سیلاب در شیراز چگونه جاری شد
آسیب شناسی علل و عوامل سیلاب شیراز
 

آنچه در پی آمده است نگاهی دارد به دلایل و چگونگی وقوع سیلاب اخیر به خصوص در شهر شیراز که بخش اول آن را دیروز ملاحظه کردید و اینک بخش دوم وپایانی را می خوانید:

***

حوضه‌های آبریز دشت شیراز

حوضه آبریز دشت شیراز از جمله حوضه‌های میان­کوهی در بین ارتفاعات زاگرس بوده که با شیب ملایم و جهت شمال غرب به جنوب شرق به دریاچه مهارلو ختم می­‌شود. عمده‌ترین جریان‌های سطحی در درون حوضه آبریز دشت شیراز، رودخانه خشک، چنار راهدار و پیربنو – بیدزرد است.

زیرحوضه‌های دروازه قرآن و سعدی در شمال و شمال شرق شهر شیراز از زیر حوضه‌های رودخانه خشک است.همچنین نهراعظم از ارتفاعات قلات و رودخانه تنگ سرخ از ارتفاعات کوه دراک در شمال غرب شهر شیراز سرچشمه گرفته و در منطقه پل معالی‌آباد بهم پیوسته و رودخانه خشک را شکل می‌دهند و در ادامه رواناب‌های سطحی زیر حوضه سعدی، دروازه قرآن و کفترک به آن پیوسته و به مهارلو می‌ریزد.

رودخانه چنارراهدار در جنوب شهر شیراز از بخش‌های جنوبی کوه دراک و منطقه حسین‌آباد در جنوب غرب شیراز سرچشمه می‌گیرد. این رودخانه در محل پل فسا با مسیل پیربنو – بید زرد یکی شده و به دریاچه مهارلو می‌ریزد.

سیستم دفع آب‌های سطحی

در شهر شیراز به علت نداشتن یک سیستم جامع جمع‌آوری و تخلیه آب‌های سطحی در مواقع بارندگی عموما با مشکلاتی مواجه است. در مناطق جنوبی شهر که شیب زمین محدود و سطح آب زیرزمینی هم بالاست، مشکلات به شکل حادتری خود را بروز می‌دهد.

شبکه دفع آب‌های سطحی در شهر شیراز شامل مسیل‌های طبیعی، زهکشی زیرزمینی، کانال‌های سرپوشیده و جوی‌های سرباز در طرفین خیابان‌های اصلی و جوی‌های فرعی و سطحی در معابر فرعی شهر است. رودخانه‌های خشک و چنار راهدار در شمال و جنوب شهر مهمترین مسیل‌های دفع آب­های سطحی و سیلاب‌های ناشی از بارندگی در شهر شیراز است که نزدیک به ۷۷ درصد از این وظیفه توسط رودخانه خشک به دریاچه مهارلو می‌ریزد.

بررسی وضعیت سیلاب اخیر

بارش باران که از صبح روز دوشنبه ۵ فروردین ۹۸ به طور ملایم و غیر ممتد در شیراز آغاز شده بود در حدود ساعت ۱۱ صبح بارش شدید باران همراه با تگرگ ریز دانه طی کمتر از یک ساعت سبب جاری شدن روانآب در سطح معابر شهر شد. در مدت نزدیک به ۲۰ دقیقه از این زمان، شدت بارش بسیار شدید بود، چنانکه بطور نقطه‌ای سیلاب جریان‌یافته قابل مشاهده بود. میزان بارندگی در این رویداد توسط ایستگاه فرودگاه نزدیک به ۱۷ و در محدوده سازمان آب ۲۵ میلیمتر گزارش شده است.

بیشترین حجم روانآب در ورودی شیراز (دروازه قرآن) رخ داد که متاسفانه سبب تلفات جانی و مالی زیادی در این قسمت از شهر تا محله هفت‌تنان شد و به علت ازدحام عبور و مرور در این منطقه ( معبر ورودی و خروجی شهر)، میزان تلفات جانی و خسارات مالی چشمگیر بوده است. در ضمن در محله سعدی، در حاشیه‌های رودخانه خشک، میدان کوزه‌گری، زیرگذرهای سطح شهر و دیگر معابر شهر از قبیل چهارراه پانزده خرداد(پارامونت)، بلوار امیرکبیر، بلوار زند، بازار وکیل، بلوار هفت‌تنان، پیرنیا و… آب‌گرفتگی گسترده ایجاد شد.

در ادامه بارش در روز ۶ فروردین در کمتر از ۲۴ ساعت بیش از ۱۵۰ میلیمتر در منطقه شهرک گلستان (شمال غرب شهر شیراز) و بیش از ۷۴ میلیمتر در بخش‌های شرقی شهر شیراز (فرودگاه) سبب طغیان رودخانه خشک و مسیل سعدی شد و خسارات مالی بسیار زیادی را به جا گذاشت.

بررسی سیلاب زیر حوضه دروازه قرآن:زیر حوضه دروازه قرآن به مساحت ۲۳ کیلومتر مربع و شیب حوضه نزدیک به ۳۰ درصد است که در روز ۵ فروردین در ساعت حدود ۱۱ صبح به میزان نزدیک به ۲۵ میلیمتر در مدت کمتر از ۲۰ دقیقه بارش انجام شد. بنابراین حجم رواناب تولید شده به تقریب ۱۴۳۷۵۰ متر مکعب در ۲۰ دقیقه است و رسیدن رواناب از دورترین نقطه حوضه به دروازه قرآن به تقریب ۳۰ دقیقه برآورد می‌شود و خروج آن توسط لوله‌ای به قطر یک متر امکان‌پذیر نیست.

همچنین به علت وضعیت پوشش گیاهی کم در بالا دست حوضه و نفوذ ناپذیری واحدهای زمین ‌شناسی مارنی سازند رازک و نفوذپذیری بسیار کم رسوبات آبرفتی و سست بودن خاک به ویژه به علت تغییرات انسانی (بهم ریختگی این رسوبات در حاشیه ساخت‌وسازهای جاده‌ای و ساختمانی میزان فرسایش خاک و حمل آنها توسط آب را بیشتر می‌کند) در این حوضه میزان رسوبات حمل شده توسط رواناب بسیار زیاد بوده و در نهایت شیب زیاد حوضه که نزدیک به ۳۰ درصد بوده در تشدید سرعت سیلاب بسیار موثر است.

چنین شرایطی در روز ۵ فروردین در این منطقه ایجاد شد و سبب سرریز شدن حجم زیادی از رواناب، از محل حوضچه آرامش و بخش‌هایی از مسیر مسیل که ارتفاع سطح آب از سطح جاده بالاتر بوده، شد و سیلاب را به وجود آورد که علاوه بر خسارات مادی، صدمات جانی جبران‌ناپذیری در مسیر دروازه قرآن به هفت تنان را ایجاد کرد. از دیگر عوامل طغیانی شدن سیلاب در محل دروازه قرآن هجوم سیلاب‌های بخش شرق و غربی محل دروازه قرآن است که به علت ساخت سازه‌ها، محل آبراهه‌های طبیعی مسدود و رواناب‌های تولید شده بصورت تجمیعی از کوچه‌های فرعی به کوچه‌های اصلی رسیده و با حجم زیادی از رواناب به صورت نقطه‌ای به محل حوضچه آرامش و محل خروج آب رسیده که امکان تخلیه این سیلاب توسط لوله‌ای با قطر یک متر امکان‌پذیر نبوده است.

همچنین در قسمت‌های بالا دست، در قسمت‌هایی که ساخت‌وساز شده به ویژه در مسیر جاده کمربندی در حال احداث شرقی (زیباشهر به طرف سعدی)، مسیرهای گذر آب دستکاری شده و این مهم در تشدید رواناب دروازه قرآن موثر بوده است. در روز ۶ فروردین هم با ادامه بارش های روز قبل به میزان ۷۵ میلیمتر، با توجه به نظارت و اقدامات زیاد برای هدایت و خروج رواناب‌ها در این حوضه مشکلی ایجاد نشد.

بررسی سیلاب زیر حوضه سعدی:زیر حوضه سعدی به مساحت ۵۶ کیلومتر مربع و شیب میانگین حوضه نزدیک به ۱۴ درصد است. در روز ۵ فروردین طی بارش شدید ۲۵ میلیمتری در محله سعدی، آب گرفتگی معابر صورت گرفت و در ادامه، طی روز ۶ فروردین در مجموع نزدیک به ۷۵ میلیمتر باران بارید که در صبح این روز از حوالی ساعت ۷ تا ۳۰ر۱۲ طی چند مرحله نزدیک به ۱۵ دقیقه بارش بسیار شدید رخ داده که میزان بارش در صبح این روز حدود ۳۴ میلیمتر بوده است بنابراین حجم رواناب تولید شده در حوضه آبریز سعدی به تقریب ۱۰۵۰۰۰۰ متر مکعب در طی دو روز بوده است که حدود ۴۷۶۰۰۰ متر مکعب آن طی ۵ ساعت در صبح روز ۶ فروردین و به ویژه در چند مرحله ۱۵ دقیقه‌ای اشاره شده است، بنابراین حجم رواناب ایجاد شده بسیار قابل ملاحظه بوده و شرایط بحران را به‌وضوح نشان می‌دهد. رسیدن رواناب از دورترین نقطه حوضه به محله سعدی به تقریب ۳۰ تا ۴۵ دقیقه است که محور خروج آن از محله سعدی است. وظیفه خروج رواناب توسط کانال سیمانی زیرزمینی در محله سعدی است، اما به دلیل حجم زیاد رواناب، پل‌ها و کانال‌های مربوطه گنجایش عبور آن را نداشته و باعث بالا آمدن آب و سرازیر شدن رواناب به محله سعدی شده است. این رویداد در نزدیکی ساعت ۱۰تا ۱۱ صبح روز ۶ فروردین رخ داد و در محل ورود به محله سعدی پلی وجود دارد که در ابتدا در محل این پل رواناب طغیان کرده و سبب مسدودی مسیر جاده شده است و در ادامه مسیر ضمن سرریز رواناب بخش‌هایی از محله سعدی را متاثر ساخته و در نهایت در نزدیکی ابتدای بلوار شهید وفایی که به کانال زیر زمینی رسیده به علت عدم توانایی انتقال سیلاب توسط این کانال، سیلاب بخش‌های وسیعی از محله سعدی را درنوردیده و بخش زیادی از این سیلاب با شتاب بالا در مسیر بلوار شهید وفایی به سمت تونل سعدی هدایت شده و از طریق این تونل، سیلاب وارد بلوار فضیلت شده و سپس بخشی از بلوار نصر و محله‌های پیرامون این دو بلوار را متاثر ساخته است

در حوضه آبریز سعدی همانند حوضه دروازه قرآن وضعیت پوشش گیاهی در بالا دست کم بوده و نفوذناپذیری واحدهای زمین‌شناسی مارنی سازند رازک و نفوذپذیری بسیار کم رسوبات آبرفتی و بالا بودن فرسایش خاک وجود دارد و به همین دلیل در این حوضه هم سرعت جریان رواناب و هم میزان رسوبات حمل شده توسط رواناب بسیار زیاد بوده است. سیلاب همراه با گل و لای در محله سعدی سبب آب گرفتگی شدید معابر و خانه‌ها شده و خسارت زیادی را در این محله ایجاد کرده است.

بررسی سیلاب زیر حوضه رودخانه خشک: زیر حوضه آبریز رودخانه خشک از شمال غرب شهر شیراز در محدوده قلات و شهرک گلستان شروع و به دریاچه مهارلو در جنوب شرق شهر شیراز ختم می‌شود که این فاصله بیش از ۶۰ کیلومتر است، مساحت این زیر حوضه نزدیک به ۹۰۴ کیلومتر مربع و شیب میانگین آن ۳۲ر۱ درصد است. محور اصلی این حوضه را رودخانه خشک تشکیل می‌دهد. رودخانه خشک یکی از مهمترین مسیل‌های شهر شیراز است و وظیفه هدایت و دفع آب های سطحی در شهر و همچنین آب‌هایی که توسط کانال‌های سرپوشیده به این مسیل هدایت می‌شود را داشته و به دریاچه مهارلو می‌ریزد.

واحدهای زمین‌شناسی کربناتی و کنگلومرایی در ارتفاعات و لایه های مارنی-گچی سازندهای رازک و گچساران و آبرفت‌های دامنه‌ای و دشت را پوشش می‌دهند که این واحدها در گروه خاک‌های نفوذپذیر تا نفوذناپذیر متغیرند؛ بنابراین میزان خاک‌های سست و حساس در این زیر حوضه مانند دیگر زیر حوضه‌های معرفی شده شیراز زیاد است و با توجه به سست بودن و دستکاری‌های انسانی میزان فرسایش هم بالا است، در سیلاب‌های این منطقه هم حجم گل‌ولای زیاد است. در بارندگی ۵ فروردین و تداوم آن درششم فروردین ۱۳۹۸ در شمال غرب این حوضه در شهرک گلستان ۱۵۰ میلیمتر و در بخش های جنوب شرقی حوضه نزدیک به ۷۵ میلیمتر بارش ثبت شده است. این بارش ها در ساعت حدود ۸ تا ۱۱صبح روز ۵ فروردین شدت گرفته و در شمال غرب حوضه نزدیک به ۴۳ و جنوب شرق حوضه نزدیک به ۱۷ میلیمتر بارندگی گزارش شده و در ادامه هم در روز ۶ فروردین در ساعت ۵ تا ۷ صبح نزدیک به ۴۷ میلیمتر در شمال غرب و ۱۴ میلیمتر در جنوب شرق حوضه گزارش شد که گویای ایجاد حجم بسیار زیاد رواناب در این حوضه بوده که سبب طغیانی شدن رودخانه خشک شد و با بالا آمدن سطح آب رودخانه و پس از پیوستن آب زیر حوضه‌های دروازه قرآن و شهرک سعدی باعث آبگرفتگی زیادی در حاشیه ساحلی رودخانه و بخش‌های جنوبی شرقی آن شد.

پل‌های ایجاد شده بر روی رودخانه و ساخت‌وساز انجام شده در حریم آن، از جمله نقاط بحران‌زا و سرریز آب رودخانه در کنار گذرها و معابر پیرامون آن است. بیشترین تاثیر و خسارات ناشی از سیلاب رودخانه خشک در بخش‌های جنوب شرقی آن در محلی که شیب حوضه به حداقل رسیده و در دشت پایین‌دست به گونه‌ای گسترده و عریض جریان یافته و سبب آبگرفتی روستاهای پیرامون شده است.این تحقیق نشان می‌دهد که عوامل مختلفی در سیلاب‌های روز ۵ فروردین دروازه قرآن و روز ۶ فروردین ۱۳۹۸ محله سعدی و رودخانه خشک نقش داشته‌اندکه شامل موارد زیر است:

۱-عوامل طبیعی:

شدت بارش و حجم رواناب ایجاد شده در حوضه‌های یاد شده بسیار زیاد و زمان تمرکز کم بوده است و سیلاب‌های ایجاد شده از شمار سیلاب‌های ناگهانی است.

همچنین پوشش گیاهی کم از دیگر عوامل طبیعی در این منطقه است که سبب تشدید رواناب سطحی می‌شود. در عین حال از لحاظ زمین‌شناسی، رخنمون‌های کربناتی ارتفاعات حوضه‌های آبریز را با شیب نزدیک به ۵۰ درصد پوشش می‌دهند که از شمار واحدهای نفوذپذیر هستند و بخش بسیار کمی از مساحت حوضه‌ها را تشکیل می‌دهند. پوشش دامنه‌ها را لایه‌های مارنی واحد زمین‌شناسی رازک و گچساران تشکیل می‌دهد که لایه‌های مارنی نفوذناپذیر هستند، پوشش دشت‌های منطقه رسوبات آبرفتی ریزدانه تا درشت دانه بوده که نفوذپذیری کم تا متوسط را دارند، بنابراین وسعت زیادی از بستر حوضه آبریز را رسوبات سست و حساس تشکیل می‌دهد و در نتیجه شرایط مناسبی برای وقوع سیلاب ایجاد می‌کنند و به دلیل سست بودن، حمل آن توسط رواناب‌ها زیاد خواهد بود و وجود گل‌ولای بسیار زیاد همراه با سیلاب اخیر شیراز، گویای این مهم است.

باید اشاره داشت: شیب زیاد زیر حوضه دروازه قرآن و سعدی که به ترتیب نزدیک به ۳۰ و ۱۴ درصد بوده، سبب سرعت بخشیدن جریان رواناب‌ها در این زیرحوضه‌ها است. زیر حوضه رودخانه خشک وسعت بسیار زیادی (۹۰۴ کیلومتر مربع) دارد و لازم به ذکر است که زیر حوضه‌های دروازه قرآن و سعدی جزئی از این زیر حوضه است، اگر زیر حوضه پیربنو – بیدزرد را که جزء زیر حوضه ‌های

دشت شیراز است از زیر حوضه‌های شهر شیراز کم کنیم می‌توان گفت، نزدیک به ۷۷ درصد رواناب‌های سطحی و زیرسطحی هدایت شده توسط لوله‌های زیرزمینی در شهر شیراز توسط رودخانه خشک از شهر خارج می‌شود که یکی از عوامل طغیانی شدن این رودخانه در بارندگی‌های شدید است.

عوامل ناشی از دخالت انسانی

تغییر کاربری اراضی یکی از مهم‌ترین عوامل ایجاد تشدید رواناب است. بطور مثال در دامنه‌های شرقی و غربی پیرامون مسیل دروازه قرآن، ساخت‌وسازهای تجاری، تفریحی و مسکونی انجام شده و رواناب‌های بالا دست این مناطق همراه با رواناب‌های حاصل از پوشش‌های نفوذناپذیر در مناطق ساخت‌وساز شده در مسیرهای جدید و یکپارچه شده به دهانه خروجی دروازه قرآن هجوم آورده و سبب افزایش حجم سیلاب سرریز شده در دروازه قرآن شده است.

دستکاری در مسیر آبراهه ها یا مسدود کردن کامل این آبگذرها که در زیر حوضه دروازه قرآن، (بطور مثال در جاده احداث شده از زیباشهر به طرف سعدی،) در ساخت سازه‌های پیرامون مسیل دروازه قرآن به وفور قابل رویت است.

این مورد از شمار عوامل مهم در هجوم سیلاب دروازه قرآن بوده و از همه مهم‌تر مسدود کردن مسیل در تنگه دروازه قرآن که وظیفه خروج رواناب های این مسیل را به عهده لوله‌ای با قطر یک متر گذاشته‌اند که در سیلاب مرگبار دروازه قرآن یکی از دلایل مهم، عدم توانایی انتقال و خروج به موقع رواناب‌ها توسط این لوله بوده است. البته هجوم رواناب‌های مسیرهای دستکاری شده در بالا دست و رواناب‌هایی که خارج از مسیر مسیل و از منطقه‌های حاشیه‌ای و دامنه‌ای پیرامون و نزدیک به خروجی دروازه قرآن توسط کوچه‌های آسفالته هدایت شده هم به رواناب‌های سرریز شده در دروازه قرآن پیوسته و سبب افزایش حجم رواناب شده است.

ساخت‌وساز در حریم مسیل‌ها که در تمامی حوضه‌های آبریز اشاره شده به وفور دیده می‌شود. همچنین احداث پل‌های ارتباطی بر روی مسیل‌ها و تنگ کردن مسیر گذر آب بدون در نظر گرفتن حداکثر دبی محتمل؛ که این مورد از عوامل بسیار مهم در سرریز رواناب‌ها و ایجاد خسارت در تمامی زیر حوضه‌های یاد شده است. بطور مثال پل‌های ورودی مسیل سعدی و غالب پل‌های ارتباطی رودخانه خشک.

چنانکه در عوامل طبیعی ایجاد رواناب تشریح شده، با توجه به سنگ‌شناسی واحدهای زمین‌شناسی رخنمون‌یافته به دلیل وجود رسوبات سست، میزان حمل رسوبات توسط رواناب‌ها زیاد خواهد بود و این رسوبات در مناطقی که در مسیر مسیل‌ها تغییر یا مانعی ایجاد شده یا در بخش‌هایی از مسیر گذر که رواناب قدرت حمل رسوبات را ندارد، در بستر گذر آب تجمع می‌کند و سبب مسدود شدن مسیر یا تنگ کردن مسیر گذر می‌شود. بنابراین می‌بایست این مسیرها به طور منظم لایروبی شوند. این مورد یکی دیگر از عوامل سرریز رواناب‌ها از مسیر گذر آب در سیلاب اخیر محله سعدی و دروازه قرآن بوده است.

پیشنهادات

*تهیه نقشه پهنه‌بندی خطر سیل در شهر شیراز و شناسایی نقاط پرخطر و حادثه‌خیز در سطح شهر

* تحت نظر گرفتن یا رصد نقاط پرخطر و حادثه‌خیز در سطح شهر در مواقع بارندگی شدید. به طور مثال در محل ورودی سیلاب به دروازه قرآن، ورودی مسیل به محله سعدی، در محل پل های ارتباطی بر روی رودخانه خشک.

* لایروبی منظم در مسیر گذر مسیل‌ها بویژه در محدوده پل‌ها و مسیرهای سرپوشیده و زیرزمینی

* ایجاد سازه‌های تاخیری سیل در سرشاخه‌ها

* تقویت پوشش گیاهی و حفاظت خاک در بالا دست حوضه‌های آبریز

* جلوگیری از ایجاد منابع در حریم مسیل‌ها و آزادسازی و برداشتن موانع در حریم‌ها و بویژه مسیر گذر مسیل‌ها

* عدم تغییر کاربری‌های جدید اراضی

* ایجاد مسیر‌های کمکی برای زهکش مسیل دروازه قرآن و سعدی

* هدایت سیلاب‌ها به مناطق کمتر آسیب‌پذیر به‌ویژه در بخش‌هایی که ساخت‌وسازها در مناطق مرتفع است

* اجرا و تکمیل سیستم جمع‌آوری فاضلاب، کمک به سیستم دفع آب‌های سطحی می‌کند

پیش‌بینی و هشدار هم بسیار حائز اهمیت است

Email this page

نسخه مناسب چاپ