم ابریشم در مسیر ابریشم کشی و تبدیل به محصولات نهایی به صورت یک چرخه کامل قرار گیرد، ارزش افزوده و درآمد آن تا چندین برابر افزایش می یابد، ادامه می دهد: به همین دلیل بر شکل گیری زنجیره ابریشم کشی تاکید جدی داریم زیرا حرفه نوغانداری برای ۴۵ روز ایجاد اشتغال می کند، اما چرخه ابریشم کشی و قالی‌بافی در طول سال اشتغال و درآمد دارد.

در حالی که بیش از ۸۰ درصد صنعت نوغانداری و تولید پیله ابریشم ایران در شمال کشور است، اما ۸۵ درصد فرآیند ابریشم کشی از تولیدات پیله ابریشم در پایتخت ابریشم کشی کشور یعنی خراسان رضوی انجام می شود.

در این میان شهر بایگ و روستای “بسک” در شهرستان تربت حیدریه مهمترین مناطق هنر صنعت ابریشم کشی در این استان محسوب می شوند.

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری تربت حیدریه در این زمینه اظهار می‌دارد: با فعالیت خستگی ناپذیر زنان و مردان در حدود

۲ هزار کارگاه ابریشم کشی در شهر بایگ و روستای “بسک” این شهرستان رتبه نخست کشور را در این عرصه به نام خود سند زده است.

علی محمدی با اشاره به اینکه تولید اصلی فرآیند نوغانداری، پیله ابریشمی است که از آن الیاف ابریشم حاصل می شود، می افزاید: از میان تمامی تارهای منسوجات، ابریشم به دلیل ویژگی خاص خود از جمله سبکی، ‌نرمی، ‌مقاومت در نوسانات گرمایی، رنگ پذیری، ‌جاذب رطوبت بودن، عایق‌پذیری الکتریکی و به طور کلی لطافت، ظرافت و دوام‌ جایگاه ویژه و ممتازی دارد.

وی می گوید: به همین دلیل در دنیای منسوجات، ابریشم را ملکه منسوجات می نامند و ابریشم به عنوان ماده اولیه در تولید محصولاتی مانند فرش، پارچه، ‌پیراهن، شال گردن، آویزهای دیواری و تزئینات داخلی منزل و غیره استفاده می شود.علاوه برآن در ساخت چتر نجات، ‌تودوزی لاستیک، رگ‌های مصنوعی، نخ جراحی، مواد عایق الکتریکی و غیره هم از ابریشم استفاده می شود.

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری تربت حیدریه بیان می دارد: روزانه در هر کارگاه ۲ کیلوگرم نخ ابریشم تولید و بر همین اساس سالانه بیش از ۱۱۰هزار کیلوگرم نخ ابریشم در این شهرستان تولید می شود.

معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی هم با بیان اینکه تولید پیله ابریشم در استان برای ۲۵۰۰ نفر ایجاد اشتغال فصلی دارد، اظهار می دارد: انتقال ۸۵ درصد پیله خشک تولیدی در کشور به این استان برای فراوری، عنوان پایتخت ابریشم کشی را شایسته خراسان رضوی کرده است.

جعفر حاجی مجتهد می افزاید: مرکز توسعه نوغانداری کشور به عنوان زیرمجموعه معاونت بهبود تولیدات دامی وزارت جهاد کشاورزی اردیبهشت سال ۱۳۹۳ در رشت فعال شد. ۶۰ درصد پیله ابریشم کشور در گیلان تولید و فعالیت سایر استان‌ها هم توسط این استان پشتیبانی می شود.

وی با بیان اینکه فصل تولید پیله ابریشم در نیمه نخست سال و فصول بهار و تابستان است، از‌ توزیع ۴۲۰۰ جعبه تخم نوغان بین کارگاه‌های تولید ابریشم استان در سال جاری خبر داده و می افزاید: امسال توزیع ۲۵ هزار اصله درخت توت در استان انجام می شود که در صورت نیاز نوغانداران، امکان افزایش آن تا ۴۰ هزار اصله هم وجود دارد.

معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به ادامه توزیع تخم نوغان در استان تا زمان اعلام عدم نیاز از سوی کارگاه ها بیان می دارد: تا سال ۱۴۰۰ برنامه داریم که میزان توزیع تخم نوغان را به سالانه هشت هزار جعبه افزایش دهیم.

وی با اشاره به اینکه هم اکنون حدود ۲ هزار واحد ابریشم کشی در استان خراسان رضوی در زمینه تولید پیله و نخ ابریشم فعالیت دارند، اظهار می‌دارد: انتقال ۸۵ درصد پیله خشک تولیدی کشور به این استان برای فراوری، خراسان رضوی را شایسته عنوان پایتخت ابریشم کشی کشور کرده است.

حاجی مجتهد با اظهار اینکه پارسال ۱۰۶ تن پیله ابریشم با توزیع پنج هزار و ۲۳۱ جعبه تخم نوغان در بین تولید کنندگان در استان تولید شده بود، در خصوص علت کاهش توزیع جعبه تخم نوغان در مقایسه با پارسال می گوید: تعداد تخم‌های موجود در هر جعبه نسبت به پارسال ۲۵ درصد افزایش دارد، بنابراین افزایش توزیع تخم هم امسال محقق شده است.

مشهد – ایرنا

Email this page

نسخه مناسب چاپ