‏نگاهی به نقش مبادلات تجاری با کشورهای همسایه
دکتر علی شمس‌اردکانی
 

در مباحث روابط بین‌الملل ثابت شده که بالاترین دستاورد بازرگانی با کشورهای همسایه افزایش امنیت ملی وکمک به صلح منطقه‌ای است. تجارت با همسایگان هم‌مرز بیشترین ارزش افزوده و اشتغال مشترک را هم برای طرفین به‌وجود می‌آورد. امروزه بالاترین این دستاوردها در داد و ستد از طریق مبادله در شبکه‌های برق، گاز، سوخت و آب نصیب کشورها می‌شوند.

کشور ایران با داشتن تعداد زیاد همسایه که در جغرافیای جهان کم‌نظیر است، می‌تواند مزیت‌هایی در مبادلات شبکه‌ای با همسایگان ایجاد کند. بهترین راه این است که ایران به همسایگان اعلام کند هرکشوری برق یا گاز نیاز دارد می‌تواند از شبکه ایران خریداری کند، و همزمان هرکشوری فروشنده برق و گاز باشد به شبکه ایرانی بفروشد که بدیهی است ایران به نوبت برق و گاز خریداری شده را به دیگران می‌فروشد. یا اینکه کشورهای ثالث می‌توانند باهم برق و گاز معامله کنند و با استفاده از شبکه‌های برق و گاز ایران برای انتقال استفاده کرده و حق ترانزیت مناسبی به شبکه ایرانی پرداخت کنند.

این مبادلات شبکه‌ای می‌تواند حجم تجارت منطقه ایران را از میزان تجارت کالایی بسیار افزون‌تر کند و همزمان ضریب امنیت بالایی برای کشور به ارمغان آورد. ارزش افزوده حاصله از تجارت منطقه‌ای برق و گاز به‌ویژه در تجارت ثانویه ناشی از این مبادلات مثلاً در صدور خدمات فنی- مهندسی و صدور کالای صنعتی مربوطه ضریب برهم افزاینده ‏‎ Multiplier Affectهم بر مطلوبیت این نوع تجارت می‌افزاید.

هم‌اکنون ایران نمونه موفق بازرگانی شبکه‌ای با کشورهای ترکمنستان، جمهوری آذربایجان، گرجستان، ارمنستان، ترکیه، عراق، پاکستان و افغانستان را تجربه کرده و این مبادلات برق و گاز با کشورهای همسایه در گسترش روابط و صلح منطقه‌ای و جهانی تأثیرگذار بوده و هست.‏

در حالی مبادله برق با همسایگان دچار تعویق شده و از صادرات گاز کشور اهمال شده که ریاست جمهوری در کتاب‎ ‎امنیت ملی و نظام‌های اقتصادی ایران مرقوم کرده است.

«صاحب‌نظران بر این عقیده‌اند که بین توسعه و امنیت، تعامل و رابطه‌ای متقابل وجود دارد»

در عین حال که در سایه امنیت، آرامش و ثبات به وجود می‌آید، رشد و توسعه پایدار هم معنی و مفهوم پیدا می‌کند. از جانب دیگر توسعه یافتگی، کشور را امن‌تر می‌کند وآن را در مقابله با چالش‌های امنیتی، تواناتر می‌سازد. به همین دلیل کشورهای در حال توسعه برای مقابله با چالشهای عدیده‌ای که امنیت‌شان را تهدید می‌کند در قیاس با کشورهای توسعه‌یافته توانایی‌های محدودتری دارند.*‏

از مزیت‌های عمده منطقه‌ای کشور ایران جغرافیای سیاسی آن در بین ۱۶کشور همسایه است. چنین تعداد همسایه فقط برای کشوری قاره‌ای مانند چین مصداق دارد. برای استفاده از این موقعیت بی‌نظیر جغرافیای سیاسی در چندین زمینه می‌توان در تجارت برق و گاز استفاده شایان برد که از جمله عبارتند از:

۱- توسعه‏ چرخه‌های انرژی منطقه‌ای ‏

۲- توسعه‏ کریدورهای ترانزیت به‌ویژه ترانزیت نفت و گاز ‏

۳- توسعه‏ توریسم منطقه‌ای کارشناسان و سمینارهای انرژی

۴- توسعه‏ ارتباطات ریلی با کشورهای همسایه ‏

۵- توسعه‏ ارتباطات شبکه‌های برق و گاز از طریق همسایگان هم‌مرز با مناطق دور دست.‏

۶- استفاده‏ از تفاوت ساعت‌های اوج مصرف فصلی و شبانه‌روزی و صرفه‌جویی در سرمایه‌گذاری گران‌قیمت برای تولید برق برای بهره‌برداری در ساعات محدود اوج و به این شکل جلوگیری از گران تمام شدن تولید برق در شبکه داخلی.

درخصوص توسعه چرخه‌های انرژی منطقه‌ای باید گفت این چرخه شامل تکمیل چرخه برق با کشورهای منطقه

( ‏‎Regional Electrical Loop)، تکمیل چرخه گاز با کشورهای منطقه

( ‏‎Regional Gas Pipeline Loop) و توسعه‏ مناطق ویژه انرژی برای بهینه کردن منافع ملی در چرخه‌های برق و گاز است.

توسعه هر یک از چرخه‌های برق و گاز، مزایای متعددی در بردارد که به عنوان نمونه می‌توان به برخی از سرفصل‌‌های مرتبط با برق به شرح ذیل اشاره داشت:

*بالا‏ بردن ضریب امنیت منطقه‌ای در صورت قرارگرفتن ایران به عنوان مرکز تبادل برق می‌تواند تا ظرفیت ۱۰هزار مگاوات برق مبادله کند.

حتی وصل شدن به کشورهای سردسیر اروپایی و استفاده از ظرفیت خالی آنها در تابستان و فروش برق ایران به آنها در ماه‌های سرد سال در ایران در همین مورد تا بیست هزار مگاوات ظرفیت در طرفین وجود دارد که اگر این مبادله در هرطرف هزار ساعت در سال باشد و برای هر روز اوج مصرف هجده ساعت را دربرگیرد میران مبادله در تجارت برق براساس قیمت‌های فصلی منطقه خود حدود ۲میلیارد فروش برق برای ایران به ارمغان آورد. ‏

*استفاده‏ از اختلاف افق در شرق و غرب کشور و منطقه (باتوجه به اختلاف ساعات اوج استفاده مصرف فصلی در تابستان و زمستان در شمال و جنوب کشور)‏

* بهینه سازی استفاده مطلوب از شبکه‌های بهم پیوسته برق و گاز

*بهینه کردن استفاده از ظرفیت‌های قابل انتقال در کشور ‏

*افزایش قابلیت اطمینان و پایداری شبکه کشور و مبادله امکانات رزرو با شبکه‌های کشورهای همسایه ‏

* امکان‏ استفاده از خطوط انتقال فشار قوی برای انتقال اطلاعات سیستم مخابراتی ‏

*کمک‏ به تأمین برق و گاز در شرایط اضطراری برای نواحی مختلف جغرافیایی کشور و بین کشورهای منطقه ‏

*استفاده‏ بهینه از منابع طبیعی موجود در کشور (آب، سوختهای فسیلی و غیره) ‏

* به‏ خدمت گرفتن جایگاه ژئوپولتیک کشور برای تجارت سودآور انرژی و افزایش امنیت منطقه‌ای و ملی ‏

در این رابطه احداث و توسعه مناطق ویژه انرژی پیش نیاز وصول به اهداف این پروژه است. برای توسعه ارتباط‌های برق وگاز ایجاد کریدورهای ویژه در نقاط مناسب مرزی ضروری است. این تمرکز از جمله آثار مثبت زیر را به بار می‌آورد:

۱- جلوگیری از پراکندگی سرمایه‌گذاری؛

۲- نتایج بهینه اقتصادی و امنیت برای مبادلات منطقه‌ای انرژی؛ ‏

۳- نواحی مجاور این مناطق در نواحی مرزی تبدیل به مراکز کاربری گاز، آب و برق می‌شوند. ‏

علیهذا پیشنهاد می‌شود در نقاط منتخب مرزهای زمینی و دریایی قطب‌های ‏‎(hub)‎‏ شبکه‌ای برق و گاز، به‌طور توأم در مجاورت هم ایجاد و به کشورهای همسایه مربوط وصل شوند. در نظر اینجانب مهمترین مکان‌های مناسب برای ایجاد این قطب‌ها عبارتند از:

۱- جزیره قشم برای تأمین گاز و برق مورد نیاز کشور عمان و شیخ‌نشینان‌ دوبی، انرژی قشم می‌تواند این جزیره را به قطب بزرگ ‏‎(hub)‎‏ مرکز نیروگاهی و صدور گاز و برق در جنوب کشور تبدیل کند. در صورت ایجاد قطب انرژی در قشم برای آبادانی این جزیره ( مساحت قشم نزدیک سه برابر کشور بحرین است) برق، آب، گاز با قیمت‌هایی مناسبتر از تولید مستقل برای جزیره و رقابتی‌تر از رقبای منطقه آن مثل جبل‌علی و خود دوبی بدست می‌آید. بدیهی است در رقابت با شیخ‌نشین‌ها به تدریج مزیت نسبی برای توسعه و آبادانی این پاره مهم وطن، بدست می‌آید. ‏

هم‌اکنون کشور عمان آمادگی برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی دو کشور و صدور ظرفیت دو هزار مگاوات برق به کشور عمان از طریق اتصال کابل زیردریایی بین جزایر قشم و هنگام با شبه جزایر مسندم(نقطه جنوبی تنگه هرمز) دارد. یک شرکت خصوصی گاز عمانی (باپشتیبانی جدی دولت عمان) هم خواهان خرید روزانه ۲۵میلیون مترمکعب گاز از ایران است.

شیخ‌نشین‌های دوبی، رأس‌الخیمه و شارجه هم تقاضای خرید برق و گاز از ایران را دارند. علیهذا پیشنهاد می‌شود برای طرح دو شرکت و مبادلات انرژی با همسایگان یکی برای برق و دیگری برای گاز با راهبری مشاور عالی اجرایی رئیس‌جمهوری و با حضور سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی در بخشهای احداث شبکه و ایستگاه انتقال انرژی با سرمایه مناسب اولیه تشکیل شود.

این شرکت‌ها زنجیره احداث واحدهای تولید برق و آب با استفاده از حرارت خروجی نیروگاه در آب شیرین‌کن‌ها، توسعه سواحل و جزایر با احداث قطب‌های تجمیع گاز و حتی انتقال آن به کشورهای همسایه را هم می‌توانند سامان دهند.

برای گسترش تجارت شبکه‌ای برق و گاز باید مدیریت ملی و غیر وزارت خانه‌ای آن را اداره کند که مستقیماً با ریاست جمهوری به عنوان بالاترین مقام مرتبط باشد مبادا که بروکرات‌ها مانع این نوع داد و ستد شوند و یا باملاحظات نقطه‌ای براین رویکرد خلل وارد سازند. همان‌گونه که در زمستان صادرات گاز به ترکیه را قطع کردند و موجب پرداخت خسارت از سوی ایران هم شدند.

از سوی دیگر در تابستان امسال با شروع بحران کاستی برق در اوج مصرف، صادرات برق به جنوب عراق را قطع کردند که این عمل ضد منافع ملی در تنگاتنگ درگیری سیاسی با عربستان اجرا شد. چنانکه دیدیم دشمن وهابی جمهوری اسلامی بلافاصله سعی کرد جای ایران را در صادرات برق به عراق بگیرد!؟ ‏

‎*‎کتاب امنیت ملی و نظام‌های اقتصادی ایران- صفحه مقدمه- چاپ هفتم- آقای دکتر حسن روحانی

Email this page

نسخه مناسب چاپ