مصرف و مصرف گرایی
آسیب شناسی مصرف گرایی
 

آنچه در پی آمده است نگاهی دارد به موضوع مصرف و مصرف گرایی و علل و عوامل آن که بخش اول آن را دیروز ملاحظه کردید و اینک بخش دوم و پایانی را می خوانید

***

قلیچ استاد دانشگاه در خصوص اوقات فراغت و تاثیرش بر مصرف گرایی گفت: هنگامی که جامعه به لحاظ ساختاری تبدیل به شهر شده، حتما در شهر ها اوقات فراغت دیده می شود؛ حتما در شهر «انسان پرسه زن» متولد می شود. حتماً در شهر سبک زندگی جوان پسند و عامه پسند رشد می کند. سبک زندگی که برای گذران اوقات فراغت به جای پارک ها و فضاهای سبز، پاساژها و مگامال ها را انتخاب می کند یا اینکه با اتومبیل های لوکس چرخ زدن در خیابان با حیوانات وحشی را انتخاب می کند. حتی الگو برداری شهرسازی ما هم به سمتی حرکت می کند که کانون شهر را از فضاهای تاریخی و سبز به مراکز خرید و “مگامال” سازی تغییر کاربری پیدا می کند.

این استاد دانشگاه در این خصوص گفت: شاید عده ای از منظر سیاسی به این باور برسند که مصرف گرایی چه ایرادی دارد؟ مصرف قدرت انتخاب افراد را بالا می برد. اما، ما با این فاصله طبقاتی و اوضاع فرهنگی اساساً

نمی توانیم به مصرف گرایی نگاه خوشبینانه ای داشته باشیم. مصرف برای ما آزادی و قدرت انتخاب نمی آورد. باید بین فرد اغوا شده و فرد سرکوب شده تفکیک قائل شد.

وی افزود: جامعه سرمایه‌داری اساسا بر این تبلیغ می کند که آدم ها در یک مناسبات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی شهرت بدست بیاورند. آنها به هر طریقی باید مشهور شوند و در سطح روانشناختی اجتماعی آن را ترویج می کنند که شما در این فضای جهانی شهرت بدست می آورید و فضای مجازی هم به این امر کمک کرده است.

قلیچ تصریح کرد: اتفاقا رسانه ملی هم در کشور ما به این امر دامن می زند. به خصوص در مسابقات مختلف به آدم ها می گوید که شما هم می توانید ثروتمند شوید؛ شما هم می توانید بهتر از این که هستید، باشید. این نظام مدام به مردم القا می کند که استعداد های کشف نشده ای دارید. به همین خاطر است که بسیاری از کتاب های روانشناسی انگیزشی چاپ می شود. شما می توانید زیباتر از این باشید؛ برای زیبا شدن جراحی پلاستیک کنید. شما منزلت بالاتری دارید و چگونه می توانید این منزلت را تثبیت کنید، با مصرف کردن و پول خرج کردن؛ نه با تولید کردن بلکه با خرج ثروت می توانید به این مهم دست یابید.

وی در خصوص این سوال که چرا با نرخ بالای تورم و گرانی همچنان میل به مصرف گرایی و کالای لوکس از بین نرفته است؟ گفت: ابتدا باید به فاصله طبقاتی اشاره کرد. نظام سرمایه داری هر جایی که می رود مناسبات اجتماعی آنجا را تغییر شکل می دهد. یعنی در دوره حاضر نظام سرمایه داری طبعا به این سمت رفته است که به انسان ها القا کند که با مصرف این کالاهای فرهنگی با مصرف کالاهای مد روز شما هم می توانید به فرد مشهوری تبدیل شوید حتی برای چند روز٫

این جامعه شناس افزود: مثلا در اینستاگرام میکرو سلبریتی ها به وجود آمده اند. میکروسلبریتی ها، سلبریتی های خرد هستند. سلبریتی هایی که سعی می کنند هوادارانی جلب کنند و تعداد هواداران آنها به ۴۰۰۰ تا ۵۰۰۰ می رسند. آنها هم تلاش می کنند تا تعداد هوادارانشان را به چند ده هزار برسانند. همین رفتارها نشان

می دهد که درست است که ما وضعیت اقتصادی مان به لحاظ گران شدن قیمت ها به هم ریخته، اما شهرت طلبی از بین نرفته است. این نشان می دهد که منطق اقتصادی برای فرایند های مصرفی ما حکم فرما نیست.

وی افزود: شهرهای ما و فضاهای عمومی به جای اینکه به مکانی برای گفتگو تبدیل شوند، به فضاهایی برای خوردن، خودنمایی و … تبدیل شده اند. ما باید به این نکته فکر کنیم که دلالت های سیاسی این امر به معنای بالا آمدن نسلی میان مایه است. نسلی که به اتفاقات پیرامون اهمیتی نمی دهد؛ نسلی که فقط به فکر شهرت و لذت است و تنها سعی می کند تا یک تصویر ایده آلی از خودش به نمایش بگذارد. چیزی که در جامعه شناسی انتقادی از آن به عنوان ابتذال یاد می شود؛ ذائقه های مبتذلی که در آن هیچ عمقی دیده نمی شود.

ستار پروین عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی هم در خصوص مصرف گرایی و رواج آن در دنیای مدرن می گوید: مصرف از جوامع سنتی گذشته تا به امروز یکی از ویژگی های جوامع بشری بوده و هست بدین معنا هر جا که تولید کالا و خدمات وجود داشته مصرف هم معنا پیدا کرده است. منتها در دنیای مدرن با توجه به ویژگی های این دوران و رشد نظام سرمایه داری و صنعتی شدن و همچنین شهرنشینی این پدیده از رشد و نمود بیشتری برخوردار بوده است.

وی در خصوص ویژگی های مصرف گرایی در دنیای مدرن می افزاید: در مصرف گرایی افراد فراتر از نیازهای عادی به مصرف توجه نشان می دهند . اغلب مصرف گرایی توام با نیازهای کاذب است که عمدتا این نیازها از طریق رسانه و تبلیغات دستکاری می شود. مصرف گرایی در تعاملات اجتماعی بیشتر نمود دارد و افراد و گروه ها تلاش دارند تا آن را در معرض نمایش دیگران بگذارند و جلب توجه کنند، بنابر این مصرف گرایی عمدتا با نمایشی بودن همراه است.

این عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی افزود: مصرف گرایی دارای پیامدها و زمینه های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و روانی است و همچنین مصرف گرایی پدیده پیچیده ای است که انواع مختلف مصارف را از قبیل مدیریت بدن تا مصرف انواع کالا ها را شامل می شود.

وی در خصوص علل اجتماعی مصرف گرایی گفت: در جامعه پیچیده امروز ایران می توان تغییر مبنای ارزشی از ارزش های معنوی به سمت ارزش های مادی بعد از جنگ تحمیلی هشت ساله را از عواملی دانست که مادی گرایی و کالایی شدن جامعه را ترویج کرد. دهه اول انقلاب به دلیل ماهیت انقلاب اسلامی و

ارزش های فرهنگی خاص آن ، ارزش های معنوی و دینی بر ارزش های مادی غلبه داشت که نمود این موضوع را می توان در جنگ تحمیلی یافت. این تغییر ریشه در شرایط آن دوران دارد.

پروین افزود: یکی دیگر از عوامل اجتماعی موثر در مصرف گرایی وجود نابرابری های اجتماعی و شکاف طبقاتی است که هر روز دامنه آن هم گسترده تر می شود. نابرابری های اجتماعی، انسجام و همبستگی اجتماعی را مضمحل می کند و پیامدهای مختلف از جمله افزایش محرومیت نسبی و افزایش انواع نابسامانی هایاجتماعی از جمله آسیب های اجتماعی و جرم را به همراه دارد. در نتیجه این وضعیت، طبقات بالا به خود اجازه می دهند تا دست به هنجارفرستی کند و دارایی های خود را به رخ طبقات فرودست بکشانند. ثروت های باد آورده ، آقازادگی ، سوء استفاده از موقعیت و رانت های مختلف عمومی برای ثروت اندوزی بی حد و مرز، ابهام در معیارهای تحرک اجتماعی همه از عواملی است که می تواند به مصرف گرایی و نمایش ثروت و تجملاتی شدن روابط اجتماعی دامن بزند.

وی افزود: یکی دیگر از عوامل ساختاری اثرگذار در مصرف گرایی سلطه نهاد اقتصاد بر نهادهای جامعه پذیری جامعه از جمله خانواده و آموزش و پرورش است. بر اساس این نگاه، جامعه ایرانی در حال حاضر با “آنومی” نهادی مواجه است، بدین معنا که از یک طرف با فرهنگی مبتنی بر مادی اندیشی، کسب ثروت به هر شکل ممکن و رسیدن به موفقیت با هر ابزار قانونی و حتی غیرقانونی مواجه است. در این فرهنگ مادی گرایانه، همگان برای نیل به موفقیت دعوت اند و هر کس که موفق باشد حتی با ابزارهای غیراخلاقی و غیر قانونی از منزلت و پرستیژ بیشتری برخوردار می شود و هر کس به حداقل های خود قانع باشد و از ابزارهای نامشروع استفاده نکند با انگ ها و برچسب های منفی مواجه خواهد شد. طبعا در این شرایط، طبقات فرودست با فشار هنجاری و تحقیر بیشتری مواجه خواهند بود که پیامد آن، احساس حقارت و رشد انواع آسیب های اجتماعی و جرم خواهد بود.

این استاد دانشگاه افزود: در این وضعیت پول معیار ارزش ها انسان ها خواهد بود و انسان ها با آن سنجیده خواهند شود، طبیعتا افراد بهره مند و ثروتمند تر از منزلت بیشتری برخوردار هستند، مساله ای که با مصرف گرایی و نمایش کالاها پیوند دارد. این فرهنگ از افراد می خواهد تا به هر قیمتی پیشرفت کنند: از تقلب در امکانات برای رسیدن به مدارج بالاتر تا کلاهبرداری و فرار مالیاتی.

از سوی دیگر شرایط کنونی جامعه ایران نشان می دهد که نهاد اقتصادی با ارزش های خاص خود بر دیگر نهادها از جمله نهادهای جامعه پذیری نسل آینده مانند خانواده و آموزش و پرورش سیطره دارد. وظایف و نقش های غیراقتصادی بی ارزش می شوند و هنجارها، استانداردها و زبان اقتصاد به بخشی از زبان و گفتمان عمومی تبدیل می شود.

وی افزود: به نظر می رسد که وضعیت جامعه ایرانی به گونه ای است که ارزش های نهاد اقتصادی از جمله موفقیت به هر شکل، موفقیت خودخواهانه، حاکم شدن پول بر روابط اجتماعی از جمله روابط خانوادگی، کالایی شدن آموزش بر آن حاکم شده است. در این شرایط افراد به هر شکل ممکن به دنبال نمایش زندگی خود برای دیگران هستند و افراد مختلف در همه اقشار، درگیر در یک رقابت عینی و ذهنی بی پایان هستند.

پروین افزود: در سطح نهادی، سلطه علایق اقتصادی، نظارت اجتماعی غیررسمی را که به وسیله خانواده و مدرسه اعمال می شود، تضعیف می کند. این نهادها، قدرتشان را برای تنظیم رفتار افراد از دست می دهند و در عوض به مجرایی برای ارتقا موفقیت مادی بدل می شوند. والدین کودکان را به سوی موفقیت به هر قیمتی سوق می دهند. خانواده ها، کودکان را تشویق می کنند تا به بهترین مدارس بروند. در این میان، اهمیت نهادهای اجتماعی به عنوان ابزاری برای اعمال نظارت اجتماعی کاهش می یابد و در چنین فرهنگ رقابتی، منافع فردی ارجحیت دارد و بی اخلاقی را رواج می دهد و موجب پذیرش نابرابری می شود و در نهایت به کمتر خوشبخت شدن با دیده تحقیر نگریسته می شود.

وی در خصوص مصرف گرایی و رواج نمودهای آن در جامعه گفت: مصرف گرایی در همه شئونات زندگی از تولد فرزندان، مراسم عروسی، مدیریت بدن و جراحی های مربوط و حتی برگزاری مناسک سوگواری مشاهده می شود و به بخش جدایی ناپذیر گفتمان فرهنگی جامعه و خانواده ها بدل شده است. امروزه مناسبات و کارکردهای میان مدرسه و خانواده به سطح یک رابطه مادی تقلیل پیدا کرده است. تمام تلاش خانواده ها معطوف به موفقیت بچه هایشان است، این موفقیت عمدتا در موفقیت های تحصیلی از طریق کنکور و رسیدن به شغل های با منزلت و پردرآمد و در نهایت موفقیت های مادی خلاصه می شود. در این راستا خانواده ها متحمل هزینه های بسیار آموزشی می شوند. فضای آموزش هم تبدیل به یک بنگاه تجاری شده است.

این صاحب نظر افزود: هزینه های بسیار برای کلاس های کنکور، فروش بسیار بالای کتاب های کنکوری هم نشان از روند مصرف زدگی و کالایی شدن آموزش در ایران دارد.این شرایط نشان می دهد که نهاد آموزش در ایران ارزش های اساسی خود را فراموش کرده است و ارزش های اقتصادی آن، غالب شده است. این روند از آغازین دوران تحصیل کودکان شروع می شود و تب آن تا مدارج عالی و تحصیلات تکمیلی برای دکتر و مهندس شدن تداوم دارد. وی گفت: می توان گفت مصرف زدگی و نمایشی شدن زندگی از نمودهای یک جامعه ناسالم است که پیامدهای اجتماعی متعددی مانند احساس تحقیر و محرومیت نسبی برای فرودستان، دستکاری اخلاق جامعه توسط عناصر قدرت و ثروت، احساس محرومیت نسبی، نارضایتی و ناخرسندی از زندگی، شکاف بین داشته ها و انتظارات آتی و انواع اختلالات روانی را به همراه دارد.

Email this page

نسخه مناسب چاپ