محیط زیست

اثرات مخرب آفت کش ها بر طبیعت و موجودات زنده

جمعه ۲۳ آذر ۱۳۹۷
43
 

منظور از اثرات مخرب آفت کش ها تأثیر زیان‌باری است که این مواد روی گونه های غیر هدف دارند. بیش از ۹۸ درصد حشره کش های اسپری شده و ۹۵ درصد از علف کش ها روی جانوران و گیاهانی اثر می گذارند که اصلاً هدفی برای از بین بردنشان در میان نیست. علت این است که این مواد شیمیایی در سراسر زمین های کشاورزی پاشیده می شوند. نفوذ آب می تواند آفت کش ها را به محیط های آبی وارد کند و در این حین باد هم آنها را به مزارع دیگر، چراگاه ها و مناطق مسکونی انسان ها می برد. مشکلات دیگری که بروز می کنند ناشی از تولید آفت کش های کم کیفیت، نحوه جا به جایی و انبار کردن آن ها است. به مرور زمان کاربرد مکرر آن ها مقاومت آفات را زیاد می کند، در حالی که اثرات زیان بار آنها روی گونه های دیگر می تواند فعالیت مجدد آفات را تسهیل کند.
هر گروهی از آفت کش‌ها نگرانی‌های زیست محیطی خاصی را موجب می شود. این اثرات نامطلوب باعث ممنوع شدن بسیاری از آنها شده است و قوانینی وضع شده اند که استفاده از برخی آفت کش‌ها را کاهش داده اند. مقادیر آفت کش‌هایی که در هر هکتار استفاده می شوند، حتی در برخی موارد تا ۹۹ درصد، کاهش پیدا کرده اند. با این حال، گسترش کاربرد آفت کش‌ها در سراسر دنیا، از جمله آنهایی که طبق برخی مقررات قضایی قدیمی بلااستفاده هستند، در مجموع افزایش یافته است.
ورود انسان به یک منطقه، به منظور زندگی یا انجام امور کشاورزی، لزوماً اثرات زیست محیطی به دنبال دارد. این اثرات زیان بار از نابودی گیاهان وحشی به منظور کسب محصولی مطلوب تر تا اثراتی در مقیاس بزرگ تر از جمله کاهش تنوع زیستی که به دلیل کاهش منابع غذایی گونه‌های بومی رخ می دهد ، متغیر است. این اتفاق می تواند تمامی زنجیره غذایی را تحت الشعاع قرار دهد. کاربرد مواد شیمیایی کشاورزی مانند کودها و آفت‌کش‌ها این اثرات مخرب را
تشدید می‌کند.
نفوذ آفت کش‌ها به خاک سبب می شود فرایند تثبیت نیتروژن که برای رشد گیاهان بلندتر ضروری است متوقف شود. حشره کش‌هایی مانند DDT، متیل پاراتیون و به ویژه پِنتاکلروفِنول در فعالیت شیمیایی باکتری‌های ریزوبیوم مداخله می کنند. باکتری‌های ریزوبیوم، کربوهیدرات‌ها و سایر مواد غذایی را از آوند آبکشی می گیرند و انرژی دریافتی را صرف تبدیل نیتروژن هوا به یون آمونیوم و در نهایت اسیدهای آمینه می کنند. بخشی از نیتروژن تولید شده که مازاد مصرف باکتری است در اختیار گیاه قرار می گیرد.
بنابراین با کاهش فعالیت ریزوبیوم‌ها تثبیت نیتروژن هم کاهش می یابد و در نتیجه میزان محصول به دست آمده کم می شود. گره‌ها یا برآمدگی‌هایی که روی ریشه‌های گیاهان تشکیل می شوند سالانه باعث صرفه جویی ۱۰ میلیارد دلار از اقتصاد جهانی در مصرف کودهای نیتروژنی می شوند.
آفت کش‌ها باعث نابودی زنبورها می شوند و جمعیت گونه‌های گرده افشان را به شدت کاهش می دهند. کاربرد آفت کش‌ها روی گیاهانی که در حال گل دهی هستند باعث مرگ و میر زنبورهایی می‌شود که کار گرده افشانی را انجام می دهند. وزارت کشاورزی ایالات متحده(USDA) و USFWSبرآورد کرده اند که در ایالات متحده به دلیل کاهش گرده افشانی، کشاورزان در محصول سالانه دست کم ۲۰۰ میلیون دلار متحمل خسارت می‌شوند و این به دلیل استفاده از آفت کش‌ها در زمین‌های زراعی است که حدود یک پنجم کولونی زنبورها در ایالات متحده را از بین می برند و به ۱۵ درصد دیگر آنها آسیب وارد می کنند. علاوه بر این، آفت کش‌ها به گیاهان هم آسیب می رسانند، برای مثال باعث ضعیف شدن رشد تارهای ریشه، زرد شدن جوانه‌ها و کاهش رشد گیاهان می شوند.
بسیاری از انواع جانوران در اثر استفاده از آفت‌کش‌ها آسیب می بینند که این بسیاری از کشورها را بر این داشته است تا برای استفاده از آفت‌کش‌ها قوانینی وضع کنند. پسمانده آفت‌کش‌هایی که روی مواد غذایی باقی می ماند جانوران و خود انسان‌ها را مسموم می کند. در مورد حیوانات وحشی این زمانی اتفاق می افتد که آنها وارد مزارعی که مدت کمی از سم پاشی آن‌ها گذشته است می‌شوند. آفت‌کش‌ها منابع اصلی تغذیه گروهی از جانوران را از بین می برند و سبب می شوند که این جانوران برای زندگی به محل دیگری بروند یا مجبور شوند رژیم غذایی خود را تغییر دهند یا در اثر گرسنگی از بین بروند. بقایای سموم می توانند در زنجیره غذایی پیش روی کنند؛ برای مثال، پرندگان با خوردن حشرات و کرم‌هایی که آفت کش از طریق غذا وارد بدنشان شده است دچار بیماری می شوند. کرم‌های خاکی مواد ارگانیک را هضم می کنند و باعث افزایش محتویات مغذی لایه بالایی خاک می شوند. آن‌ها با بلعیدن بسترهای در حال تجزیه موجبات سلامتی انسان‌ها را فراهم می آورند، علاوه بر این که شاخص‌های زیستی فعالیت خاک به شمار می روند. آفت کش‌ها اثرات زیانباری روی رشد و تولید مثل کرم‌های خاکی داشته اند. بعضی آفت‌کش‌ها در بدن جانداران انباشته می شوند یا تبدیل به سمومی می‌شوند که در طول زمان به دلیل آسیبی که به جانوران وارد می کنند در چرخه زنجیره غذایی اختلال به وجود می آورند.
«سازمان حیات وحش و آبزیان ایالات متحده» تخمین زده است که سالانه ۷۲ میلیون پرنده در اثر استفاده انسان از آفت کش‌ها در این کشور از بین می روند. عقاب‌هانمونه بارزی از جانوران غیر هدف هستند که قربانی سموم آفت کش می شوند. کتاب «بهار خاموش»، نوشته «راشل کارسون» به آسیبی که در اثر انباشته شدن مواد شیمیایی آفت کش در بدن پرندگان به آن‌ها وارد می شود، می پردازد.
طبق مدارک موجود، پرندگان همچنان در معرض خطری هستند که ناشی از به کارگیری آفت‌کش‌ها است. در اطراف زمین‌های کشاورزی در کشور انگلستان، تعداد ۱۰ میلیون پرنده از ۱۰ گونه مختلف بین سال‌های ۱۹۷۹ تا ۱۹۹۹ از بین رفتند که طبق گفته‌ها در اثر نابودی گونه‌های گیاهی و بی مهرگانی بود که جمعیت‌های این پرندگان از آن‌ها تغذیه می کردند. در سال ۱۹۹۹در سراسر اروپا، ۱۱۶ گونه مورد تهدید قرار گرفتند. کاهش جمعیت‌های پرندگان به زمان‌ها و مناطقی که آفت کش‌ها در آن‌ها مورد استفاده قرار می گیرند مرتبط است. نازک شدن پوسته تخم پرندگان اروپا و آمریکای شمالی به دلیل تأثیر ماده شیمیایی DDEیکی از این موارد است. DDEیک ترکیب شیمیایی است که در اثر حذف کلرید هیدروژن از DDTتشکیل می شود. مثال دیگر قارچ کش‌هایی هستند که در زمین‌های کاشت بادام زمینی به کار می روند. این قارچ کش‌ها اگر چه فقط اندکی برای پرندگان و پستانداران سمی هستند، می توانند باعث مرگ کرم‌های خاکی شوند که این خود سبب کاهش جمعیت‌های پرندگان و پستاندارانی می شود که از آن‌ها تغذیه می کنند. علف کشی که نام تجاری آن «پاراکوات» است در صورتی که روی تخم پرندگان پاشیده شود در رشد جنین ناهنجاری ایجاد می کند و تعداد جوجه‌هایی که سالم از تخم بیرون می آیند را کاهش می دهد، ولی بیشتر علف‌کش‌ها به طور مستقیم آسیب زیادی به پرندگان وارد نمی‌کنند. علف کش‌ها زیستگاه‌های پرندگان را از بین می‌برند و بدین ترتیب جمعیت آن‌ها را در معرض خطر قرار می دهند.
از سوی دیگر جانوران ساکن آب‌ها هم از سمومی که انسان‌ها تولید می کنند در امان نیستند. ماهی‌ها و دیگر آبزیان در آبی که آلوده به آفت‌کش شده است سالم نمی‌مانند. پیشرفت مواد آفت‌کشی که به رودخانه‌ها و جویبارها وارد می شود به شدت برای زندگی آبزیان کشنده است، به طوری که گاهی می‌توانند همه ماهی‌های یک جویبار را از بین ببرند.
کاربرد علف کش‌ها در آب‌ها باعث مرگ یا به عبارتی خفگی ماهی‌ها می شود، چون گیاهانی که در تماس با آن‌ها از بین رفته اند فاسد می‌شوند و اکسیژن موجود در هوا را مصرف می کنند. علف کش‌هایی مانند سولفیت مس که برای از بین بردن علف‌ها به آب‌ها اضافه می شوند برای ماهی‌ها و دیگر جانوران آبزی سمی هستند. اگر ماهی‌ها به طور مکرر در معرض دوزهای نسبتاً زیاد برخی از علف کش‌ها قرار بگیرند، تغییرات فیزیولوژیکی و رفتاری در آن‌ها به وجود می آید که این جمعیت آن‌ها را کاهش می دهد.
برای مثال سبب می شود تا ماهی‌ها لانه‌ها و بچه‌های خود را ترک کنند، ایمنی بدنشان در مقابل بیماری‌ها و نیز توانایی آنها در گریز از جانوران شکارگر کم شود. کاربرد علف کش‌ها در آب‌ها گیاهانی را که ماهی‌ها به عنوان زیستگاهشان برمی‌گزینند را از بین می برد.
انباشته شدن آفت کش‌ها در آب می تواند به حدی برسد که زئوپلانکتون‌ها را که منبع غذایی اصلی بچه ماهی‌ها هستند نابود کند. آفت کش‌ها همچنین حشراتی را که غذای برخی از ماهی‌ها هستند، از بین می برند. این باعث می شود که ماهی‌ها مسیرهای طولانی تری را برای پیدا کردن غذا طی کنند و بیشتر در معرض دید جانوران شکارگر قرار گیرند.
در چند دهه گذشته جمعیت دوزیستان در سراسر دنیا کاهش یافته است، به دلایل غیر قابل توضیحی که تصور می شود مختلف باشند و آفت‌کش‌ها هم بخشی از این دلایل هستند. ترکیبات آفت‌کش می‌تواند در بدن قورباغه‌ها انباشته شود و اثر سمی مهلکی روی آن‌ها داشته باشد. بچه قورباغه‌هایی که در برکه‌های آلوده به چند نوع آفت کش زندگی می کنند به زمان بیشتری برای دگردیسی نیاز دارند و هنگام دگردیسی جثه شان کوچک تر است.
بدین ترتیب از توانایی آنها در شکار طعمه و گریز از شکارگرها کاسته می شود. اگر بچه قورباغه‌ها در تماس با ترکیبات آلی کلرِ اندوسولفان، به میزانی که در زیستگاه‌های نزدیک به مزارع سمپاشی شده به کار می رود، قرار بگیرند، می میرند و در صورت زنده ماندن ناهنجاری‌های رفتاری و رشدی در آنها به وجود می آید.
آفت کش «آترازین» می تواند قورباغه‌های نر را هرمافرودیت کند، که این باعث می شود توانایی آنها در تولید مثل کاهش یابد. گزارش‌هایی مربوط به اثراتی که آفت کش‌ها روی تولید مثل و دیگر عملکردهای خزندگان آبزی و دوزیستان داشته اند، موجود هستند.
در کروکودیل‌ها، بسیاری از گونه‌های لاک‌پشت‌ها و بعضی مارمولک‌ها تا زمانی که طی اندام‌زایی لقاح صورت نگیرد فاقد کروموزوم تعیین‌کننده جنسیت هستند واین بستگی به دما دارد. اگر آنها در مرحله جنینی در تماس با چندین PCB قرار بگیرند جنسیتشان تغییر می کند. در سراسر ایالات متحده و کانادا عدم موفقیت جانور در بیرون آمدن از تخم، تبدیل شدن به جنس ماده، آسیب‌های پوستی و دیگر ناهنجاری‌های رشدی در این خزندگان گزارش شده اند.
*رزیتا ابراهیمی
*عکس‌ها از: usda.gov و naturnews

code