خدیجه(س)، بانوی فداکار اسلام
 

ام‌المؤمنین خدیجه(ع)، نخستین همسر پیامبر اکرم(ص) و مادر حضرت زهرا(س)، از پدری به نام خُوَیلِد و مادری به نام فاطمه متولد شد. منابع تاریخی گزارش چندانی درباره شخصیت او در دوران پیش از اسلام نیاورده‌اند، جز اینکه او ثروتمند بود و تجارت می‌کرد و عده‌ای را برای بازرگانی، به کار می‌گرفت. ابن سیدالناس می‌نویسد: «‌او زنی شریف و با‌درایت بود که خداوند خیر و کرامت برایش در نظر گرفته بود. شرافتی عظیم و ثروتی زیاد داشت.» بلاذری نیز از قول واقدی گفته است: «خدیجه زنی با اصل و نسب و تاجری ثروتمند بود.»

همه منابع تاریخی، خدیجه را اولین همسر پیامبر(ص) معرفی کرده‌اند. با این حال، زمان دقیق این ازدواج روشن نیست. طبق نقل مشهور پیامبر(ص) در هنگام ازدواج با خدیجه، ۲۵ سال داشت و این امر به پیشنهاد خدیجه صورت گرفت؛ چرا که با درستکاری و راستگویی و امانت‌داری و کرامت اخلاقی محمد(ص) آشنا شده بود. اکثر منابع تاریخی اهل سنت برآنند که او پیش از این ازدواج، فرزندانی داشت؛ اما برخی عالمان شیعی می‌گویند که وی ازدواج نکرده بود. ابن شهرآشوب از قول سیدمرتضی در «شافی» و شیخ طوسی در التلخیص، به دوشیزگی خدیجه هنگام ازدواج با پیامبر(ص) اشاره کرده است. برخی محققان فرزندانی را که برای خدیجه برشمرده شده، خواهرزادگان او می‌دانند که وی سرپرستی‌شان را به عهده گرفت.

درباره سن خدیجه(س) هنگام ازدواج با پیامبر (ص) نیز دیدگاه‌های مختلفی از ۲۵ سال تا ۴۶ سال مطرح شده است. دست یافتن به سن دقیق او هنگام ازدواج دشوار است. با این وصف با در نظر گرفتن اینکه مدت زندگی مشترکش آن دو بزرگوار ۲۵ سال بوده است (پانزده سال قبل از بعثت و ده سال بعد از بعثت)، و منابع تاریخی سن خدیجه(س) را هنگام وفات ۶۵ سال یا بنا بر ترجیح بیهقی ۵۰ سال گفته‌اند، به احتمال قوی سن او هنگام ازدواج با پیامبر(ص) مطابق با یکی از این دو قول، ۴۰ یا ۲۵ سال بوده است. به هر حال، همه فرزندان پیامبر(ص) به ‌جز ابراهیم از خدیجه هستند که طبق نقل مشهور شش تن بودند: قاسم و عبدالله و چهار دختر به نامهای زینب، رقیه، ام‌کلثوم و فاطمه(س). برخی نیز تنها حضرت فاطمه(س) را دختر خدیجه و پیامبر(ص) می‌دانند و می‌گویند دیگران، دخترخوانده‌های ایشان بودند.

اسلام آوردن

مورخانی همچون بلاذری و ابن‌سعد (کاتب واقدی) و ابن‌عبدالبرّ حضرت خدیجه را اولین مسلمان معرفی کرده‌اند. برخی مورخان اجماع مسلمانان را بر این دانسته‌اند که حضرت خدیجه اولین گرونده به پیامبر بود. منابع همچنین در تعیین مصادیق «السّابقون در اسلام»، خدیجه(س) و علی(ع) را نخستین ایمان‌آورندگان برشمرده‌اند. این منابع همچنین به پیشگامی آن دو تن در برپایی نماز به همراه پیامبر(ص) اشاره کرده و آنها را اولین نمازگزاران عالم اسلام معرفی کرده‌اند. کمک‌های مالی حضرت خدیجه(س) موجب غنای پیامبر(ص) شد. خداوند در مقام بیان نعمت‌های خود به پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «خدا تو را فقیر یافت و بی‌نیاز نمود.» رسول خدا(ص) نیز همواره می‌فرمود: «هیچ مالی به من سود نبخشید، آن‌گونه که ثروت خدیجه به من سود بخشید.» بنا بر روایات، ایشان از اموال همسرش در راه کمک به آزادی بدهکاران، یتیمان و بینوایان استفاده می‌کرد. در ماجرای محاصره شعب ابی‌طالب، اموال آن بانو در حمایت از بنی‌هاشم مصرف شد، تا آنجا که در روایت آمده است: «‌ابوطالب و خدیجه همه اموالشان را برای حفظ اسلام و محاصره‌شدگان انفاق نمودند.» در جریان این محاصره، حکیم بن حزام برادرزاده خدیجه، شترها را می‌آورد و با آنها، گندم و خرما حمل می‌کرد و با زحمت و خطر زیاد به بنی‌هاشم می‌رساند. این بخشش به گونه‌ای بزرگ و خالصانه بود که خداوند آن را گرامی داشت و این کار بزرگ خدیجه(س) را در ردیف نعمت‌ها و مواهب بزرگ خود به بنده برگزیده‌اش محمد(ص) برشمرد. پیامبر(ص) نیز همواره از بخشندگی و ایثار همسرش، با عظمت و بزرگی یاد می‌کرد.

جایگاه

خدیجه بانویی شریف، ثروتمند و معتبر در روزگار خود بود. جابر بن عبدالله انصاری در روایتی نبوی، سرور زنان جهان را خدیجه، فاطمه، مریم و آسیه معرفی نموده است. همچنین پیامبر(ص)، او را از جمله زنان کامل در جهان و نیز از بهترین زنان معرفی کرده است. در منابع اسلامی از خدیجه با القابی همچون طاهره، زکیه، مرضیه، صدیقه، سیدة نساء قریش، خیرالنساء، بانوی بلندمرتبه و نیز با کُنیه‌ ام‌المؤمنین (مادر مؤمنان) یاد شده است. در منابع آمده است که حضرت خدیجه(س) بهترین و صادق‌ترین مشاور و مایه آرامش پیامبر(ص) بود. پیامبر(ص) سالها پس از رحلت خدیجه، به یاد او بود و بی‌نظیر بودنش را مطرح می‌نمود. هنگامی که یکی از زنان گفت: «خدیجه بیش از همسری مسن برای تو نبود»، پیامبر اکرم(ص) بسیار ناراحت شد و با ردّ این سخن فرمود: «خداوند هیچ‌گاه برایم همسری بهتر از او جایگزین نکرد. هنگامی که مردم تکذیبم می‌کردند، او مرا تصدیق کرد و هنگامی که مردم مرا تحریم کردند، با ثروتش یاری‌ام کرد. و خدا از او فرزندانی به من داد در حالی که از دیگر زنانم به من فرزندی نداد.»

رحلت

بیشتر منابع تاریخی، سال وفات خدیجه(س) را دهم بعثت، یعنی سه سال قبل از هجرت ذکر کرده‌اند. ابن‌سعد رحلت او را ۳۵ روز بعد از وفات ابوطالب می‌داند و پیامبر آن سال را «عام الحزن» (سال اندوه) نامید و خود ایشان همسر وفادارش را در قبرستان دامنه کوه حجون که بر فراز شهر مکه است، به خاک سپرد. در قرن هشتم آرامگاه حضرت خدیجه(س) با گنبدی مرتفع ساخته شد. این آرامگاه احتمالا تا سال ۹۵۰ که سلطان سلیمان قانونی، پادشاه عثمانی، آن را به شیوه مقابر مصری تجدید بنا کرد و گنبد بلندی بر آن ساخت، وجود داشت. فراهانی در قرن سیزدهم از ضریح چوبین آن که با پارچه مخمل گلابتون‌دوزی شده پوشیده شده بود، و نیز از وجود متولی و خادم و زیارتنامه‌خوان این بقعه خبر داده است. همچنین بسیاری از زائران و حج‌گزاران که پیش از تخریب اماکن تاریخی و مذهبی به دست آل سعود (۱۳۰۵ش) به مکه رفته‌اند، از مقبره او یاد کرده‌ و توصیفاتی از آن را ذکر کرده‌اند. امروزه مدفن ایشان بنای مختصری دارد و زیارتگاه حج‌گزاران و زائران مکه است.

Email this page

نسخه مناسب چاپ