تبعات تحریم ایران برای شرکای شرقی
بخش اول
 

خروج آمریکا از برجام موقعیتی پیچیده را برای روسیه و چین جهت ادامه و گسترش مناسبات اقتصادی با جمهوری اسلامی ایران به وجود آورده است. با این حال، آنچه مسلم است تحریم‌های آمریکایی تبعات سیاسی و اقتصادی خود را به صورت درازمدت بر مسکو و پکن تحمیل خواهد کرد.

به گزارش گروه تحلیل، تفسیر و پژوهش‌های خبری ایرنا، پس از خروج آمریکا از توافق هسته ای، اتحادیه اروپا تلاش‌های بسیاری را صورت داد تا مانع «دونالد ترامپ» در اجرای سیاست‌های ضدایرانی شود. تهران هم در مقابل اعلام کرد تنها در صورتی به توافق هسته‌ای متعهد باقی می ماند که منافع اقتصادی ایران به رغم خروج آمریکا از برجام تامین شود. در همین راستا کشورهای اروپایی به صورت مستقل وارد عمل شدند و به تازگی اعلام کردند بسته پیشنهادی را برای ادامه همکاری‌های تجاری و اقتصادی با تهران آماده کرده‌اند تا برجام را حفظ کنند. در صورتی که مفاد این بسته بتواند خواسته‌های ایران را برآورده سازد اختلالی در زمینه ادامه مبادلات تجاری و اقتصادی ایران با دیگر کشورها پیش نمی آید اما در صورت ناکافی بودن این اقدام و اجرای تحریم‌های ترامپ، شرایط به شکل قابل توجهی تغییر خواهد کرد. در این شرایط، ایران به همکاری با شرکای خود به ویژه روسیه و چین نگاهی ویژه دارد. البته نوع رویکرد و خط مشی‌های این دو کشور در قبال برجام، ایران و تحریم‌های آمریکا نیز اهمیت بسیاری دارد.

چین مهمترین شریک تجاری ایران است. در سال ۲۰۱۷ حجم مبادلات تجاری دو کشور بالغ بر ۳۷ میلیارد دلار بود. تهران و پکن دورنمای رسیدن به تجارت ۶۰ میلیارد دلاری در سال را هدف قرار داده‌اند. در دوره پیش از برجام چین روابط خود با ایران را تا حد ممکن حفظ کرده بود و در بسیاری از موارد نیازهای کالایی و فنی ایران را تامین می کرد. از دید برخی ناظران اکنون نیاز چین به بازارهای آمریکا، پکن را تا حدودی نسبت به سیاست‌های تهاجمی واشنگتن منعطف کرده اما به گفته برخی رسانه‌های غربی، روابط تهران-پکن تقریبا در همین سطح باقی خواهد ماند.

تارنمای شبکه خبری «بلومبرگ» در گزارشی در مورد واکنش چین به آینده برجام و اعمال تحریم‌ها با توجه به شرایط پولی و اقتصادی ایران آورده است: ایران هنوز هدف تحریم‌های کامل ایالات متحده هدف نگرفته است اما تهدید ترامپ علیه برخی سرمایه‌گذاران اروپایی برای معامله نکردن با ایران موثر واقع شد. در مقابل، مقام‌های ایرانی معتقدند سلاحی سرّی در اختیار دارند و با استفاده از سرمایه گذاری و خریدهای نفتی چین می توانند پیامدهای خروج شرکت‌های غربی را جبران کنند. ممکن است این تحلیل به دلیل نیازهای چین واقعگرایانه باشد اما چندان عملی نیست. ممکن است پکن بتواند از شدت تحریم‌ها کم کند اما نمی تواند ناجی اقتصاد ایران باشد. به گفته گروهی از تحلیلگران غربی، تهران و پکن ممکن است از ارتقای تجارت استقبال کنند اما چین نمی تواند در همه زمینه‌ها همچون فناوری‌های نفتی و واردات تکنولوژی، نیازهای ایران را برطرف کند. از طرف دیگر شرکت‌های بزرگ چینی هم فعالیت اقتصادی گسترده ای در آمریکا دارند و به دلیل ترس از مجازات واشنگتن، در مورد همکاری با تهران با مضیقه‌هایی روبرو می‌شوند. به نوشته بلومبرگ، این احتمال وجود دارد که افزایش تخفیف‌های نفتی ایران به چین هم کارساز نباشد زیرا پکن راهبرد بلندمدت انرژی خود را بر اساس چالش سیاسی کوتاه مدت ایران و آمریکا، بنیان گذاری نخواهد کرد. ضمن اینکه در داخل ایران هم فشارهای زیادی از سوی تندروها در زمینه خروج از توافق هسته‌ای وجود دارد؛ این اقدام هم منافع جمهوری اسلامی را بیش از پیش به خطر می اندازد.

روسیه و مقتضیات مشارکت با ایران

حجم مبادلات تجاری ایران و روسیه در سال گذشته کمتر از ۵ میلیارد دلار بود و قرار است در آینده نزدیک حجم سالانه آن تا ۱۰ میلیارد دلار افزایش یابد. همکاری هسته‌ای در مسیر ساخت نیروگاه بوشهر و نقش این کشور در اجرای توافق هسته‌ای در کنار همکاری‌های نفتی از مهمترین مولفه‌هایی است که به همکاری‌های اقتصادی تهران و مسکو رنگ و بوی سیاسی می‌دهد. حال تعدادی از رسانه‌های غربی مدعی شده اند که روسیه به دنبال شکست برجام و کسب منافع بی‌حساب از تحریم ایران است. اما واقعیت این است که شاید مسکو به صورت حاشیه‌ای از شکست برجام سود کوتاه مدتی را کسب کند اما این موضوع در کل برای کرملین تحولی مثبت نیست.

تارنمای شبکه خبری «الجزیره» در زمینه واکنش روسیه به شکست برجام آورد کشورهای اروپایی از تاریخ ۸ می (۱۸ اردیبهشت) با خروج ترامپ از برجام و احتمال برقراری دوباره تحریم‌ها، برای حفظ این توافق به تکاپو افتادند. این درحالی است که تهران نیز خواستار تضمین‌هایی شده است. برخی تحلیلگران اعتقاد دارند روسیه از تصمیم ترامپ در خروج از توافق سود می کند اما واقعیت‌هایی وجود دارد که شرایط را پیچیده تر از شکل ساده کنونی آن می سازد.

روس‌ها هیچگاه خواستار فروپاشی کامل برجام و اعمال تحریم‌های سخت علیه ایران نبوده اند زیرا تصمیم ترامپ برای بازگرداندن تحریم‌های ثانویه به معنی فرصت‌های تجاری بیشتر روسیه با ایران نیست. با این تحریم‌ها ممکن است روابط نزدیک بنگاه‌های بزرگ روسیه با شرکت‌های غربی با موانعی سخت روبرو شود. به همین دلیل است که «مرکز صادرات خاورمیانه ای روسیه» و شرکت نفتی «لوک اویل» ( دومین شرکت نفتی بزرگ روسیه) هم از توقف فعالیت‌های خود در پروژه‌های ایران خبر داده اند. احتمال می رود شرکت «تات نفت» نیز همین مسیر را دنبال کند . به گفته گروهی از کارشناسان اعمال دوباره تحریم‌های سخت علیه ایران به معنای قطع کامل روابط تهران مسکو نیست و ارتباط با بنگاه‌های کوچک و همکاری‌های مشترک در حوزه‌های هسته‌ای و حمل و نقل و غیره ادامه خواهد یافت اما این تصمیم ترامپ بار دیگر ایران را مانند پیش از ۲۰۱۵ به سرزمین ممنوعه برای سرمایه گذاری بنگاه‌های بزرگ روسیه و غرب تبدیل خواهد کرد. از طرف دیگر، روسیه از خروج ایران از بازار نفت هم سود نمی کند. ممکن است در کوتاه مدت قیمت نفت افزایش یابد اما روسیه به اندازه‌ای توان ندارد که ظرفیت خود را برای افزایش تولید هماهنگ کند. افزایش کورکورانه تولید در بلندمدت نیز به ضرر همه تولیدکنندگان تمام می‌شود. افزایش قیمت نفت، کشورهای مصرف کننده را به تمرکز بیشتر بر انرژی غیرفسیلی و سوخت‌های جایگزین تشویق می‌کند و در بلندمدت از میزان تقاضا برای نفت می کاهد. در این شرایط کرملین مانند دیگر تولیدکنندگان نفت خواستار افزایش قیمت‌ها نیست و دامنه مناسب قیمتی را بین ۶۵ تا ۷۵ دلار در هر بشکه می داند زیرا هم منافع مالی آن‌ها را به همراه دارد و هم از داغ شدن بازار جلوگیری می کند.

روسیه پس از خروج آمریکا گزینه‌های چندانی را در اختیار ندارد. به احتمال زیاد مسکو همچون دوره اوباما توان تجاری خود با تهران را در فضایی خاکستری و در سیطره بنگاه‌ها و پروژه‌های کوچک انجام دهد تا هدف مجازات ایالات متحده قرار نگیرد. با ارزیابی رسانه‌های روس، موضع قطعی مسکو این است که روسیه دوست ندارد به دلیل خصومت ایالات متحده، ایران را کنار بگذارد.

ترامپ و رویای بی تعبیر نفتی

توقف صادرات نفت ایران تا چند ماه دیگر، طرحی است که ترامپ روی کاغذ ریخته اما برای پیاده سازی با واقعیاتی روبرو است که درکی از معنا و نتیجه آن ندارد.

«حسن روحانی» رییس جمهوری در جمع ایرانیان مقیم سوئیس اظهار داشت: آمریکایی‌‌ها مدعی شده‌اند که می‌خواهند به ‌طور کامل جلوی صادرات نفت ایران را بگیرند، آنها معنی این حرف را نمی‌فهمند چرا‌ که اصلا معنی ندارد که نفت ایران صادر نشود و آن وقت نفت منطقه صادر شود، اگر شما توانستید این کار را بکنید تا نتیجه‌‌اش را ببینید. مقامات آمریکایی پیش از این اعلام کرده‌اند که خریداران نفت خام ایران باید تا چهارم نوامبر (۱۳ آبان ۱۳۹۷) واردات نفتی خود را به صفر برسانند. آمریکا در حالی همچنان به دنبال اعمال فشار بر دیگران برای کاهش واردات نفت از ایران است که برخی کشورها از جمله هند و ترکیه همچنان در برابر درخواست‌های آمریکا به منظور کاهش واردات نفت ایران مقاومت می‌کنند. این ماجراجویی‌های آمریکا علیه ایران در شرایطی است که گروهی از تحلیلگران معتقدند مخالفت و مقاومت کشورها در برابر سیاست‌های نفتی «دونالد ترامپ» در قبال ایران کار وی را بسیار دشوار می سازد و ایران هم سازوکارهایی برای دور زدن تحریم‌های نفتی دنبال خواهد کرد. رسانه‌های عربی تحلیل‌هایی را در این ارتباط منتشر ساختند که این گزارش به آن‌ها می پردازد.

اعلام مخالفت‌ها با تصمیم تحریمی ترامپ

به نوشته روزنامه «رای الیوم» اکنون ایران روزانه ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه نفت تولید می کند. چین و هند حدود نیمی از نفت ایران را می‌خرند. بقیه تولید هم به کشورهای ترکیه، ژاپن، کره جنوبی، فرانسه، ایتالیا، اسپانیا صادر می شود. افزایش تولید ۲ میلیون بشکه نفت عربستان معادل حجم صادرات نفت ایران است. شاید ترامپ دیگر کشورهای خلیج فارس از جمله کویت و امارات را هم زیر فشار قرار دهد تا تولید نفت را افزایش دهند. واکنش عملی روسیه و دیگر کشورهای عضو اوپک به اقدام عربستان مشخص نیست اما به یقین ما در مرحله ای از آشوب و هرج و مرج در بازارهای جهانی هستیم که قطب بندی و ائتلاف بندی‌هایی را به دنبال خواهد داشت؛ قطب بندی‌هایی که معلوم نیست آمریکا و همپیمانانش برنده آن باشند.

به نوشته روزنامه رای الیوم، تعداد اندکی از کشورهای اروپایی و آسیایی به تحریم‌های نفتی آمریکا علیه ایران پایبند خواهند بود. بیشتر کشورها از جمله چین، هند و روسیه با این تحریم‌ها مخالفت کرده اند. مخالفت زود هنگام با این تحریم از سوی مقام‌های ترکیه اعلام شد. «ابراهیم کالن» سخنگوی دولت ترکیه تاکید کرد آنکارا در برابر تهدیدهای آمریکا تسلیم نخواهند شد. همچنین این کشور به تحریم‌های آمریکا که واردات نفت از ایران را منع می کند، پایبند نخواهد بود. ترکیه برپایه منافع اقتصادی خود حرکت می کند. ایران کشوری همسایه و شریک اقتصادی مهمی است. کشورهای آسیایی و اروپایی هم راه ترکیه را در پیش خواهند گرفت و به واردات نفت از ایران ادامه خواهد داد. در راس این کشورها چین است که روزانه ۶۰۰ هزار بشکه نفت از ایران وارد می‌کند. هند هم ۴۵۰ هزار بشکه و کره جنوبی ۲۵۰ هزار بشکه نفت از ایران وارد می کنند. چهار کشور اروپایی، ایتالیا، فرانسه، یونان و فرانسه هم از خریداران نفت ایران هستند .

امکان نتایج معکوس برای تحریم‌های ضدایرانی

صفحه عربی تارنمای مرکز پژوهش‌های «واشنگتن»، صفحه عربی شبکه خبری «اسپوتنیک» روسیه، شبکه «الحره» عراق و روزنامه‌های «الشرق الاوسط» سعودی و «عربی۲۱» مصر با اشاره به ماجراجویی‌های دولت آمریکا علیه ایران و تحریم‌های یکجانبه این کشور پیش بینی کردند ایران بتواند راهی را برای عبور از این تحریم‌ها بگشاید.

به نوشته تارنمای مرکز پژوهش‌های واشنگتن، ایرانی‌ها مهارت بالایی در برخورد با تحریم‌ها دارند. آنان هنگامی که احساس می‌کنند شیوه‌های قدیمی سودی ندارند در ایجاد راه حل‌های جدید مهارت بالایی دارند. تحریم‌ها می‌تواند نتایجی معکوسی به دنبال داشته باشد زیرا ایرانی‌ها در انطباق با تغییرات ناشی از درآمدهای نفتی با تجربه‌اند. ایران با درآمدهای اندک نفت در سال ۲۰۰۱ میلادی هم امور را پیش برد. به نوشته تارنمای شبکه اسپوتنیک، دکتر «محمد نورالدین» کارشناس مسائل ایران در تحلیل اظهارات «اسحاق جهانگیری» که در آن گفته هر کشوری بخواهد جای ایران در بازار نفت را بگیرد، خیانت به ملت ایران و فضای بین المللی کرده و بهای این خیانت را خواهد پرداخت، گفت: تهران برای رویارویی با تحریم‌های آمریکا سازوکارهای بسیاری دارد که برجسته ترین آن را جهانگیری اعلام کرد. بر اساس اظهارات او نفت خام ایران در بورس داخلی عرضه خواهد شد. عرضه نفت در بورس داخلی می تواند در خنثی سازی تحریم‌های آمریکا نقشی اساسی داشته باشد. «احمد فاروق» پژوهشگر مسائل ایران نیز به شبکه الحره گفت: ایران تحریم‌ها را دور خواهد زد. یکی از راهکارهایی که ایران آن را به کار خواهد بست اقتصاد مقاومتی است. ایران در این راهبرد به طور اساسی به تولیدات ملی تکیه خواهد کرد و تنها در صورت نیاز مبرم به واردات روی خواهد آورد. به نوشته روزنامه الشرق الاوسط، «ضمیر کابلوف» مدیر دومین بخش آسیایی وزارت خارجه روسیه درباره تصمیم آمریکا برای ادامه تحریم‌ها علیه ایران هشدار داد و اظهار داشت: به نظر می رسد مسئولان آمریکا درک نمی کنند که رفتارهای تند آنان مردم ایران را علیه آمریکا تحریک خواهد کرد. تلاش‌های آمریکا برای ترساندن ایران نتایج معکوسی به دنبال خواهد داشت و مردم ایران استفاده از لحن تند علیه خود را اهانت به شمار می آورند. روزنامه عربی ۲۱ در گزارشی به قلم «حسن ابوهنیه» آورد: تهدید لفظی و تحریم‌های اقتصادی و محاصره به عنوان مولفه‌های اساسی در راهبرد آمریکا به نتایج ایده آل برای آمریکا منتهی نخواهد شد. این مولفه‌های اساسی راهبرد آمریکا نیاز به ابزار و سازوکارهای اجرایی دارد. آشکار است آمریکا در شیوه جدید خود می‌خواهد به وسیله همپیمانان خود به هدف برسد. به یقین همپیمانان آمریکا در اروپا و خاورمیانه برای پرداخت هزینه ماجراجویی‌های واشنگتن آمادگی ندارند. موضوع مهمتر این است که ایران پس از هرگونه راهبرد آمریکا علیه خود پرقدرت‌تر، منسجم‌تر و با نفوذتر ظاهر شده و به بازیگر منطقه برجسته‌ای تبدیل شده است.

ادامه دارد

Email this page

نسخه مناسب چاپ