«تالاب» هایی که به شهرها هویت می بخشند
 

کمبود آب از چالش های عصر حاضر است که دامن تالاب ها را به عنوان یکی از مهمترین زیستگاه‌‌‌ های طبیعی و تامین کننده آب شیرین گرفته، از این رو دنیا در راستای حفاظت از این اکوسیستم ارزشمند در تلاش برای ثبت شهرهای تالابی است و در این مسیر ایران در صف اول قرار دارد.
امروزه پدیده گرد و غبار به عنوان یکی از تهدیدات نوظهور عصر توسعه یافتگی گریبان کشورهای زیادی از جمله ایران را گرفته است، بررسی ها نشان می دهد کانون حجم زیادی از این گرد و خاک ها تالاب هایی است که به مرور زمان و به دلایل مختلف از جمله مصرف بی رویه آب در بالادست، مدیریت غلط منابع آبی، خشکسالی و تغییر اقلیم، آب خود را از دست داده و خشک شده اند.
بی تردید وضعیت تالاب های کشور خوب نیست و به گفته مجید ظهرابی معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست، تالاب های کشور شرایط بسیار نامناسبی دارند، ۲۵۰ تالاب در کشور شناسایی شده اند که از این تعداد ۱۰۵ تالاب به طور دقیق مورد مطالعه قرار گرفته اند و مشخص شده است که ۲۸ تالاب آسیب جدی دیده اند و به منشا گرد و غبار داخلی تبدیل شده اند.
به اعتقاد کارشناسان، بهره کشی از تالاب ها با توجه به توان اکولوژیکی آنها صورت نگرفته است که نتیجه آن تبدیل ۲۸ تالاب کشور از ۴۰ تا ۹۰ درصد به کانون گرد و غبار است.
ناگفته نماند: مرگ تالاب‌های ایران نگرانی‌های زیادی را در ابعاد مختلف به وجود آورده است. فعالان محیط‌ زیست در این زمینه می‌گویند: خشک شدن هر تالاب به مرگ اقتصادی منطقه ختم خواهدشد به‌طوری‌که استمرار وضعیت کنونی تالاب‌های ایران و از میان رفتن این عرصه‌های طبیعی نتیجه‌ای جز تولد کانون‌های جدید ریزگردها ندارد.
مشکل تالاب‌ها محدود به یک استان کشور نیست، از تالاب‌های لرستان و همدان در غرب ایران گرفته تا تالاب‌های تهران و مرکزی، تالاب‌های شمال کشور و تالاب هامون و هورالعظیم هرکدام مشکلات مشابهی دارند که استمرار بی‌توجهی به این معضل موجب خسارات زیادی شده است.
از جمله این تالاب ها، تالاب بند علی‌خان در استان تهران است که در ۳۵ کیلومتری جنوب شهرستان ورامین واقع‌شده است. تالاب گاوخونی در استان اصفهان هم وضع مشابهی دارد، چنانکه به گفته فعالان محیط‌ زیست بیش از یک دهه است این تالاب قطره آبی از زاینده‌رود را بر تن خود حس نکرده است و اگر آبی در طول این مدت وارد تالاب گاوخونی شده است فقط شامل ذهاب و پساب بوده و حق‌آبه این تالاب به فراموشی سپرده‌شده است.
در استان گلستان هم میانکاله با مشکلات مشابهی دست در گریبان است. جزیره میانکاله از شمال از سوی دریای مازندران به طول ۶۵ کیلومتر (از غرب به شرق) از جنوب و شرق از سوی تالاب و خلیج میانکاله و از غرب از سوی بندر امیرآباد بهشهر احاطه‌شده است.
مجموعه شبه‌جزیره میانکاله با ۶۸ هزار و ۸۰۰ هکتار وسعت از سال ۱۳۴۸ ابتدا به منطقه حفاظت‌شده و سپس به پناهگاه حیات‌وحش میانکاله تحت مدیریت مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط ‌زیست تبدیل و از آن زمان تاکنون از سوی اداره کل حفاظت محیط‌زیست مازندران اداره می‌شود.
تالاب میانکاله از جمله تالاب‌های مهم کشور و بین‌المللی و پناهگاه حیات‌وحش به شمار می‌رود در استان مرکزی هم «تالاب میقان»، خانه امن سال‌های دور دُرنای خاکستری ، دست طمع خشکسالی تن نحیف آن را می‌دَرَد و ترک‌های نشسته بر پیشانی خشک تالاب، مرگ را تداعی می‌کند.
تالاب میقان اراک ذخیره زیست‌محیطی ارزشمندی است که هم فرصت و هم تهدید محسوب می‌شود و باید به نحوی برنامه‌ریزی و عمل شود که ضمن بهره‌گیری از فرصت‌ها، تهدیدهای این اکوسیستم باید کنترل شده و کاهش یابد .
اساسا بنا به تعریف، تالاب به محیطی اطلاق می شود که مشخصات آن چیزی میان خشکی و آب است. تالاب‌ها ممکن است همواره دارای آب باشند یا گاه خشک و گاه آب‌دار باشند. برخی تالاب‌های نزدیک دریا با جزر و مد تغییر وضعیت می‌دهند.
به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و اقلیمی ایران، از ۴۲ نوع تالابی که در جهان وجود دارد، کشورمان میزبان ۴۱ نوع آن است، اما مسائل مختلفی از جمله تغییر اقلیم، نوع مصرف منابع آبی و افزایش جمعیت، این حوضه های آبی را تهدید می کند؛ خطری که مختص ایران نیست بلکه تمام تالاب های دنیا با این تهدیدات دست به گریبان هستند.
بر این اساس، دوم فوریه سال ۱۹۷۱ یکی از قدیمی ترین معاهده های بین المللی زیست محیطی در شهر رامسر ایران با هدف حفاظت از تالاب ها و پرندگان کنار آبزی و حمایت از جوامع محلی و معیشت مردم اطراف
تالاب ها به امضا رسید و از سال ۱۹۷۵ جنبه قانونی پیدا کرد؛ کنوانسیون رامسر اکنون ۱۶۹ کشور عضو رسمی دارد و در نتیجه آن یک هزار و ۹۹۴ تالاب با اهمیت بین المللی با مجموع مساحت ۱۹۱ میلیون و ۸۶۰ هزار و ۶۵۶ هکتار در سطح جهان به ثبت رسیده است. همچنین ۲۴ تالاب ایران هم در این کنوانسیون به ثبت رسیده است.
سالروز تصویب کنوانسیون رامسر به عنوان روز جهانی تالاب ها نام گرفت و ایران که این معاهده زیست محیطی قدیمی جهان را در سال ۱۹۷۱ بنیان نهاد، اکنون هم سکاندار موضوع جدیدی با عنوان “شهرهای تالابی” است که در راستای حفاظت از تالاب ها در حال شکل گیری است.
شهرهای تالابی با هدف حفاظت از تالاب ها،صرفه جویی در مصرف آب، مدیریت منابع آبی و توسعه پایدار ثبت می شوند.
مسعود باقرزاده کریمی معاون امور تالاب ها و پارک های ملی دفتر زیستگاه ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست در این باره می گوید:
شهرهای زیادی در ایران وجود دارد که از پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به شهر تالابی برخوردارند، اما در مرحله اول چهار شهر برای ثبت به کنوانسیون رامسر معرفی شده است.
وی می افزاید: شهرهای رشت برای تالاب عینک، ورزنه در استان اصفهان برای تالاب گاوخونی، مریوان در استان کردستان برای تالاب زریوار و شهر گندمان در استان چهارمحال و بختیاری برای تالاب گندمان را برای شهرهای تالابی معرفی کردیم و در نظر داریم بندر خمیر در استان هرمزگان را هم به علت وجود جنگل های
مانگرو پیشنهاد دهیم.
رئیس کمیته ملی و مرجع علمی و فنی کنوانسیون رامسر درباره اهمیت شهرهای تالابی در حفظ تالاب ها می گوید: شهر تالابی باید معیارهایی داشته باشد از جمله اینکه شهر با تالاب دارای تعامل و هم افزایی باشد. یعنی مردم شهر، تالاب را به عنوان یک فرصت بپذیرند و در کنار هم با تعامل زندگی کنند؛ به این معنا که هم حفاظت و هم بهره برداری خردمندانه داشته باشند.
وی ادامه می دهد: به عنوان مثال تالاب عینک در شهر رشت یک سری مشکلات دارد اما زمانی که سنبل آبی در آن تالاب تهاجم داشت، مردم شهر و سمن ها با کمک هم تالاب را از این گونه مهاجم پاکسازی کردند، این همکاری نشان می دهد که مردم شهر می خواهند تالاب را حفظ کنند.
باقر زاده کریمی تاکید می کند: زمانی که شهردار و شورای شهری پیگیر موضوع هستند تا تالاب شهر خود را ثبت کنند، نشان می دهد که برای حفظ آن انگیزه وجود دارد.
وی اظهار می دارد: کمیته های مسئول انتخاب شهرهای تالابی مشکلات تالاب ها را بررسی می کنند تا مشخص شود مشکلات تا چه حد مرتفع شده است، در واقع این کار کمکی است برای حفاظت از تالاب و هدف کنوانسیون رامسر این است که مردم را به تالاب نزدیک کند تا نقش مردم در حفاظت از تالاب ها پررنگ شود.معاون امور تالاب ها و پارک های ملی دفتر زیستگاه ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست
تاکید می کند: در واقع تاکنون ما تالاب ها را ثبت می کردیم اما حالا تالاب ها با نشان دادن وضعیتشان به کنوانسیون ما را ثبت می کنند، زیرا اگر وضعیت تالاب مناسب باشد یا روند روبه بهبودی داشته باشد شهری که در آن واقع شده به عنوان شهر تالابی ثبت می شود.
وی تصریح می کند: ثبت شهرهای تالابی در دنیا اولین دوره است و ایران هم در این دوره چهار شهر را معرفی کرده است؛ بنابراین ایران هم بنیانگذار کنوانسیون رامسر است و هم در روند ثبت شهرهای تالابی جزو اولین کشورها در معرفی این شهرها است.
باقرزاده کریمی اضافه می کند: در حال حاضر یکی از مشکلات تالاب ها منابع آبی مورد نیاز آنها است که این موضوع می تواند برای شهرهای تالابی یک تهدید باشد، البته اهالی برخی شهرهایی که در آنها تالاب وجود دارد، برای حفظ این حوضه آبی ارزشمند تلاش های زیادی می کنند به عنوان مثال اهالی شهر ورزنه برای حفظ و احیای تالاب گاوخونی تلاش زیادی کردند و حتی پساب تصفیه شده شهر اصفهان را به سمت این تالاب کشیدند تا حفظ شود.
وی تاکید می کند: مردم این شهر و قطعا سایر شهرهای صاحب تالاب، این حوضه آبی ارزشمند را جزو هویت خود می دانند و برای حفظ آن تلاش می کنند، اما می دانیم که در شرایط کنونی تامین منابع آبی مشکل است و محدود کردن آب شهرها کار دشواری است. زیرا اگر بخواهند خود را شهر تالابی نگه دارند باید بسیاری از مسائل را رعایت کنند، مثلا اهالی شهر گندمان در کنار تالاب گندمان باید حواسشان به خشک شدن تالاب باشد.
رئیس کمیته ملی و مرجع علمی و فنی کنوانسیون رامسر درباره این که آیا ممکن است شهری از چرخه شهر تالابی خارج شود،
می گوید: چون اولین دوره است نمی دانیم چه می شود، اما در کنوانسیون رامسر اینطور است که اگر معیار یک تالاب از دست برود، از فهرست خارج می شود؛ شهرهای تالابی هم در کنوانسیون رامسر ثبت می شوند.
وی ادامه می دهد: چهار شهر مذکور را به کنوانسیون رامسر اعلام کردیم که در کمیته های
خاصی بررسی می شوند و معیارها را می سنجند، بنابراین ممکن است با هر چهار شهر موافقت شود یا فقط با یکی به عنوان شهر تالابی انتخاب شود.
ابوالفضل آبشت مدیر ملی طرح حفاظت از تالاب های ایران هم می گوید: تاکنون در دنیا هیچ شهر تالابی ثبت نشده است. یکی از محورها و موضوعاتی که در روز جهانی تالاب ها در سال گذشته مطرح شد، معرفی شهرهای تالابی بود که بعد از نهایی شدن در کنوانسیون رامسر به ثبت می رسند.
وی می افزاید: موضوع روز جهانی تالاب ها در سال گذشته “تالاب ها برای آینده شهری پایدار” بود. بنابراین در کنوانسیون طرح موضوع شده بود کشورهایی که تالاب دارند و عضو کنوانسیون رامسر هستند می توانند شهرهایی را معرفی کنند که در حاشیه تالاب ها واقع شده اند
و شهر تالابی به حساب می آیند.
آبشت اظهار می دارد: زمانی که این شهرها به عنوان یک شهر تالابی معرفی می شوند، آن کشور باید در توسعه پایدار و حفظ تالاب هایی که در حاشیه آن شهر هستند، تلاش کند؛ بنابراین موجب می شود مدیریت منابع آبی در این شهرها بهتر انجام شود.
وی ادامه می دهد: در اجلاس امسال کنوانسیون رامسر این موضوع مطرح می شود و شهرها و تالاب هایی که شاخصه های مد نظر را دارند می توانند در کنوانسیون ثبت شوند.
مدیر ملی طرح حفاظت از تالاب های ایران اظهار می دارد: معمولا حیات و ممات تالاب بستگی به این دارد که در حوضه آبریز آن چه اتفاقی می افتد و چگونه مدیریت می شود؛ بنابراین شهرهایی که در حاشیه تالاب ها قرار دارند از جنبه های مختلف الگوی مصرف آب، نوع مدیریت منابع آبی، میزان صرفه جویی در مصرف آب، بازچرخانی آب، تصفیه فاضلاب ها و توسعه پایدار مورد بررسی قرار می گیرند، در واقع در این موضوع به مساله آب به صورت جدی نگاه می شود.
وی تاکید می کند: مساله تصفیه فاضلاب در شهرهای حاشیه تالاب ها از اهمیت زیادی برخوردار است چون یکی از مسائل این تالاب ها ورودی آب فاضلاب شهری به آنها است، مثلا یکی از معضلات تالاب زریوار در حاشیه شهر مریوان ورود فاضلاب شهری به آن است.
آبشت اظهار می دارد: زمانی که شهری به عنوان شهر تالابی معرفی می شود، برای حفظ آن شهردار، استاندار و محیط زیست آن منطقه ملزم به رعایت اصول شهر تالابی می شوند تا شهری پایدار شود، یعنی توسعه در این شهرها به صورت پایدار اتفاق
بیفتد.
وی ادامه می دهد: در واقع نوعی تعهد است مانند تالاب هایی که در کنوانسیون رامسر به ثبت می رسند، وقتی ثبت بین المللی
می شوند کشورها متعهد می شوند که از آنها حفاظت کنند مثلا پیگیر گرفتن حقابه باشند و اگر تالاب مرزی است، مشکلات را با کشور همسایه حل کنند، شهرهای تالابی هم همینطور است، وقتی شهری ثبت می شود جنبه بین المللی پیدا می کند معمولا در کشورهایی که موضوع توریست بسیار مد نظر است به یکی از مراکز گردشگری تبدیل می شود و در سطح بین المللی معرفی می شود و می تواند نقش زیادی در جذب توریست داشته باشد.
به گفته مدیر ملی طرح حفاظت از تالاب های ایران، ثبت شهرهای تالابی موضوع جدیدی است اما ممکن است در این مسیر کشوری سریعتر حرکت کرده باشد.
وی با بیان اینکه ایران ظرفیت خوبی برای ثبت شهرهای تالابی دارد، می گوید: بندر انزلی به واسطه تالاب انزلی، کیاشهر و تالاب بوجاق، مریوان و تالاب زریوار، مهاباد و تالاب کانی برازان، ورزنه و تالاب گاوخونی، زابل و تالاب هامون ، گندمان و تالاب گندمان، فریدونکنار و آب بندهای فریدونکنار شهرهایی هستند که پتانسیل تبدیل شدن به شهر تالابی را دارند.

Email this page

نسخه مناسب چاپ