نگاه غیر هژمونیک ایران به شرق و غرب
 

مقتضیات زمانی و نیز تغییر محیط و رویکرد بازیگران منطقه ای و بین المللی از عواملی است که بر سمت و سوی سیاست خارجی کشورها اثر می گذارد. اکنون برای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران نیز شرایطی جدید پدیدار شده که می تواند به انتخاب‌هایی تازه بیانجامد.

به گزارش ایرنا، از میانه اردیبهشت ماه که «دونالد ترامپ» رئیس جمهوری آمریکا دستور خروج این کشور را از توافق هسته ای صادر کرد، یکی از پرسش‌هایی که جدی تر از گذشته مطرح می شود این است که در شرایط تازه و در برابر تحریم‌های آمریکایی گسترش مناسبات با شرکای غربی و اروپایی انتخابی درست است یا گرایش بیشتر به سمت قدرت‌های شرقی. برخی به اتحادیه اروپا به عنوان بازیگری توانمند در مقابل رویکرد خصمانه آمریکا می نگرند و در مقابل، گروهی نظر عکس داشته و معتقدند که روابط استراتژیک اروپا و آمریکا عرصه عملی برای تهران باز نمی گذارد و نگاه به شرق هوشمندانه ترین راهبرد برای تهران است.

دیدگاه حامیان نگاه به شرق

پس از ورود ترامپ به کاخ سفید و تشدید اقدامات ضدایرانی، گسترش روابط با شرق به عنوان اهرمی در مقابل فشارهای غرب اهمیت یافته است. شماری از تحلیلگران بر این باورند که ایران می تواند از ظرفیت‌های موجود در همکاری با کشورهایی چون روسیه و چین برای رهایی از تنگناهای سیاست خارجی بهره گیرد. حامیان نگاه به شرق، اروپا و آمریکا را در یک جبهه تصور می کنند که رفتار آنها تداعی کننده همان رویکرد بلوک غرب در دوران جنگ سرد است. بنابراین با تداوم فشار آمریکا علیه ایران، نمی توان انتظار گسترش همکاری‌های جمهوری اسلامی و اروپا را داشت حتی اگر رهبران اتحادیه خواستار تداوم مناسبات با تهران باشند.

«سیدرضا صدرالحسینی» کارشناس و تحلیلگر مسائل بین الملل معتقد است که در سال‌های گذشته ایران توجه کمتری به رابطه با کشورهای همسایه و به طور کلی کشورهای شرقی داشته و تمامی تخم مرغ‌‌های دیپلماسی خود را در سبد غرب گذاشته است. با توجه به بدعهدی کشورهای غربی به ویژه آمریکا در سال‌های اخیر، لازم است برنامه ویژه‌ای برای برقراری ارتباطات مستحکم سیاسی و اقتصادی با کشورهای آسیای شرقی از جمله هند، چین و همچنین روسیه داشته باشیم. این کارشناس مسائل بین المللی در ارتباط با انگاره بی اعتمادی تاریخی ایران به روسیه که برخی آن را مطرح می کنند، اظهار می‌دارد: کسانی که بی‌توجه به سیاست‌های روشن روسیه، این کشور را با اتحاد جماهیر شوروی و یا روسیه تزاری مقایسه می‌کنند، یا از شرایط کنونی منطقه و نظام بین الملل کمترین اطلاعی ندارند و یا وانمود به بی اطلاعی می‌کنند. پاسخی که به این گروه‌ها می‌ توان داد این است که نه جمهوری اسلامی حکومتی شبیه حکومت قاجار است و نه روسیه امروز روسیه تزاری است و روابط امروز دو کشور روابط راهبردی و متوازن همراه با احترام متقابل است. «محمدحسن قدیری ابیانه» دیپلمات سابق و کارشناس مسائل بین المللی هم نظر مشابهی دارد. او معتقد است که ما در چهل سال گذشته به دنبال بهبود و گسترش روابط با همه کشورهای دنیا مانند چین، روسیه و برخی کشورهای اروپایی بوده‌‌ایم. البته روسیه و چین اخیرا مواضع بهتری به سود ما داشته‌‌اند و در مقابل زیاده خواهی‌های آمریکا ایستاده‌‌اند لذا امروز بیش از گذشته می‌‌توان روابط بهتری با روسیه و چین برقرار کرد.

وی علاوه بر تاکید بر اهمیت همکاری ایران و روسیه در زمینه مسائل سوریه بر این باور است: در موضوع برجام روس‌‌ها با آمریکایی‌‌ها مخالفت کردند در حالی که غربی‌‌ها فروش هواپیمای مسافربری به ایران را تحریم کرده بودند. روس‌ها فروش هواپیمای مسافربری به ایران را پیشنهاد دادند. یا در زمانی که ما در تحریم تسلیحاتی به سر می‌بردیم، روس‌ها با فروش سامانهS-300 به ایران علی‌رغم تاخیرهایی که بوجود آوردند، موافقت کردند.همچنین تاسیسات هسته‌ای بوشهر را که پیش از انقلاب آلمانی‌ها کار ساخت آن را شروع کرده بودند و بعد از انقلاب آن را رها کردند، روس‌ها بر عهده گرفتند.

طرفداران گسترش روابط با غرب چه می گویند؟

در مقابل دیدگاه نخست، دیدگاهی وجود دارد که نگاه مطلق به شرق و دوری گزینی از جهان غرب را نمی پذیرد. حامیان این رویکرد معتقدند که پیگیری چنین سیاستی در چهار دهه گذشته بر تعمیق دشمنی ایران و غرب افزوده و وابستگی هر چه بیشتر تهران به سیاست‌های شرق را در پی داشته است. آنها بر این باورند شعار «نه شرقی، نه غربی» که از روزهای شکل گیری انقلاب اسلامی طرح شد، تنها علیه غرب به کار رفت و در قبال شرق نادیده انگاشته شد.

«حسن‌هانی زاده» کارشناس مسائل بین الملل در این باره تاکید می کند که روسیه در وهله نخست منافع خود را در نظر می ‌گیرد و هیچ گاه حاضر نیست از منافع خود به خاطر هم پیمانانش عقب نشینی کند. روسیه بازیگر زیرکی است که در هرحال از برگ‌های برنده دیگران برای منافع خود استفاده می‌کند. اعتماد زیاد در مورد سیاست‌‌های روسیه نمی‌ تواند یک راه حل و یک خدمت به کشور در درازمدت باشد. باید با حفظ منافع ملی و درعین حال برقراری رابطه با روسیه و سایر کشورهایی که انقلاب و سیاست‌های ایران را درک می‌کنند، تعامل داشته باشیم. تاکید بر روسیه خیلی موثر نخواهد بود.

«علی خرم» نماینده پیشین ایران در مقر اروپایی سازمان ملل نیز با اشاره به برخی کارشکنی‌های تاریخی روس‌ها علیه ایران، بر همکاری ایران و غرب تاکید دارد. وی معتقد است که اروپایی‌ها به دلیل پایبندی به اصول و هنجارهای بین‌المللی بهترین گزینه برای برقراری روابط مبتنی بر توافقات برد- برد و پایدار هستند. بنابراین نباید از فرصت گسترش مناسبات با تروئیکای اروپا و دیگر بازیگران قاره سبز در موضوع برجام و دیگر مسائل چشم پوشید.

در این میان برخی بر حفظ تعادل در نگاه غرب و شرق تاکید دارند؛ رویکردی که در عین توجه به حفظ عزت، اقتدار و استقلال کشور، گسترش همکاری‌ها با دو سوی جهان را در نظر دارد. از این منظر در جهانی که وضعیت دو قطبی جنگ سرد رنگ باخته، ارایه نسخه گرایش عمده به غرب یا شرق در سیاست خارجی کارایی ندارد و انتظار می رود همکاری با نظام چند قطبی جهانی با در نظر گرفتن منافع ملی صورت پذیرد .

ترامپ «یک ببر کاغذی پرحرف» است

پراکنده گویی «دونالد ترامپ» از تهدید به جنگ تا مذاکره با ایران در کنار سایر رفتارهای متناقض‌اش، سبب شده است که شماری از تحلیلگران او را یک «ببر کاغذی پرحرف» و سیاست‌های دولت آمریکا را در بلندمدت متزلزل و غیرقابل اعتماد بدانند.

ترامپ از جمله رئیسان جمهوری ایالات متحده است که به شدت رفتارهای متناقض از خود بروز می دهد. در طول بیش از یک سال و نیم تصدی وی در اتاقِ بیضیِ کاخ سفید نمونه‌های بسیاری از ناهماهنگی‌ها در رویکرد وی و تیم تصمیم گیر در واشنگتن به ویژه در حوزه سیاست خارجی دیده شده است. تغییر اظهارات در مورد دیدار ترامپ با رئیس جمهوری روسیه در هلسینکی یکی از نمونه‌های اخیر این رفتار ترامپ است. کمتر از دو روز پس از اظهارات تندش علیه ایران، رئیس جمهوری ایالات متحده در چرخشی آشکار از آمادگی کاخ سفید برای مذاکره با تهران سخن می گوید. این عقب نشینی و تعدیل اظهارات مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفته است.

روزنامه یو.اس ای تودی در گزارشی نوشت: یک روز و نیم پس از شمشیر کشیدن ترامپ برای ایران، وی در دیدار با گروهی از کهنه سربازان آمریکایی از آمادگی دولتش برای گفت وگو و امضای توافق هسته ای جدید با ایران سخن گفت.ترامپ در این سخنرانی که در شهر کانزاس انجام شد، اظهار داشت: از توافق وحشتناک و یک طرفه هسته ای با ایران کنار کشیدم؛ ایران دیگر شبیه هیچ کشور دیگری نیست و به همین دلیل ایالات متحده آماده امضای یک توافق است. سخنان اخیر درحالی از سوی ترامپ بیان شد که وی در پیام توئیتری خود به اظهارات رئیس جمهوری ایران پاسخ تندی داده بود و ضمن ابراز ناراحتی از تهدید ایران علیه آمریکا، مدعی واکنش تاریخی و غیرقابل تصور واشنگتن شد.

به نوشته روزنامه یو.اس ای تودی، پس از این اظهارات بود که محمد جواد ظریف وزیر امور خارجه ایران هم با استفاده از دستور نگارشی مشابه ترامپ به پیام وی این چنین پاسخ داد که «سخنان رئیس جمهوری آمریکا تاثیری بر ایرانیان نداشته است. … ما هزاران سال است که هستیم و شاهد سقوط امپراتوری‌‌ها بودیم از جمله امپراتوری خودمان که قدمتی بیشتر از طول عمر بعضی کشورها داشت؛ مراقب باشید».

سیاست‌ها و سخنان نامنسجم ترامپ

برخی رسانه‌های آمریکایی اعتقاد دارند سخنان و سیاست‌های ترامپ نامنسجم است و هیچ هدف خاص و منطقی را دنبال نمی کند. روزنامه واشنگتن پست در توصیه‌ای به افکار عمومی ایالات متحده، آورده است: نباید سخنان بی منطق و تند ترامپ در مورد ایران را جدی گرفت.

این روزنامه که از منتقدان خط مشی‌های رئیس جمهوری آمریکا به شمار می رود بر این اعتقاد است که سخنان تهدیدآمیز چند روز قبل رئیس جمهوری آمریکا علیه تهران برای انحراف افکارعمومی و کاستن از فشار سیاسی بر وی به دلیل حاشیه‌های دیدار با «ولادیمیر پوتین» در هلسینکی صورت گرفت. به نوشته این روزنامه آمریکایی «ممکن است برخی تحلیلگران از این بابت نگران باشند که اظهارات ترامپ به درگیری‌های بیشتر در خاورمیانه منجر شود اما مهم و مشهود آن است که ایالات متحده سیاست مشخصی را در قبال ایران ندارد تا بخواهد در مورد آن صحبت کند».«دیوید میلر» از کارشناسان آمریکایی که در گذشته در مذاکرات خاورمیانه هم مشارکت داشت به نقل از «جورج شولتز» وزیر امور خارجه سابق آمریکا آورده است: وقتی که یک مقام ارشد خط مشی مشخصی را ندارد تمایل به سخنرانی اش بیشتر می شود و در مورد ترامپ این علاقه به صورت توئیت خود را نشان می دهد. به نظر این مقام پیشین،«ایالات متحده ای که در این شرایط نمی تواند نظام ایران را تغییر دهد؛ با ایران مذاکره نمی کند و نمی تواند برای ایران در سوریه چالش ایجاد کند، حالا می خواهد در فرایندی نامعلوم بار دیگر تحریم‌ها را برقرار کند».

«دنیس راس» مقام پیشین وزارت امور خارجه آمریکا و تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه نیز تاکید دارد: دولت آمریکا هیچ راهبرد واقعی در مورد ایران و منطقه ندارد و تنها پایه‌های سیاست خارجی خود را بر تحریم‌ها استوار کرده است.به نوشته واشنگتن پست، تحلیلگران آمریکایی اعتقاد دارند ۱۸ ماه ریاست جمهوری پر هرج و مرج ترامپ برای ایران این درس را داشت که «ترامپ یک ببر کاغذی پرحرف است». در این شرایط صحبت کردن از یک توافق جدید از سوی ایران موضوعی غیر قابل پذیرش است. تهران تاکید دارد به دنبال اجرای توافقی است که در سال ۲۰۱۵ میان ایران، ایالات متحده و متحدانش امضا شد. اما ترامپ با خروج از توافقی که باراک اوباما امضا کرده بود شرایط را به طور کلی تغییر داد. به نوشته یو.اس٫ای.تودی، تنش اخیر لفظی با ایران در حالی مطرح شد که در ایالات متحده مباحث گوناگونی در زمینه دفاع ملی، سیاست‌های تجاری و تعرفه ای، خط مشی‌ها در قبال کره شمالی و حمله دولت به رسانه‌ها مطرح است. ضمن اینکه ترامپ به دموکرات‌ها در زمینه قوانین مهاجرتی حمله می کند و همزمان از تمایل شدید خود برای حضور در انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۲۰ هم سخن می گوید. به اعتقاد تحلیلگران عرصه دیپلماسی، برای درک بهتر سیاست‌ها باید دید سخن از طرف چه کسی، در چه زمان و مکانی و برای چه مخاطبانی بیان می شود.

پس از ردوبدل شدن تهدید جنگ میان مقام‌های جمهوری اسلامی ایران و آمریکا در چند روز گذشته، این نشانه ای مهم است که ترامپ در جمع کهنه سربازان و مجروحان جنگ‌های خارجی ایالات متحده به جای سخن گفتن از جنگ، در مورد تمایل کاخ سفید برای گفت وگو با ایران سخنانی را ابراز کرد. اگرچه این سخنان رئیس جمهوری ایالات متحده می تواند نوعی عقب نشینی تفسیر شود اما نمی توان چندان آن را باور داشت زیرا وزیر امور خارجه این کشور یک روز قبل از آن در دیدار با ایرانیان آمریکا به صورت آشکار از برنامه‌های کاخ سفید در زمینه براندازی نظام ایران سخن گفت. هیچ عقل سلیمی نمی‌تواند قبول کند رئیس جمهوری که یک بار توافق بین‌المللی هسته‌ای تایید شده در شورای امنیت سازمان ملل متحد را نقض کرده و وزیران وی هم با اتهام زدن به ایران از تغییر نظام آن سخن می گویند، برای امضای توافق تازه قابل اعتماد باشد. به طور قطع، دولتی که برای اهداف خود یک راهبرد مشخص ندارد نمی تواند سیاست بلندمدت و منسجمی را به اجرا در آورد.

Email this page

نسخه مناسب چاپ