تأملی بر بسته اروپایی؛ از وعده تا عمل
بخش اول
 

بسته پیشنهادی اروپا که در پایان نشست وزیران امور خارجه ایران و دیگر اعضای برجام انتشار یافت حمایتی مجدانه از توافق هسته‌ای را نمایان ساخت. با این حال، برخی ناظران معتقدند راهکارهای عینی در این بسته آنچنان که باید پررنگ نیست.

به گزارش گروه تحلیل، تفسیر و پژوهش‌های خبری ایرنا، در ادامه نشست‌های کمیسیون مشترک برجام، نمایندگان جمهوری اسلامی ایران و دیگر کشورهای عضو توافق هسته ای به منظور تامین منافع اقتصادی تجاری و مالی کشورمان، نشستی دو ساعته در هتل کوبورگ وین برگزار کردند؛ نشستی که بسته پیشنهادی ۱۰ ماده ای در پایان آن انتشار یافت. حمایت همه جانبه از برجام از سوی ۶وزیر امور خارجه حاضر، فضای حاکم بر نشست و بیانیه پایانی آن را شکل داد. حمایت از صادرات نفت و میعانات گازی، محصولات نفتی و پتروشیمی ایران از جمله بندهای بیانیه مذکور به شمار می‌رفت. افزون بر این، ضرورت ایجاد کانال‌‌های موثر مالی برای تعامل مستمر با ایران، توسعه روابط حمل‌و‌نقل دریایی (از جمله کشتیرانی و بیمه)، زمینی، هوایی و ریلی از دیگر مواردی بود که مورد تاکید طرف مقابل قرار گرفت. همچنین حمایت از شرکت‌های اروپایی در برابر آثار فراسرزمینی تحریم‌‌های آمریکا در بیانیه پایانی مشهود بود. ایران و طرف غربی در پی دستیابی به راهکارهایی اند تا تحریم‌هایی آمریکا را که در دو مرحله (مرداد و آبان ماه) اجرایی خواهد شد، بی اثر کنند. تاکنون صحبت‌هایی از اعمال قانون مسدودساز و دور زدن تحریم‌ها ار طریق بانک سرمایه‌گذاری اتحادیه مطرح شده اما اینکه سازوکارهای مذکور از چه میزان کارایی برخوردار است جای بحث و بررسی دارد . خواسته‌های ایران به طور مشخص، رفع تحریم‌ها و تضمین‌های ملموس و عینی است. در همین ارتباط «محمدجواد ظریف» وزیر امور خارجه قبل از برگزاری نشست وین در صفحه توئیتر خود با تاکید بر غیرقابل جمع بودن تحریم‌ها و پایبندی ایران به برجام، نوشت:وظیفه من کاملا روشن است: ایجاد راه‌حل‌های عملی. از اتحادیه اروپا و همتایانم در سه کشور اروپایی به اضافه دو کشور (روسیه و چین) انتظار دارم که تعهدات قابل اجرا و مشخصی ارائه دهند و قول‌های مبهم و طولانی مدت ندهند.در پیوند با بسته اروپایی اما نظرات مختلفی مطرح شده و برخی آن را نقطه قابل اتکایی برای تقابل با زیاده خواهی‌های آمریکا می دانند و شماری از کارشناسان به جای خالی راهکارهای عملی در بیانیه پایانی کمیسیون مشترک برجام انتقاد می‌کنند. «علی ودایع» کارشناس مسائل بین المللی معتقد است که اروپایی‌ها به دنبال خرید زمان هستند. از نگاه وی، ظرف یک ماه گذشته ایران خود را آماده خروج از برجام و هر سناریوی ممکن کرده بود اما فعلا منتظر مانده تا نتیجه مذاکرات با طرف‌های اروپایی همراه با چین و روسیه را ارزیابی کند. از نشست وین که خیلی سریع هم به پایان رسید می توان این گونه استنباط کرد که بسته اروپایی بیش از هر چیزی دنبال خرید زمان برای تعویق خروج ایران از برجام است. برخی از تحلیلگران معتقدند که بسته پیشنهادی اروپا شامل موارد عینی و ملموس بود اما در جریان نشست وین به دلایل مختلفی از جمله برآورده نشدن انتظار اروپایی‌ها، به ایران تحویل داده نشد. در این خصوص، نگاه «علی خرم» کارشناس بین المللی و نماینده پیشین ایران در مقر اروپایی سازمان ملل قابل تامل است.

به باور وی، در حالی که محورهای آماده شده، طبق اعلام خود اتحادیه اروپا، محورهایی کارساز بودند ولی در بسته پیشنهادی اروپا درج نشد. برخی از این محورها آن‌ طور که اروپا به طور غیررسمی اعلام کرده شامل حمایت ۱۰ میلیارد دلاری از سرمایه‌ گذاری در ایران از سوی سرمایه‌ گذاران اروپایی و ایرانی، تضمین خرید نفت ایران در حد یک میلیون بشکه در روز، توصیه به اعضای کمیسیون اقتصادی اروپا برای حواله مبالغی به بانک مرکزی ایران برای رفع تنگناهایی اقتصادی ایران و… می شد. این تحلیلگر مسائل بین المللی تاثیر سفر اروپایی رئیس جمهوری را در تسریع انتشار بسته پیشنهادی پر رنگ دانست و اظهار داشت: روحانی با سفر موفقی که به سوییس و اتریش داشت، راه را برای بسته پیشنهادی و همکاری با اروپا بازتر کرد. این که اتحادیه اروپا مجدانه از تداوم توافقی که ۱۳ سال برای آن تلاش کرده است، حمایت کند یک طرف قضیه است و میزان توانایی رهبران بروکسل در مقابله با طرح‌های تحریمی ایالات متحده طرف دیگر و در عین حال مهمتر قضیه.

«دیاکو حسینی» کارشناس ارشد مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری معتقد است: اروپا نشان داده که با استفاده از توان و ظرفیت قانونی و حقوقی خود در صدد اعطای تضمین‌های عملی به ایران است ولی در عین حال محدودیت‌‌های بین المللی ایجاد شده از طریق فشارهای آمریکا مانع از عملی شدن تعهدات آنان می ‌شود. از نگاه این تحلیلگر مسائل بین المللی، حمایت اروپا از سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت، اعطای وام‌‌های کم بهره و تشویق شرکت‌‌های متخصص به حضور در ایران از جمله اقدام‌های حمایتگرانه رهبران اتحادیه اروپا است که می تواند نجات برجام را در پی داشته باشد بنابراین در کنار مقدورات اتحادیه باید به محذورات آنها نیز توجه داشت.

دیپلماسی برای بقای برجام

بسته اروپایی‌ها برای نجات برجام با وجود برخی نقاط قوت، انتظار ایران را برآورده نساخت. اکنون کارشناسان از ضرورت‌های رویکرد تهران در قبال اتحادیه اروپا، آمریکا و طرف‌های شرقی توافق هسته ای می گویند.چند روز پیش در جریان نشست وزیران امور خارجه ایران و گروه ۱+۴، بیانیه ۱۰ ماده‌ای در حمایت از برجام انتشار یافت اما راهکارهای ملموس و عینی آن برای مقابله با تحریم‌های آمریکا آن طور که انتظار می رفت، برجسته نبود. از این رو دکتر «حسن روحانی» رئیس جمهوری آن را ناامید کننده خواند و برای نجات برجام خواستار حمایت‌های جدی تری از جانب رهبران اتحادیه اروپا شد. بی تردید از سرگیری تحریم‌ها علیه ایران با ادامه پایبندی تهران به برجام قابل جمع نیست. در صورتی که طرف اروپایی از تضمین منافع ملی ایران سر باز زند یا ناتوان بماند، عمر برجام پایان خواهد یافت. بنابراین، ناظران تداوم مذاکرات برای رسیدن به راهکارهای عملی در برابر اقدامات واشنگتن را بهترین گزینه پیش رو می دانند.

در این ارتباط، «عبدالرضا فرجی راد» مدیر کل سابق اروپای وزارت امور خارجه در گفتگو با روزنامه «سازندگی» بر ضرورت تداوم مذاکره با طرف اروپایی تاکید کرد. به باور وی، بسته ای را که به وزیر امور خارجه کشورمان ارائه شده است، نمی توان به طور کلی نفی کرد چرا که برخی از خواست‌های ایران را شامل می شود. اما از طرفی باید توجه داشت که تعهد کتبی در آن نیست و همه آنچه که ایران باید به آن دست یابد با توجه به توانمندی‌های اروپا که البته محدودیت‌هایی دارد، گنجانده نشده است. به گفته دیپلمات پیشین کشورمان، این موضوع باید در چند دور مذاکره مورد بررسی قرار گیرد. همچنین راهکارهایی مشخص شود تا نفت ایران خریداری و پول نفت به ایران وارد شود. ضمن این که لازم است شرکت‌های کوچک هر چه سریعتر وارد بازار ایران شوند و در کشورمان سرمایه گذاری کنند. علاوه بر نقش موثر بازیگران اروپایی عضو برجام، نباید نقش روسیه را در ماندگاری یا ناکامی توافق هسته ای نادیده انگاشت. مدیر کل سابق اروپای وزارت امور خارجه بر این باور است که ایران دقیقا نمی داند موضع روسیه در رابطه با تحریم‌ها چیست و چه اقداماتی انجام می دهد. شاید در کوتاه مدت به نفع مسکو باشد که ایران مورد تحریم‌های نفتی و گازی قرار گیرد چرا که صادرات انرژی آنها افزایش خواهد یافت. روسیه می تواند وارد گفتگوهای جدید در مورد ایران با آمریکا شود. واشنگتن تلاش می کند علاوه بر فشار اقتصادی، فشار سیاسی نیز علیه ایران اعمال کند. «دونالد ترامپ» قصد دارد با امتیاز دادن به روس‌ها بخشی از این سیاست‌ها را بر ایران تحمیل کند. از طرفی همکاری‌هایی که میان مسکو و واشنگتن در حال انجام است، حساسیت اروپایی‌ها را برانگیخته چرا که این موضوع به ضرر اروپا تمام خواهد شد. مدتی است که برخی تحلیلگران از ضعف اراده و توان اندک اروپا را در مقابل فشارهای آمریکا سخن به میان می‌آورند و بر مذاکره مستقیم با مقامات آمریکا تاکید می کنند. حال این دو پرسش به ذهن می رسد که آیا اروپا اراده و همچنین توانایی ایستادگی در برابر فشارهای آمریکا را دارد یا خیر؟ آیا می توان با رئیس جمهوری تاجر مآب و دلال آمریکا وارد مذاکراتی برد- برد شد؟

در این ارتباط «علی بیگدلی» کارشناس مسائل بین المللی در گفت‌وگو با روزنامه «قانون» اظهار داشت: اکنون شرایطی در ایران حاکم است که روز به روز سخت‌ تر می‌‌شود.۱۳ مرداد مهلت ۹۳ روزه توقف تحریم‌‌های مرحله اول به پایان می‌‌رسد. در مرحله دوم، نفت و تجارت دریایی و…تحریم می ‌شود. اگر به آن مرحله برسیم، راه زیادی برای ما باقی نمی ‌ماند. اگر قرار باشد نظام را حفظ کنیم و خود را درگیر جنگ ناخواسته نکنیم، نزدیک ترین و صحیح ترین راه مذاکره است و در مذاکره می‌توانیم سهم خود را بگیریم. این مدرس دانشگاه به تشریح اختلافات موجود بین اروپا و آمریکا پرداخته و معتقد است که آنها از فرصت‌های همکاری با یکدیگر چشم پوشی نخواهند کرد. از نگاه بیگدلی، اتحادیه اروپا سینه چاکی که برای حفظ برجام داشت، به خاطر حفظ پرستیژ خود بود و اینکه بازار ایران را در دست خود داشته باشد. تحریم تجاری آمریکا علیه اتحادیه اروپا و وضع تعرفه برای کالاهای آن، مقداری اروپا را وارد بلاتکلیفی کرد. وی ادامه داد: من تصور نمی‌‌کنم که اتحادیه اروپا ترجیح بدهد به طرف ایران بیاید و از آمریکا جدا شود. این کار برای اتحادیه اروپا مقدور نیست، اروپا سالیانه حدود ۱۲۰۰ میلیارد دلار مبادله بازرگانی با آمریکا دارد و این فرصت را از دست نخواهد داد. اتحادیه اروپا از ایران فاصله خواهد گرفت اما فاصله گرفتن از ایران به معنی قطع رابطه کامل با ایران نیست و ایران با اتحادیه اروپا می‌ تواند در سطح پایین‌ تری رابطه تجاری خود را حفظ کند. در مقابل، برخی ناظران بر این باورند که با ترامپ و نزدیکان تندروی او همچون «مایک پمپئو» وزیر امور خارجه، «جان بولتون» مشاور امنیت ملی و «نیکی هیلی» نماینده این کشور در سازمان ملل، نمی توان به نتیجه مقبولی دست یافت به خصوص که تاثیر دشمنان منطقه‌ای ایران از بازیگران عرب منطقه گرفته تا مقامات رژیم صهیونیستی و لابی پر نفوذ این رژیم در آمریکا (ایپک) بر کابینه جمهوریخواه ترامپ مشهود است.

از طرفی،یک کارشناس مسائل بین‌الملل با تاکید بر این که بسته پیشنهادی ۱+۴ باید ضمانت اجرا داشته و مجازات‌هایی را برای طرف‌هایی که روابط اقتصادی را محدود می‌کنند،‌ در نظر گیرد،‌ گفت: اتحادیه اروپا باید برای کشوری که توافق را نقض کرده مجازات‌ها و محدودیت‌هایی را پیش‌بینی کند نه اینکه منتظر باشد آن کشور برایش محدودیت‌هایی در نظر گیرد.مهدی ذاکریان در گفت‌وگو با ایسنا درباره بسته پیشنهادی اروپا و مذاکرات وزیران خارجه کشورهای ۱+۴و ایران، گفت: ایران همواره به مواردی که در بسته اشاره شده عمل کرده و نیازی به بسته ندارد، بلکه رژیم ترامپ است که نیاز به بسته‌ دارد. ما به چنین بسته‌ای عمل کرده‌ایم و همه موارد را به درستی، صحت و به شکل کامل انجام دادیم. اگر مواردی مربوط به تعهد اروپا در مورد حفظ روابط سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و … است، اتحادیه اروپا باید فورا شرکت‌هایی که بنا به فشارهای دولت آمریکا و تحریم‌های یکجانبه تعهدات خود را نقض می‌کنند مشمول جرایم و مالیات‌های سنگین کند.

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: ‌در واقع در صورت نقض توافق از سوی اتحادیه اروپا باید مجازات‌های سنگینی پیش‌بینی شود. شرکت‌های آمریکایی که در ایران قرارداد داشتند اما پس از اینکه ترامپ روی کار آمد نقض قرارداد کرده و خارج شدند باید مشمول جرایم اتحادیه اروپا شوند،‌ نمونه آن تعهدات بوئینگ با ایران است. همچنین برخی بازیگران بین‌المللی مانند هند، چین، پاکستان، ترکیه و … که خریدهایی از ایران داشته‌اند اگر خواسته باشند تخلف کنند اتحادیه اروپا باید در روابط خود با آنها تجدیدنظر کند.

وی در ادامه اظهار داشت:از آنجا که ما به همه تعهدات خود عمل کرده‌ایم، باید ببینیم ما به ازای این عمل چیست، ما به ازای انجام تعهدات باید روابط اقتصادی منطقی، غیرسلطه‌جویانه و حرف‌های غیریکجانبه‌گرایانه باشد در حالی که دولت ترامپ و شخص پمپئو علنا جمهوری اسلامی ایران را تهدید به سرنگونی می‌کنند، اما مطابق ماده یک منشور ملل متحد هیچ کشوری در روابط خودش حق تهدید کشور دیگری را ندارد، مخصوصا کشوری که در موضوعی مانند هسته‌ای تعهدات خود را به طور کامل انجام داده و مورد تایید آژانس بین‌المللی انرژی اتمی هم است. ذاکریان افزود: بنابراین اتحادیه اروپا باید به تعهدات عمل کند و برای کشورهایی که تهدید کرده و یا روابط اقتصادی را محدود می‌کنند در بسته پیشنهادی خود مجازات‌هایی را در نظر گیرد و در مقابل برای ایران مشوق‌هایی را پیش‌بینی کند.این کارشناس مسائل بین‌الملل خاطرنشان کرد: بنابراین بسته پیشنهادی باید از نوع چماق و هویج باشد. اگر ما رفتار نادرستی انجام می‌دادیم ما به ازای آن باید چماق باشد در حالی‌که ما رفتار نادرستی انجام نداده و به تعهدات پایبند بوده‌ایم. اما یکی از طرف‌های توافق نه تنها قطعنامه ۲۲۳۱ را نقض کرده بلکه به دیگران هم فشار می‌آورد که این کار را انجام دهند.وی ادامه داد:حتی پمپئو هنگام مذاکرات به طرف‌های اروپایی می‌گوید که این کار را انجام ندهند و ایران را معطل نگه دارند تا فشارهای بیشتری وارد شود، زیرا می‌خواهند در مساله دیگری ایران با آنها گفت‌وگو کند، این حرف‌ها مبتنی بر فشار و زور بوده و پذیرفتی نیست.این استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه تمامی موارد بسته پیشنهادی باید مشتمل بر عمل باشد، گفت: شرکت‌هایی که با ایران قرارداد داشته‌اند اگر ایران را ترک کرده و قرارداد را منتفی کنند اتحادیه اروپا باید برای آنها مجازات تعیین کند. از سوی دیگر اگر شرکتی مجازات هم شد و ایران را ترک کرد باید مابه‌ازای مجازاتی که طرف‌های اروپایی دریافت می‌کنند به ایران هم پرداخت کند.

ادامه دارد

Email this page

نسخه مناسب چاپ