آهنگ زبان و وزن شعر
سید مسعود رضوی - بخش هفتم
 

منابع کهن

۱۸ـ تحقیق و تألیف درباره عروض و وزن شعر همواره ادامه داشته است. برای تتمیم و تکمیل بحث باید گفت مهمترین کتب کهن و کلاسیک درباره شعر پارسی در قرون متقدم و میانه، که غالبا مرجع استناد و محل رجوع و در واقع منشأ تمام قواعد و اصطلاحات این علم بوده، شاید چهار کتاب معروف، از چهار تن از ادب‌شناسان زبده بوده باشد که عبارتند از:

۱ـ حدایق‌السحر فی دقایق‌الشعر، اثر رشیدالدین وطواط؛

۲ـ ترجمان البلاغه، محمد عمر رادویانی؛

۳ـ معیار الاشعار، خواجه نصیرالدین توسی؛ و

۴ـ المعجم فی‌ معاییر اشعارالعجم، اثر شمس قیس رازی.

این چهار کتاب زبده، معروف و مهم در دوران ما با تصحیح انتقادی و دیباچه و توضیحات خوب و مفید بارها چاپ و نشر شده است؛ اما اگر به دوره معاصر نظر بیفکنیم، چند شخصیت درخشان و صاحب آثار ارزشمند در عرصه عروض بیشتر خودنمایی می‌کنند: مهدی حمیدی شیرازی، مسعود فرزاد، پرویز ناتل خانلری، تقی وحیدیان کامیار، سیروس شمیسا، مهدی اخوان ثالث و استاد محمدرضا شفیعی کدکنی.

در زمینه موسیقی شعر و به صورت ویژه در موضوع ارتباط وزن و موسیقی، کتاب «موسیقی شعر» اثر دکتر شفیعی کدکنی اهمیت وافر و ویژه‌ای دارد. مباحث نوین ادبی درباره موسیقی وزن و قافیه و ردیف و حروف و اشکال متنوع آن بحثهای عالی دارد؛ اما در باب ربط موسیقی سنتی (ردیفی و دستگاهی، و موسیقی محلی و مقامی) با شعر و اوزان آن، باید در آثار استاد یگانه موسیقی، علی‌نقی وزیری و کتابههای حسینعلی ملاح جستجو کرد. از جمله دو مقاله استاد وزیری به نامهای: «اصلاح قواعد عروض و ترسیم بحور متداول عروضی با اوزان موسیقی آنها و راه پیدایش تازه» و نیز مقاله‌ای به نام «متمم عروض» که همگی در «مجله مهر» در سالهای ۱۳۱۶ و ۱۳۱۷خ به چاپ رسیده است. حسینعلی ملاح کتاب معروف و مهمی نیز به نام «موسیقی و شعر» دارد و در سنوات دورتر در مجله موسیقی سال ۱۳۴۶، مقاله محکم و مفیدی تألیف کرده است به نام: «پیوند موسیقی و کلام».

از جمله مقالات قابل توجه درباره عروض هم، یکی مقاله‌ای است با عنوان «یک قاعده شعری» اثر استاد جلال‌الدین همایی (مجله مهر ۱۳۱۲)، دیگری مقاله «سماع وزن» نوشته استاد مظاهر مصفا، که در راهنمای کتاب ۱۳۵۴ به چاپ رسید. مقاله «چند نکته درباره پایه و افاعیل در عروض سنتی» به قلم محمد فشارکی در مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد (۱۳۷۲) چاپ شده است.

یک کتاب نادر و کم‌شناخته با حواشی و تعلیقات مرحوم محمدحسن ادیب هروی خراسانی نیز در سال ۱۳۳۷خ به همت انتشارات اقبال چاپ شد به نام «عروض همایون» که در مدارس و دبیرستان در رشتهههای ادبی و مباحث وزن‌شناسی مدتی کاربرد و خواننده داشت و محل رجوع بود. استاد نامدار ادب فارسی، زنده‌یاد سعید نفیسی نیز در مجله دانشنامه، به تاریخ آبان ۱۳۲۶، مقاله جالبی با عنوان «وزن شاهنامه فردوسی» به چاپ رسانده است. کتابی هم در سال ۱۳۶۸خ از مولانا وحیدی در «مجموعه رسایل فارسی»، به همت انتشارات آستان قدس رضوی به چاپ رسیده به اسم «مختصر وحیدی در عروض»، که باید در زمره آثار اولیه اما تکراری دوره معاصر فهرست شود.

دکتر تقی وحیدیان کامیار، صاحب تحقیقات و افاضاتی درباره وزن شعر بود و آثار مهم وی عبارتند از: «وزن شعر فارسی مأخوذ از وزن شعر عرب نیست»، منتشر شده در «مجموعه مقالات هشتمین کنگره تحقیقات ایرانی» ۲۵۳۷ شاهنشاهی (۱۳۵۷خ)، و دیگری «بررسی وزن شعر عامیانه فارسی»، تهران، انتشارات آگاه ۱۳۵۷ خورشیدی.

ادامه دارد

Email this page

نسخه مناسب چاپ