یادی از خدمات حاج محمدآقا معین‌التجار بوشهرى
از تجارت به سیاست
حسین صالحی
 

از تجار بسیار معروف و سرشناس بوشهر که نقش بسیار مهمی در تاریخ سیاسی و اجتماعی و اقتصادی ایران در سواحل خلیج فارس و جنوب کشور در دوره قاجار ایفا کرده است معین‌التجار بوشهری است. «حاج آقا محمد بوشهری» ملقب به «معین‌التجار» مشهور به حاج محمد دهدشتی فرزند حاج محمد رحیم دهدشتی در سال۱۲۷۵قمری برابر با ۱۲۳۸ شمسی در بندر بوشهر متولد شد و تحصیلاتش در بوشهر ادامه داد و به دنبال ورشکستی پدرش، همراه خانواده به نجف اشرف رفت و در انجا در حرم حضرت علی علیه‌السلام به عنوان کفشدار زوار مشغول به کار بود.
اما دیری نپایید که با مرگ عمه‌اش «ملکی جان» و شوهر عمه اش، حاجی عبدالمحمد ملک‌التجار(اول)، دارایی‌اش به او به ارث رسید ولی مدتی اقدامی برای اخذ سهم الارث خود نکرد تا اینکه بعد از مرگ آقا محمدعلی ملک التجار(دوم) در سال ۱۲۹۵ قمری برابر با ۱۲۵۷ شمسی به بوشهر آمد وبا دریافت سهم الارثش از برادر زاده وی بنام حاج محمد مهدی ملک التجار (سوم) که حدود چهارصد هزار روپیه می‌شد، تحویل گرفت و به صورت شراکتی به فعالیت‌های اقتصادی روی آورد.
پس از آن در سال ۱۳۰۰قمری برابر با ۱۲۶۲ شمسی همراه حاج محمد مهدی ملک التجار سوم به مکه وعتبات عالیات و اروپا رفت ومدتی معین التجار در اروپا به مطالعه وتحصیل در امور تجارت پرداخت ودرباره صادرات وتجارت کالاهای ایرانی و واردات اطلاعات ارزشمندی به دست آورد. یکی از کالاهایی که معین‌التجار پس از مراجعت از اروپا به ایران مقداری از آن را برای نمونه به لندن جهت تجارت فرستاد، خاک سرخ جزیره هرمز بود. آغاز قدرت یابی اقتصادی و ورود معین‌التجار به صحنه تحولات سیاسی, اقتصادی و اجتماعی ایران به دوره ناصرالدین شاه برمی‌گردد.
او در این سفرها دارایی زیادی به دست آورد و کم کم ثروتمند گردید و قدرت اقتصادی بالایی معین‌التجار بوشهری کسب کرده بود و عنوان شخصیت و مقام اقتصادی درجه اول تجار بوشهر را صاحب شد. از لحاظ حضور در صحنه‌های سیاسی و حرکت‌های اجتماعی و همچنین فعالیت‌های اقتصادی معین التجار بوشهری به مراتب نقشی پررنگ‌تر از سایر تجار و سیاسیون در جنوب کشور دوره قاجار و حتی بعدها در دوران پهلوی داشت.
معین‌التجار از همان ابتدا انسان دوراندیش و با کفایتی بود, چنان که سدید السلطنه کبابی در سفرنامه می‌نویسد: «در عقل و خرد و تدبیر و کفایت و دور اندیشی از همگان پیش ودر وجود وفطانت از امثال واقران بیش، از اشخاص درجه اول محسوب می‌شود، منصب سرتیپی و هزار تومان مواجب از دولت دارد و در بندرهای ناصری (اهواز) بندر عباس، بندر لنگه و بوشهر مستغلات فراوان دارد.»
معین‌التجاربوشهری باهوش و ذکاوتی که داشت به مرور زمان قدرتمند شد و سرمایه زیادی به دست آورد و در سایه تلاش و کوشش مستمرش در بین سال‌های ۱۳۱۷ قمری تا ۱۳۲۵ قمری به مدت ۸ سال در شوال ۱۳۲۵ قمری برابر با ۲۲ ابان ۱۲۸۶ شمسی به مقام «رئیس‌التجار بوشهر» مرکز حکمرانی بنادر خلیج فارس رسید. او اقتصاد جنوب ایران را به طور کامل در دست گرفت تا آن جا که به «سلطان اقتصاد جنوب» ملقب گردید. ثروت واقعی او در اطراف اهواز و سواحل خلیج فارس و جزایر سر به یک میلیون تومان آن زمان می‌زد.
معین‌التجار با قدرت بالای اقتصادی که روز به روز پیدا می‌کرد، تجارت داخلی و خارجی جنوب ایران را در دست گرفت و با هند و لندن رابطه تجاری برقرار نمود. معین التجار که در عهد قاجار در واقع از جمله بورژواهای نوظهور ایران و خلیج فارس محسوب می‌شد, در تشکیلات اقتصادی و سیاسی آن دوره نفوذ و مشارکت فعال داشت.
به دنبال تأسیس «مجلس وکلای تجارت» در سال ۱۳۰۱ قمری برابر با ۱۲۶۳ شمسی معین التجار به عنوان یکی از تجار با نفوذ و پیشگامان توسعه و ترقی مملکت از جنوب کشور به عضویت آن درآمد و در راستای توسعه اقتصاد و تجارت ایران نقش مهمی ایفا کرد. مجلس وکلای تجارت ایران یکی از نهادهای اقتصادی و سیاسی ناصری بود که شاه، صدراعظم و وزیر تجارت همراه تجار بزرگ برای تصمیم‌گیری در مسائل مختلف در آن حضور می‌یافتند این مجلس در ولایات و شهرهای بزرگ نیز شعبه داشت و تجار با حضور رئیس‌التجار و نماینده‌ای از حاکم شهر هروز در منزل حکمران شهر یا ولایت تشکیل جلسه می‌دادند تا هر کس از تجار مشکلی و موانعی دارد از این طریق به مجلس تجارت واقع در تهران گزارش شود.
معین التجار در دستگاه ناصرالدین شاه از قدرت و نفوذ زیادی برخوردار بود و توانست از این جایگاه خود استفاده کرده و امتیازات زیادی بگیرد از جمله آنان امتیاز کمپانی ناصری بود. در ۷ رمضان ۱۳۰۷ قمری برابر با۷ اردیبهشت۱۲۶۹شمسی ناصرالدین شاه به او داد و وی را شریک در امتیاز کشتیرانی کارون کرد. بنابراین ناصرالدین شاه طی فرمانی مهم مفاد امتیاز کمپانی ناصری را تشریح و انگیزه واگذاری آن را در «آبادی و ترقی کشور» بر شمرد و گفت: از آن جا که سد اهواز از برای عموم ملل آزاد شده دولت ما نیز محض افتخار ملت ایران, بخش بالایی سد تا شوشتر و دزفول به دارنده امتیاز کمپانی ناصری معین‌التجار واگذار گردید.
او جهت ساختن بنای جدید بندر در خرمشهر (محمره) در ده هزار ذراع زمین متصل به گمرک خانه به رایگان در اختیار آن کمپانی واگذار شد که تعدادی عمارت مطابق با نقشه کمپانی برادران لینچ احداث و به لینچ اجاره دهد طبق فصل دوم امتیاز نامه, شرکت ناصری موظف به ساخت اسکله و کاروانسرا و دکاکین در بندر ناصری برای لنگر اندازی کشتی‌ها و راحتی و سهولت کارکنان آن‌ها احداث یک خط راه آهن همراه با تراموای برای تسریع حمل و نقل کالاهای داخلی و خارجی شد.
همچنین امتیاز رفت و آمد کشتی‌ها از بندر ناصری تا شوشتر جهت حمل و نقل مال‌التجاره‌های خود از بابت بار، عدلی یک شاهی و قماش، عدلی صد دینار شدند کمپانی ناصری به مرور زمان قدرتمند شد به طوری که حدود سال ۱۳۳۰ قمری تعداد کشتی‌ها آن به ۱۸ فروند رسید که بین بوشهر و جده رفت و آمد می‌کردند.
یکی از کمپانی‌هایی که توسط معین‌التجار بوشهری و با مشارکت عده‌ای از بازرگانان معتبر بوشهر در اوایل سده چهاردهم هجری قمری و نیمه دوم سده نوزدهم میلادی (۱۳۰۲ قمری ۱۸۸۳م) برای انجام امور تجارت داخلی و خارجی، بخصوص تجارت با اروپا تاسیس شد کمپانی «تجارت ایران» بود که در ده هزار سهام از قرار هر سهم یکصد روپیه سکه و کلاً مبلغ ده یک روپیه یعنی یک میلیون روپیه و حدود سیصد و پنجاه هزار تومان سکه انتشار داد.
با توجه به امیتازاتی که معین‌التجار در دوره ناصری به دست آورد, از چنان قدرت اقتصادی و سیاسی برخوردار گردید که بر هیأت دولت نفوذ کامل پیدا کرد معین‌التجار با توجه به قدرت اقتصادی و سیاسی خود مانند مؤسسات اعتباری اروپا در قرن ۱۸و۱۹ میلادی عملیات پرداخت مواجب و مقرری مرسوم وزراء و رجال بزرگ مملکتی را نیز انجام می‌داد.
یکی از اقدامات معین‌التجار در اواخر عهده ناصری قراردادی بود که با کمپانی «بوهن» در سال ۱۳۱۳ قمری برابر با ۱۲۷۴ شمسی منعقد نمود براساس آن قرارداد، املاک خود در بندر ناصری را که شامل حمام،اسکله، خانه و اراضی دیگر بود نزد کمپانی «بوهن» در ازای ۱۲ هزار پوند انگلیسی به وثیقه گذاشت و پس از پرداخت پول یا تنزیل صدی پنج املاک را از قید رهن آزاد کرد.
معین‌التجار بوشهری در دوره مظفرالدین شاه هم در تحولات سیاسی, اقتصادی ایران حضور فعالی داشت. او در عصر مظفری موفق شد امتیاز فروش خاک سرخ جزیره هرمز را از شاه قاجار بگیرد و در سال ۱۳۱۴ قمری برابر با ۱۲۷۵ شمسی معادن جزایر خلیج فارس از جمله قشم و هرمز را از دولت ایران به مبلغ اجاره سالانه نود هزار تومان اجاره نمود.
با وقوع جنبش مشروطه در ۱۵ جمادی الثانی ۱۳۲۴ قمری برابر با۱۴ مرداد ۱۲۸۵ شمسی فصل جدیدی در کارنامه فعالیت‌های اقتصادی و سیاسی و اجتماعی معین التجار بوشهری گشوده شد و یکی از دوران مهم زندگی وی رقم خورد. او به مشروطه خواهان پیوست، از بوشهر به تهران آمد و در دوره اول مجلس شورای ملی در ۱۷ر۷ر۱۲۸۵ شمسی از سوی تجار تهران به عنوان نماینده مجلس شورای ملی انتخاب شد و در دوره سوم مجلس شورای ملی۱۴ر۹ر۱۲۸۸شمسی تا۳ر۱۰ر۱۲۹۰ از طرف مردم بوشهر زادگاهش به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب گردید.
یکی از نتایج حضور معین التجار در مجلس دوره سوم مبارزه و مخالفت با اخذ ۲۰ کرور وام (۲۰ میلیون تومان) از دولت‌های انگلستان و روسیه بود و تلاش در جهت تاسیس بانک ملی ایران بود. از اقدامات مهم دیگر معین التجار در مجلس اول پس از مبارزه با لایحه استقراض از روس‌ها تلاش در جهت تأسیس «بانک ملی» بود که این اقدام مفید برای کشور در جلسه۸ شوال ۱۳۲۴ قمری برابر با ۳ر۹ر۱۲۸۵شمسی تاسیس بانک ملی بود و بالاخره در ذیحجه ۱۳۲۴قمری بهمن ماه ۱۲۸۵شمسی فرمان تاسیس «بانک ملی» توسط مجلس شورای ملی با پیگیری‌های قاطعانه وحفظ وضع اقتصاد ملی کشور توسط معین التجار بوشهری رسما صادر گردید.
معین‌التجار در سال ۱۲۷۷شمسی به علت مخالفت با قوام‌الملک شیرازی به تهران رفت وبا خریداری ۳۰۰۰۰ هزار مترمربع(سی هزار) اراضی باغ لاله زار از ناصرالدین شاه قاجار(امروز حدفاصل بین خیابان سعدی جنوبی ولاله زار می‌باشد) درآن باغ چندین عمارت باشکوه برای خود وفرزندانش احداث نمود که در حال حاضر به خانه «پدر خلیج فارس» مشهور است.
اوکلیه اثاثیه ولوازم آن عمارت زیبا را از خارج کشور وارد نمود وهرکدام از آن بناها را به فرزندانش: ۱- جواد امیر همایون۲- رضا ۳- محمد باقر ( معاون التجار)۴- محمد صادق بخشید به طوری که در تهران آن زمان هیچ بنایی به شکوه و زیبایی بناهای احداثی معین‌التجار بوشهری در آن تاریخ وجود نداشت. معین‌التجار در سال ۱۲۷۹ شمسی در سفر اول مظفرالدین شاه به اروپا مجوز امتیاز فروش خاک سرخ جزیره هرمز از مظفرالدین شاه گرفت.
یکی دیگر از فعالیت‌های اقتصادی معین التجار گرایش ایشان به زمین داری وخرید املاک بود. برای کسب سود بیشتر، املاک زیادی در مناطق نورآباد ممسنی درفارس واستان خوزستان در اهواز واستان هرمزگان شهرهای بندر عباس و بندرلنگه و بوشهر املاک خالصه جات از حکومت مرکزی خریداری نمود. به علت فروش املاک خالصه در دوره ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه بود که افراد سرمایه داری مانند معین التجاربوشهری برای کسب سود بیشتر وارزش افزوده پیدا نمودن املاک واراضی بجای کاهش ارزش پولی کشور اقدام به خرید اراضی می‌نمودند.

code

Email this page

نسخه مناسب چاپ