یادداشت/دوران دشوار تحولات ـ۳‏
لزوم توسعة نهادهای خیریه مردمی
سید مسعود رضوی
چینی‌ها ضمن این که مردمان سخت کوشی هستند بر اساس آموزه‌های دائو و طبیعت‌گرایانه‌ای که از نیاکانشان به ارث برده‌اند، معتقدند باید با طبیعت همراهی کرد. پس بهترین قایقران آن است که در مسیر رود، از جریان موافق آب و باد بهره بگیرد.

وقتی این گونه باشیم، طبیعت نیز درس‌های زیادی به ما می‌آموزد. کنفسیوس، موتزو، سون تزو، لائوتسه و دیگر معلمان بزرگ چین، بر اساس درکی که از جهان و طبیعت داشتند به مردم آموختند که چگونه با زندگی، طبیعت و با خود به تفاهم برسند و بهترین راه‌را برای بهره‌وری برگزینند.

برخی آموزه‌های این آموزگاران واقعا کارساز و سنجیده است و به کار همگان می‌آید. ازجمله این که دانه‌ای بکار و فعلا از فکر خوردنش صرف نظر کن. کسی از پرهیز و کم خوردن نمی‌میرد اما پرخوردن، بیماری و مرگ به همراه دارد. سخاوت صفت پسندیده‌ای است اما هر بخششی هم نیکو نیست.

بهترین کمک به یک گرسنه لزوماً دادن یک ماهی به او نیست، بلکه دادن یک قلاب ماهیگیری و آموختن این حرفه به اوست. یک ماهی، تنها یک وعده گرسنه‌ای را سیر می‌کند ولی آموختن ماهیگیری، یک عمر به کمک او و خانواده‌اش خواهد آمد. ما نیز در سنّت‌های فرهنگی و مذهبی خود بسیار از این آموزه‌ها، و‌ای بسا عمیق‌تر و سازنده‌تر از آنها داریم. به راستی چرا امروز از آن بزرگی‌ها و زیبایی‌ها خبری نباشد؟ خاصه در مکتب کهن فتوت یا جوانمردی، که آثار و تبعات انسانی و اجتماعی عظیم داشته و به راستی در فضیلت و اخلاق و گذشت و بخشایش و فروتنی و… موجب حیرت است. جوانمردان سرایی داشته‌اند که آن را «فتوتخانه» میخواندند و مهمانپذیری همواره دایر بوده است. شهاب الدین عمر سهروردی درباره‌اش گفته است:«هر آینده و شونده که آید، باید که از آنجا نصیب یابد و فایده برگیرد، از طعام و شرب و کسوت و پاوزار و نفقت و علم و حلم و حکمت و معرفت و ادب، وعلی هذا، فتوتخانه را چون در بسته باشد و خانقاه را چون مسافران و غربا و مساکین و طالب علم بیایند و در بسته بینند بی بهره مانند و نیاسایند، و از طعام و اشربه و غیره فایده برندارند، میان فتوتخانه و میان خرابه چه فرق باشد؟» (رسایل جوانمردان، مرتضی صراف، انجمن ایرانشناسی فرانسه، ۱۳۷۰، ص ۱۲۵)

در ادامه مبحث پیشین باید به اهمیت توازن و تعادل در جامعه و نقش افراد و نهادهای مستقل و خودبنیاد اشاره کنم. در گذشته نیکوکاران و سخاوتمندانی که دارای مال و مکنتی بوده‌اند، برای خلایق مساکین را دست گیری و درویشان را اطعام می‌کردند و هرکجا دستشان می‌رسید کاری می‌کردند و باری از دوش آنان برمی داشتند. این سخاوت و بخشندگی ستودنی است و هنوز بسیاری از ثروتمندان و سرمایه دارانِ نیک نهاد و صاحب همت را می‌شناسیم که دست سخاوتشان پُر است و بخشنده. اما جامعة ما پیچیده‌تر از گذشته شده و دارای طبقات و گوشه‌هایی است که دیگر به سادگی قابل مشاهده نیست.

در واقع فقر در پشت نقابهایی قرار گرفته که دیدن آن شاید به به آسانی میسر نباشد. به همین دلیل لازم است نهادهای جمعی و مدنی، بر اساس برنامه‌ها و مطالعات سنجیده برای رفع نیازهای فوری نیازمندان، به شناسایی طبقات آسیب‌دیده و کشف فقر پنهان بپردازند تا بتوانند گام به گام با آن مقابله کنند.

دولت‌ها با توجه به نقاط ضعف پنهان شده در ساختار دیوانی و مالی، از پس رفع تمام نیازهای انسانی و اجتماعی برنخواهند آمد. پس اعضای جامعه باید برای نجات این پیکر اهتمام کنند و این امر را برای استقرار سلامت و سعادت همگانی ضروری بدانند. خوشبختانه تمام آموزه‌های فرهنگی و اندرزهای دینی و تربیتی ما بر این نوع خیرات و حسنات دلالت دارد.پیامبر اکرم (ص) فرموده: «من اصبح ولم یهتمّ بامورالمسلمین فلیس بمسلم.»‏شیخ سعدی علیه الرحمه نیکو سرود: «بنی آدم اعضای یک پیکرندر که در آفرینش ز یک گوهرندر چو عضوی به درد آورد روزگارر دگر عضوها را نماند قرار.»‏روایت کرده‌اند شیخ ابوالحسن خرقانی بر سردر خانقاهش نوشته بود: «هرکه بدین سرا درآمد نانش دهید و از ایمانش مپرسید. چه، آن کس که به درگاه باری‌تعالی به جان ارزد، البته برخوان بوالحسن به نان ارزد.» این اندرزها امروزه با اقدامات نیکوکارانه‌ای مانند کمک به کارتن خوابها، آزادسازی زندانیان مالی، گرفتن رضایت و گذشت اولیای دم برای اعدامیان، امداد به کودکان کار، خانه‌های امن برای دختران و زنان آسیب‌دیده، مدرسه‌سازی، کمک به دانش‌آموزان فقیر و حتی دلسوزان محیط زیست و… معنا می‌شود. بعضی گروه‌ها و نهادهای مدنی امروز به سطحی از تجربه دست یافته‌اند که در گذشته باورکردنی نبود. دولت و قوانین باید بیش از پیش در خدمت به این نهادها و تشکل‌های خودبنیاد تغییر مسیر دهند. در حقیقت، معنی خصوصی‌سازی، تنها واگذاری بنگاه‌های صنعتی و خدماتی به بخش خصوصی نیست، بلکه باید حرکت در مسیر بنیادهای مدنی و نیکوکاری به امری رایج و قدرتمند در سراسر کشور بدل شود. اکنون که دست دولت به دلیل کاهش درآمد از بریز و بپاش‌های معمول و نامعقول کوتاه‌تر شده فرصت مغتنمی است تا نهادها و گروه‌های مستقل و مدنی، برای خدمت و اهتمام به خیرات گام بردارند. ‏

Email this page

نسخه مناسب چاپ