اثرات سفر «عمران خان» به عربستان بر روابط تهران ـ‌ اسلام‌آباد
 

شاید به اذعان برخی از تحلیلگران، سفر نخست‌وزیر جدید پاکستان به ریاض همزمان با افزایش فشارهای آمریکا بر ایران، تهدیدی برای روابط تهران و اسلام‌آباد به‌شمار رود. اما به تعبیر سفیر سابق ایران در این کشور، این اتفاق تازه‌ای نیست و پاکستان نشان داده است می‌تواند روابط را در راستای حفظ منافعش مدیریت کند.

به گزارش ایرنا،عمران‌خان، نخست‌وزیر جدید پاکستان در اولین سفر کاری خود میهمان سعودی‌ها در ریاض بود. برخی تحلیلگران سیاسی، پذیرایی عربستان سعودی از عمران‌خان را تلاش برای افزایش روابط و نزدیکی با حزب تازه به قدرت رسیده «تحریک انصاف» عنوان می‌کنند. چراکه گفته می‌شود این حزب در مقایسه با حزب «مسلم لیگ» به رهبری نواز شریف، مواضع دورتری نسبت به این کشور دارد.

بسته همکاری ۱۰میلیاردی؛ رهاورد ریاض

این سفر در حالی انجام شده که ایران در شرایط تحریم‌های تازه، حساب ویژه‌ای روی همسایه شرقی خود باز کرده است. به همین دلیل، برخی این سفر نخست‌وزیر پاکستان به ریاض را خطری برای این افزایش رابطه می‌دانند. عثمان‌دار، عضو ارشد حزب تحریک انصاف در توییتر خود درباره این سفر نوشته: «اسلام آباد و ریاض در قالب بسته جامع ۱۰میلیارد دلاری با یکدیگر همکاری می‌کنند.» به این ترتیب، می‌توان گفت تقویت مناسبات اقتصادی ریاض و اسلام‌آباد از دستاوردهای مهم اولین سفر خارجی عمران‌خان بوده است.

دوری عمران‌خان از حضور در ائتلاف نظامی عربستان

البته این ماجرا روی دیگری نیز دارد. برخی همچون ژنرال طلعت مسعود، وزیر دفاع پیشین پاکستان معتقدند یکی از برنامه‌های این کشور در حوزه سیاست خارجی، حفظ تعادل در رابطه ایران و عربستان است. وی در این باره در گفت‌وگو با ایرنا تأکید می‌کند: هر چند مقامات عربستان سعی خواهند کرد پاکستان را برای ایفای نقش در ائتلاف نظامی به رهبری این کشور تشویق کنند، اما عمران‌خان مصمم است تا از دخالت در جنگ‌های منطقه‌ای خودداری کند.

* عربستان، فرصت اقتصادی پاکستان

میرمحمود موسوی، سفیر سابق ایران در پاکستان درباره این سفر و پیامدهای آن برای روابط ایران و پاکستان، در گفت‌وگو با ایرناپلاس می‌گوید: رابطه پاکستان با ایران و عربستان، یک رابطه تعریف شده است و سفر نخست‌وزیر پاکستان به ریاض نیز در همین چارچوب انجام شده است. وی در همین راستا می‌افزاید: اگر رابطه دولت‌های پیشین پاکستان را نیز مطالعه کنید، درمی‌یابید این اقدام عادی است و نخست‌وزیران پیشین نیز، در اولین سفر خارجی خود به عربستان می‌روند. به هرحال، نوع رابطه پاکستان با عربستان با ما تفاوت دارد. هرچند ما با این کشور همسایه‌ایم و روابط نسبتاً حسنه‌ای داریم، اما عربستان فرصت‌های اقتصادی مناسبی را برای این کشور فراهم می‌کند. چرا که جمعیت میلیونی پاکستانی‌های ساکن عربستان، درآمدهای میلیاردی خود را به این کشور روانه می‌کنند. از این جهت، منافع این کشور در رابطه با عربستان، با منافع اقتصادی- سیاسی ایران برای آن قابل قیاس نیست. سفیر سابق ایران در پاکستان در تشریح ابعاد دیگر رابطه این کشور با عربستان می‌گوید: از منظر مسلمانان معتقد پاکستان، عربستان محل مرکزی اسلام است و مکه و مدینه در این کشور قرار دارند. علاوه براین، سالانه هزاران پاکستانی برای انجام حج به این کشور سفر می‌کنند. به‌علاوه بخش عمده‌ای از انرژی مورد نیاز پاکستان با قیمت مناسب توسط عربستان تأمین می‌شود. مجموعه این عوامل نشان می‌دهد رابطه این دو کشور در این سطح طبیعی است، هرچند در گذشته اختلاف‌نظرهای جزئی بر سر برخی مسائل میان این دو وجود داشته، اما چندان جدی نبوده است.وی در پاسخ به این پرسش که با توجه به فشارهای خارجی و تشدید تحریم‌ها، پاکستان به‌عنوان همسایه تا چه حد می‌تواند به ایران کمک کند، می‌گوید: در شرایط فعلی مواضع دولت پاکستان نسبت به ایران، مواضع خوبی است. مهم‌ترین موضوعی که در ماه‌های اخیر مطرح شده، موضوع تحریم‌ها و خروج آمریکا از برجام است که پاکستان حمایت‌های لازم را از ایران داشته است، اما باید در نظر داشته باشیم که منافع این کشور با ما تفاوت دارد. آمریکا یکی از دو دوست اصلی پاکستان به لحاظ سیاسی، نظامی، امنیتی و اقتصادی است و همواره حامی دولت‌های پاکستان بوده است. به این ترتیب نمی‌توان انتظار داشت به خاطر رابطه با ایران، دوستی با آمریکا را فدا کنند.

ضعف ایران در بهره‌برداری از کشورهای همسایه

وی در همین راستا می‌افزاید: این موضوع به دیپلماسی پاکستان و چارچوب‌هایی که برای خود در این راستا تعریف کرده است، باز می‌گردد که روابط خوبی با هم‌پیمانانش داشته باشد و قطعاً این رویکرد شامل ایران و آمریکا نیز می‌شود. هرچند این دو کشور اختلافات اساسی و بنیادینی با یکدیگر داشته باشند. پاکستان نیز طی چند دهه اخیر بعد از انقلاب نشان داده می‌تواند این مسئله را مدیریت کند، تا هم در جهت حفظ روابط و هم در جهت حفظ منافعش باشد. موسوی در تشریح اینکه ما برای حفظ و توسعه روابط خود با این کشور چه باید بکنیم، می‌گوید: طبیعتاً باید روابط اقتصادی و سیاسی خود را با این کشور گسترش دهیم. باید درباره برخی از مشکلات میان دو کشور، موضوعات افغانستان، هند و امنیت منطقه، گفت‌و‌گو و همفکری کنیم. متأسفانه باید گفت اهمیت کشورهای همسایه در کشور ما آن‌گونه که باید جدی گرفته نشده است. علاوه براین، از تمامی ظرفیت‌های رابطه ایران با پاکستان به نحو مطلوب بهره‌برداری نشده است.

دوستی با طعم چالش‌های امنیتی

پیشینه رابطه ایران با جمهوری اسلامی پاکستان در قالب روابط دیپلماتیک، به حدود ۷۰ سال قبل باز می‌گردد. هرچند طی این مدت، وقایع و تحولات اجتماعی و سیاسی بسیاری در هر دو سو رخ داده است، اما هیچ‌یک نتوانسته به پیمان مودتی که بهمن‌ماه سال ۱۳۲۸ شمسی توسط علی‌اکبر سپاسی، وزیرخاجه وقت ایران و غضنفر علیخان، سفیر کبیر این کشور امضا شده است، خدشه‌ای وارد کند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و وقوع جنگ تحمیلی، پاکستان نقش مؤثری در فروش سلاح به ایران و تأمین امنیت خلیج‌فارس بازی کرد. به‌علاوه، ایران نیز در دهه‌های اخیر سعی بر میانجی‌گری در روابط بعضاً خصمانه دو همسایه شرقی خود (افغانستان و پاکستان) و حتی در مجادلات این کشور با هند بر سر کشمیر داشته است. البته این‌گونه نیست که ایران و پاکستان هیچ چالشی در روابط خود را تجربه نکرده باشند. عمده چالش ایران با این کشور، بر سر ناامنی در مرزهای شرقی ایران است که در سال‌های اخیر با حمله به پاسگاه‌های مرزی ایران، ربودن چند سرباز ایرانی به اوج خود رسید. علاوه‌بر این، حمایت طالبان و القاعده از گروه‌های تروریستی چون جندالشیطان که در منطقه سیستان و بلوچستان ایجاد ناامنی می‌کنند و در این کشور پایگاه دارند، گاهی روابط میان دو کشور را تیره و تار کرده است. با این حال، هیچ‌گاه روابط به سمتی نرفته است که ریسمان مودت این دو پاره شود.

چرا عمران خان، اول به عربستان رفت؟

پاکستان به عنوان دوست عربستان و همکار ایران در منطقه مجبور خواهد بود اقدامات متناقضی از خود نشان دهد یعنی از یک طرف دوست عربستان است و مجبور است تفکرات و گروههای وابسته به عربستان را تقویت کند.عمران خان نخست وزیر تازه روی کار آمده پاکستان، عربستان را اولین مقصد سفر خارجی خود انتخاب کرد. این انتخاب دلایل زیادی دارد ابتدایی‌ترین دلیل آن ورشکستگی چند صد میلیاردی دولت پاکستان و بدهیهای بسیار پاکستان است که باعث شد عربستان اولین مقصد نخست وزیر جدید پاکستان باشد. درحالی که کارشناسان منطقه هدف از سفر نخست وزیر پاکستان به جده را کسب حمایت مالی این کشور از دولت نوپای او اعلام کردند، رسانه‌های عربستان هیچ اشاره‌ای به جزییات گفت وگوهای او با مقامات سعودی یا وعده کمک مالی به اسلام‌آباد نکردند و جزئیات سفر به نوعی پنهان ماند. به گزارش خبرآنلاین نخست وزیر پاکستان این روزها با چالش‌های مختلفی از جمله مشکلات اقتصادی فراوان، بدهی خارجی، افراط گرایی، کمبود آب و جمعیت رو به رشد مواجه است.با این حال، بحرانی ترین مشکل دولت جدید پاکستان، پرداختن بدهی‌های خارجی و حل مشکلات اقتصادی این کشور است و بر اساس نظر تحلیل گران اقتصادی، پاکستان برای کاهش برخی از این مشکلات، راهی جز مراجعه به صندوق بین‌المللی پول ندارد. سفر اخیر نخست وزیر پاکستان به عربستان سعودی و امارات متحده عربی نیز به گفته تحلیل گران اقتصادی پاکستان برای رهایی این کشور از مشکلات اقتصادی است و پاکستان نیاز دارد تا کمک‌هایی از متحدان خود دریافت کند تا بتواند بخش از بدهی‌های خارجی خود را پرداخت کند.

سفر نخست‌وزیر پاکستان به عربستان‌سعودی،رویداد شگرف و جدیدی نیست، چرا که عربستان‌سعودی همواره پاکستان را به عنوان یک قدرت نظامی اسلامی، پاسدار مرزهای خود و نگهبان حرمین شریفین معرفی کرده است و پاکستان نیز در برابر کمک‌های مالی و سیاسی عربستان‌سعودی طی دهه‌های گذشته، ضمن حفظ بی‌طرفی در تنش‌ها میان کشورهای اسلامی، قدرت بازدارنده نظامی خود را برای حفظ مرزهای عربستان در اختیار پادشاهی سعودی قرار داده است. نخست‌وزیر جدید پاکستان در شرایطی سکان حکومت را در این کشور در اختیار گرفت که کشورش در لبه یک بحران اقتصادی قرار دارد.دومین دلیل این انتخاب فشارهایی است که از طرف دوستان عربستان و گروههای نزدیک به وهابیت مانند حزب جماعت اسلامی یا سازمان تبلیغی جماعت به دولت است زیرا این احزاب هرچند شاید مرجعیت تام عربستان را نپذیرند اما چون در زمینه ضدیت با تشیع با وهابیت و سلفی‌ها نزدیک هستند لذا دولت را مجبور به نزدیک شدن به عربستان به جای ایران خواهند کرد.

در مورد اینکه این سفر چطور ارزیابی می شود باید گفت این سفر می تواند روابط اقتصادی و سیاسی عربستان و پاکستان را در کوتاه مدت تقویت کند و در بلند مدت می‌تواند موجبات دوری از محور مبارزه با تروریسم و ایران را فراهم آورد و همچنین نزدیکی به عربستان می‌تواند موجبات گسترش تروریسم در پاکستان و شبه قاره را فراهم آورد زیرا نزدیکی به عربستان عمران خان و دولت پاکستان را به طرف بی توجهی به پاره ای از اقدامات گروههای تروریستی در پاکستان سوق خواهد داد.پاکستان به عنوان دوست عربستان و همکار ایران در منطقه مجبور خواهد بود اقدامات متناقضی از خود نشان دهد یعنی از یک طرف دوست عربستان است و مجبور است تفکرات و گروههای وابسته به عربستان را تقویت کند و از جانب دیگر مجبور به انجام اقداماتی علیه تروریسم در داخل و خارج مرزهای خود خواهد بود زیرا از طرفی به عربستان از نظر مالی وابسته است از جانب دیگرتمایلاتی به ایران نیز خواهد داشت.پاکستان جدید به دلیل رفتار دوگانه اش در منطقه در گیر منازعات داخلی زیادی بین حامیان عربستان و هواخواهان سیاست خارجی مستقل نیز خواهد بود در این بین فساد موجود در دستگاههای دولتی پاکستان بر مشکلات داخلی و باز ناشی از ورشکستگی‌های داخلی خواهد افزود .

فصل جدید روابط میان پاکستان و روسیه

پاکستان متحد پیشین آمریکا، دوست چین برای تمام فصول و تنها رقیب هسته ای هند در جنوب آسیا، از حدود چهار سال پیش به سمت گسترش همکاری‌های جامع بویژه در حوزه نظامی و دفاعی با روسیه به عنوان ابرقدرت شرق چرخش کرد؛ چرخشی که با استقبال گرم روس‌ها مواجه شد.

به گزارش خبرگزاری نشنال اینترست، روسیه در چند سال اخیر توانسته علاوه بر حفظ نفوذ بر منطقه آسیای مرکزی تسلط خوبی بر برخی از کشورهای آسیای شرقی از جمله پاکستان نیز داشته باشد. روابط کنونی میان پاکستان و روسیه هم اکنون تنها در قالب فروش هلی کوپترهای جنگی نیست و همکاری‌های دو کشور وارد مرحله جدیدی از جمله داشتن مانور مشترک آموزشی و همکاری دفاعی نظامی برای آموزش افسران پاکستانی شده است. به گفته کمال عالم محقق مرکز مطالعاتی بریتانیا، از آنجا که توجه همه دنیای غرب بر موضوع ساخت مسیرهای حمل و نقلی چین و پاکستان از طریق پروژه جدید جاده ابریشم است، پاکستان و روسیه به آرامی با همکاری مشترک خود از گروه تروریستی طالبان حمایت می‌کنند تا در مقابل دولت افغانستان تحت حمایت آمریکا ایستادگی کند. هر دو کشور هم اکنون براین باورند که جنگ آمریکا در افغانستان به عنوان تهدیدی علیه امنیت آنان است.

بر اساس ادعای کمال عالم، در حال حاضر می توان رقابت منطقه‌ای میان آمریکا و روسیه در منطقه را در روابط میان آمریکا و هند و روسیه و پاکستان مشاهده کرد. آمریکا هرگز تمایل ندارد تا پاکستان رقیب دیرینه هند از لحاظ امنیتی و تسلیحاتی یک مرحله بالاتر از دهلی نو باشد. از طرف دیگر دولت مسکو به خوبی این نوع نگاه را تشخیص داده و در حال تقویت ضعف امنیتی و تسلیحاتی دولت اسلام آباد است.روسیه در چند ماه گذشته توانسته به زیرکی از سیاست‌های سختگیرانه دولت دونالد ترامپ از جمله قطع کمک‌های نظامی و تعلیق آموزش‌های افسران پاکستان سوء استفاده کند و روابط جدید آموزشی نظامی با کشور پاکستان برقرار کند. از طرف دیگر با نزدیک شدن دولت اسلام آباد به تهران، دو کشور روسیه و چین توانسته‌اند فرصت خوبی برای شکست دادن رقیب بزرگ منطقه ای خود آمریکا بدست آوردند. به گفته کارشناسان منطقه، از آنجا که هند نیز به دنبال خرید نسل جدید سلاح از جمله سامانه موشکی اس-۴۰۰ از روسیه است و قراردادی به ارزش چهار میلیارد و ۵۰۰ میلیون دلار در این زمینه بین دو کشور نهایی شده است، اشتها و انگیزه پاکستان به عنوان رقیب تسلیحاتی هند در جنوب آسیا برای خرید سلاح از روسیه دوچندان شده است.علاوه بر رقابت با هند بر سر خرید تسلیحات پیشرفته از روسیه، یکی از مهم ترین عواملی که سبب انگیزه مضاعف اسلام آباد برای نگاه به سمت سلاح‌های روسیه شده، عقب نشینی آمریکا از فروش سلاح از جمله جنگنده‌های پیشرفته اف-۱۶ به پاکستان است. آمریکا طبق توافقی که با پاکستان انجام داده بود، قرار بود در سال ۲۰۱۶ تعدادی از این جنگنده‌ها را به پاکستان بفروشد اما کنگره به این بهانه که پاکستان در امر مبارزه با تروریسم کم کاری می‌کند، مانع از اجرای قرارداد فروش اف-۱۶ به پاکستان شد .همچنین کارشکنی آمریکا برای ادامه پرداخت کمک‌های مالی به پاکستان در ازای همکاری این کشور با آنچه آمریکا جنگ علیه تروریسم در منطقه می‌نامد، باعث شد پاکستان دیگر امیدی به کمک‌های مالی که از زمان شروع جنگ افغانستان به اسلام آباد پرداخت می شد، نداشته باشد.سیر نزولی روابط آمریکا و پاکستان که در دوره ریاست جمهوری ترامپ شدت بیشتری یافته است، به یکی دیگر از دلایل نگاه عمیق تر اسلام آباد به توسعه مناسبات با مسکو در زمینه‌های مختلف تبدیل شده است.

Email this page

نسخه مناسب چاپ