کنکاشی در علل وقوع سیل های اخیر
این راهکارها را جدی بگیریم
 

آنچه در پی آمده است نگاهی دارد به علل وقوع سیل های اخیر و آسیب شناسی این بحران که بخش دوم آن را دیروز ملاحظه کردید و اینک بخش سوم و پایانی را می خوانید:

***

جمع بندی و پیشنهادها

از جمله عوامل اصلی افزایش دبی و دبی پیک لحظه ای سیلاب ها به ویژه در مناطق کوهستانی که عمدتاً جنس و بافت خاک دانه درشت با نفوذپذیری بالا است، عمدتاً به دلیل از بین رفتن پوشش گیاهی (اعم از جنگلی ومرتعی)، کاهش طول دامنه ها، کشت در جهت شیب، مسدود شدن

آبراهه های درجه یک و دو و سرشاخه ها،

کاهش زمان تمرکز در اثر از بین رفتن ضریب زبری رودخانه ها، افزایش سطوح نفوذناپذیر با فعالیت های انسانی، تغییر کاربری اراضی و به خصوص اراضی تالابی و به طور کلی دخالت های انسانی است؛ لذا در این اکوسیستم های کوهستانی مدیریت عوامل و فعالیت های انسانی در راستای کاهش تغییرات در محیط می تواند منجر به کاهش وقوع سیلاب ها با دبی پیک خارج از ظرفیت برآورد و خطرات آن باشد.

در نگاه اول این چنین به نظر میرسد که برای کاهش ریسک سیلاب و خطرات آن می توان با انجام اقدامات سازه ای در شهرها این پدیده طبیعی را کنترل کرد، اما از نظر مهندسی سیلاب این راهکار مطرود و صرفاً می تواند به عنوان راهکار مکمل استفاده شود، زیرا مهندسی و کنترل سیلاب باید در منشأ تولید روان اب و سرشاخه ها

که قدرت تخریب پایین است، صورت پذیرد. در سرشاخه ها کنترل و تثبیت آب و خاک (سیلابی که گل آلود است قدرت تخریب چندین

برابر آب زلال را دارد) با هزینه بسیار کمتر و ریسک بسیار پایین تر امکان پذیر بوده وهیچگونه خطر جانی و اقتصادی نخواهد داشت.

لذا اهمیت حفظ اکوسیستم و فعالیت های همسو با طبیعت در مقابله با خطر وقوع سیل اهمیت جدی خواهد داشت.

سازمان حفاظت محیط زیست می توانسته در سنوات قبل با افزایش سطح مناطق تحت مدیریت در سطح کشور (حداقل به میزان استاندارد جهانی) جلوگیری از تغییرکاربری و تصرف اراضی تالابی، افزایش پوشش گیاهی در سطح مناطق تحت مدیریت وانجام اقدامات آبخیزداری و آبخوانداری در حوزه مناطق چهارگانه که به نوعی مورد توجه و نظر مدیران سازمان جنگلها و مراتع کشور نیست، اجرای قانون رهاسازی حقابه رودخانه ها در پایین دست سدها که منجر به کاهش ذخیره سدها و حفظ طبیعی شرایط اکولوژیکی- مورفولوژیکی رودخانه ها

می شده، ایجاد مراکز تحقیقات زیست محیطی وراه اندازی سامانه های مخاطرات زیست محیطی با استفاده از پتانسیل حمایت سازمان های جهانی، تقویت کادر علمی تیم تغییر اقلیم سازمان در راستای فعالیت های تحقیقاتی و پژوهشی اقلیمی، جلوگیری از اجرای سدهای بزرگ و با خطر شکست بالا و در عوض هدایت دستگاه های اجرایی برای اجرای پروژه های کوچک و با تعداد بالا در عرصه های طبیعی و … نسبت به مدیریت وقایع طبیعی و کاهش خطرات بلایای طبیعی به ویژه خطرات سیلاب، مؤثر و مفیدتر واقع شود.

گفتنی است: در بسیاری از موارد، چون جلوگیری از تغییر کاربری های منابع آبی و تالاب ها، جلوگیری از تجاوز به حریم منابع مهم آبی، جلوگیری از بر هم خوردن تعادل اکوسیستمی و … توسط دستگاه های فراحاکمیتی از جمله سازمان حفاظت محیط زیست گوشزد شده است، اما امکان تحقق توصیه ها و تأکیدات این دستگاه ها به دلیل نفوذ وقدرت برخی سازمان های مهم تولیدی و …

فراهم نشده است.

بر اساس آنچه که مطرح شد، مشخص است که در برخورد با پدیده و بروز شرایط سیلابی باید همزمان مشکلات و چالش های مرتبط با گسیل ریزگردها، ناپایداری خاک،فروچاله ها و موارد دیگر را در نظر گرفته و درباره هرگونه جابه جایی اعتبارات و برنامه ها باچنین رویکردی تصمیم گیری شود.از سوی دیگر تصمیم گیری در ارتباط با اصلاح برنامه های جاری و با رویکرد مدیریت ومقابله با سیل در کشور نباید بدون در نظر گرفتن عمل و متغیرهای مستقل چندگانه ای باشدکه در گذشته موجب بروز پدیده های پیش گفته شده است؛ به عبارت دیگر و بر اساس تجربیات ملی و بین المللی شاید مهمترین اقدام راهبردی، آماده سازی سند جامع تاب آوری فعال– تعاملی و فرابخشی منجر به برنامه عمل راهبردی مقابله با پدیده های فوق باشد.

پیشنهادها و راهکارها

پس از بحران معمولاً مهمترین اقدام، جبران خسارت ها و بازگرداندن شرایط به وضعیت عادی است؛ لکن ضروری است یک سری بایدها و نبایدها پس از بحران به شرح ذیل مد نظر قرار گیرد:

۱ . برنامه ریزی لازم برای تدوین درس آموخته ها و بازنگری در برنامه های کنترل سیلاب بسیار مهم است. البته چون ظاهراً برنامه مدونی برای کنترل سیل وجود نداشت، مهمترین درس آموخته تدوین این برنامه هاست. در این راستا انجام مطالعات یکپارچه مدیریت سیلاب در همه حوضه های آبریز کشور ( البته با اولویت مناطق با خطرپذیری بالا) ازضروریات است. یکی از خروجی های این مطالعات باید Action planمقابله با سیلاب باشد.

۲ . معمولاً بعد از بحران تمام تمرکز به سمت اقدامات انجام نشده برای کنترل سیل می رود.این در حالی است که بحران سیل گذشت و این اقدامات بلندمدت هستند و در کوتاه مدت جواب نمی دهد. در جابه جایی تخصیص ها و اولویت اقدامات باید به موارد ذیل توجه کرد:

*رسوباتی که همراه سیل آمده در دشت های کشور ته نشین شده و با خشک شدن آب تبدیل به منشأ ریزگرد در استان ها خواهد شد. بنابراین یکی از بحران های آتی که بایدبرای آن آماده شد و هم اکنون برای آن برنامه ریزی کرد مقابله با ریزگردهای احتمالی است که در آینده نزدیک و پس از فروکش کردن سیلاب و خشک شدن زمین با آن مواجه خواهیم شد.

*احداث سد و سازه همیشه به عنوان یک راهکار سازه ای اثربخش باید مد نظر باشد ولکن باید مد نظر داشت این یک اقدام پرهزینه و زمانبر است. سد به عنوان یک تکنولوژی نه آنقدر که در زمان خشکسالی ها و بروز گرد و غبار که می گفتند، بد است و آنقدر که الان گفته می شود تنها راه چاره است. این تکنولوژی باید مثل هر تکنولوژی دیگر با برنامه ریزی و مد نظرقرار دادن جنبه های مختلف اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی مورد توجه و استفاده قرارگیرد. مهمتر از ساخت سد، بهره برداری از آن است که هم در زمان سیل و هم در زمان خشکسالی دارای اهمیت است.

*صیانت از جنگلها، مراتع و آبخیزها و همچنین حریم رودخانه به عنوان یک اقدام مستمر در دستور کار وزارت نیرو و دیگر دستگاه های مسئول قرار گیرد.

سایر موارد مورد تأکید هم عبارت است از:

۱ . الزام به اصلاح سامانه جمع آوری تصفیه و انتقال فاضلاب های خام و تصفیه شده شهرهای موجود در کنار رودخانه های مهم از قبیل اهواز و آبادان و… به منظور جلوگیری از پس زنی فاضلاب در زمان افزایش رقوم آب رودخانه ها،

۲ . الزام اصلاح سامانه تأمین آب شرب شهری و روستایی درشرایط افزایش رقوم وسیلابی شدن منابع آبهای سطحی در شهرهای متکی به آب سطحی،

۳ . تدوین و اجرایی سازی طرح های جامع مدیریت پسماند شهری با تأکید بر مدیریت در شرایط اضطراری به منظور جلوگیری از آلودگی منابع آبی و گرفتگی آبراهه ها.

منابع و مآخذدر مرکز پژوهش های مجلس موجود است

تهیه و تدوین: الهه سلیمانی

این مطلب برگرفته از گزارش

مرکز پژوهش های مجلس است

Email this page

نسخه مناسب چاپ