معرفى کتاب «پژوهش‌‌هایى در نجوم، اخترفیزیک و کیهان‌شناسى در ایران معاصر»؛ گردآوری و ویرایش دکترجعفر آقایانى چاوشى
در باره نجوم و اخترفیزیک چه می دانیم؟
شهرام تقی‌زاده انصاری
 

اشاره: در شماره قبل بخش نخست مقدمه دکتر مهدی گلشنی بر کتاب « پژوهش‌‌نمایى در نجوم، اخترفیزیک و کیهان‌شناسى در ایران معاصر» از نظرتان گذشت و اینک ادامه مقدمه دکتر گلشنی.
***
چون مقالات گوناگون هستند، ما فقط گزیده‌ بعضی از آنها را ذکر می‌کنیم. خوانندگان برای مطالعه بیشتر باید به کتاب مراجعه کنند.
دکتر آزموده اردلان و دکتر کریمی درباره ژئودزی کره ماه بررسی کرده‌اند.
آنها یک سیستم مبنای «ژئودتیکی» جدید برای کره ماه ارائه داده‌اند که شامل مدل «ژئوئید، پتانسیل ژئوئید، بیضوی مبنای دو محوری و مدل میدان ثقل نرمان است.
مرحوم «پروفسور محسن هشترودی، ریاضی‌دان نابغه و برجسته ایرانی که یک چهره جهانی نیز بود با فیزیک و کیهان‌شناسی نیز آشنایی کامل داشت و این دروس را هم در دانشگاه‌های تبریز و اصفهان تدریس می‌کرد، تحقیقات خوبی با نظر با شرایط علمی آن زمان (۱۳۲۵ ـ ۱۳۵۰) کرده است که به خاطر ضعف مطبوعات و نبودن ارتباط کافی، در دسترس نبود. یکی از این مقالات علمی «توضیح احتمالی درباره کواکب متناوب» است که در مجله «مکانیک و موتور، ص۸ در سال ۱۳۲۴» به چاپ رسیده بود که بعداً توسط آقای دکتر جعفر آقایانی چاوشی در دانشگاه صنعتی شریف بررسی و چاپ شد.
حسن بلوری (برلین) ـ او در مورد مهبانگ و پیدایش جهان به مطالعه و تحقیق پرداخته و در مقدمه می‌گوید که از مدل‌ها یا فرضیه‌های ارایه شده برای مهبانگ هنوز هیچکدام به اثبات نرسیده است، ولی ما سعی می‌کنیم در مورد مباحث: پیش از مهبانگ چه بود؟؛ مهبانگ در کجا بود، پس از مهبانگ چه شد با استدلال و حدس و گمان‌ها که همگی متکی به شواهد عینی عصر جدید هستند به توضیح بپردازیم.
سعید عطارد و همکار هندی‌اش (اینرود پرادهان) در مورد معادلات اینشتین تحقیق کرده‌اند و به این نتیجه رسیده‌‌اند که اولاً به‌جای اعمال فرض‌های صادر کننده و ساده‌سازی معادلات پیچیده و غیر خطی اینشتین، مستقیماً به حل تحلیلی آنها به همان صورت طبیعی‌شان اقدام کنند. ثانیاً با فرض متغیر بودن پارامتر کاهش سرعت در معادلات اینشتین و حل تحلیلی آنها به این نتیجه می‌‌رسند که جواب‌های این معادلات فاقد تکینگی هستند و بر خلاف تصور اینشتین، تکینگی جزء ذات معادلات اینشتین نیست.
دکتر محمدرضا ستاره و همکارشان نکات کاملاً ابتکاری‌ای در کیهان‌شناسی دارند، از جمله این که تبدیل فاز کوارک ـ هادرون را در متن کیهان‌شناسی جهان شامه‌ای در نظر گرفته‌اند.
دکتر فائق و آقای پاک ما را با قرص‌های برافزایشی اطراف یک سیستم پیش سیاره‌ای آشنا کرده‌اند که جزء جدیدترین مباحث اختر فیزیکی روز است. دکتر بیژن نیکوروان و همکار ایشان درباره یک منظومه فراخورشیدی تازه کشف شده صحبت کرده‌اند.
دکتر جسور و همکار ایشان در مورد رصد نورسنجی ستاره دوگانه و گرفتن نزدیک CANAND صحبت کرده‌اند که در رصد‌خانه خواجه نصیر‌الدین دانشگاه تبریز انجام شده است. این رصد نشان می‌دهد که این سیستم یک دوگانه تماسی است و همدم اول آن دارای فعالیت‌های کر و مسفری است. دکتر نوابی و همکاراش، نحوه تولید و شتاب‌گیری جت‌های مغناطیسی را در نقاط پایه‌ای پرک‌ها در نظر گرفته‌اند.
۱ـ خلقت در کیهان‌شناسی جدید
۱ ـ۱ـ نظریه مهبانگ‌ـ کیهان‌شناسی با مقاله اینشتین در سال ۱۹۱۷ شروع شد. او سعی کرد نسبیت عام را برای جهان به‌کار گیرد. معادلات او جواب‌های مختلفی برای توزیع میدان‌ها و ماده دارند. اما خود نظریه نمی‌تواند یکی از این جواب‌ها را انتخاب کند و در میان جواب‌ها، جواب‌هایی وجوددارند که یک جهان در حالت انبساط، با شروع از یک شرایط بسیار چگال و داغ در لحظه t=0 را پیش‌بینی می‌کنند. از سال ۱۹۱۷ تا ۱۹۲۰ دیدگاه غالب، جهان را یک جهان استاتیک در نظر می‌گرفت و دو مدل استاتیک رایج بود: جهان بسته اینشتین و جهان باز خالی و بی‌نهایت دو ستیر. الکساندر فریدمن در سال ۱۹۲۲ و ژرژ لومتر در سال ۱۹۲۷ جواب‌هایی از معادله اینشتین ارایه دادند که حاکی از انبساط جهان بود. اینشتین ابتدا جواب فریدمن را به دلیل داشتن تکینگی طرد کرد اما در سال ۱۹۲۳ آن را قبول کرد. هابل در سال ۱۹۲۹ دید که طیف نور کهکشان‌ها به طرف قرمز میل می‌کند و مقدارش متناسب با فاصله آنها از کهکشان‌ ماست (نظریه مهبانگ).
فرد هویل و باندی وگلد در دهه ۱۹۴۰روایت‌های مختلفی از نظریه حالت پایدار را ارائه دادند که جهان را همگن و همسانگرد می‌پندارد. هویل گفت که می‌توان جهان را به‌طور کلی توضیح داد و نسبت دادن آغاز به جهان برخلاف روحیه علمی است. دو نظریه مهبانگ و حالت پایدار در دهه ۱۹۵۰ مقبول بودند. هاوکینگ و پن‌رُز در دهه ۱۹۶۰ ثابت کردند که تحت شرایطی کاملاً معقول، مدل‌های کیهان‌شناسی تابع نسبیت ‌‌عام، همگی در t=0 تکنیگی دارند یعنی جهان باید از یک تکنیگی شروع شده باشد. نظریه جهان نوسانی نیز مدتی مقبول بود ولی بعد به دلایلی کنار گذاشته شد.
۱ـ۲ـ عکس‌العمل در مقابل مهبانگ‌ـ یک تعبیر خداباورانه مهبانگ این است که خداوند در گذشته محدود، ‌جهان را طبق طرحی به وجود آورد. این تعبیر مهبانگ در سال ۱۹۵۱ مورد استقبال پاپ پیوسی دوازدهم و بعضی متفکران مسلمان و مسیحی قرار گرفت. تد پیترز خلق از عدم را در تطابق با مسئله t=0 در کیهان‌شناسی کوانتومی می‌دانست: «اگر ایده خلق از عدم را با آغاز زمانی یا شاید با منبع تکینگی تطبیق دهیم، همسازی کافی داریم که با آن بحث را پیش ببریم» بعضی نیز مهبانگ را مؤید آموزه خداباوری تلقی کردند. پاول دیویس گفت: «یک تکینگی نزدیک‌ترین چیزی است که علم به یک عامل فوق طبیعی دست یافته است.» بعضی هم با وجود آنکه وجود تکینگی و آغاز زمانی را برای جهان پذیرفته‌اند، عقیده دارند که جهان نیاز به علت ندارد.
کونتین اسمیت عقیده دارد که تکینگی اولیه بدون علت به وجود آمده است. ایان باربور عقیده دارد که: «خلقت پیوسته بیانگر تجلی خداوند و مشارکت او در جهان موجود است، خداوند بر آنچه که قبلاً‌موجود است بنا می‌کند و هر سطح بعدی واقعیت مستلزم ساختار زیرین است.»
برای قسمت ملاحضات کوانتومی و مقایسه دیدگاه‌های اندیشمندان مسلمان با مدل‌های کیهان‌شناختی مدرن رجوع شود به کتاب. آقای دکتر گلشنی. در خاتمه یادوری ‌می‌کنند که مغالطات فراوانی در بحث‌های معاصرین به‌ویژه کیهان‌شناسی درباره خلقت وجود دارد چون بسیاری با مباحث فلسفی آشنایی ندارند و عده‌ای هم سوء برداشت دارند… ولی به هرحال باید تا آنجا که ممکن است پژوهش‌‌های فیزیکی را دنبال کنیم و نباید ادعاهای گزاف درباره مبدأ مطلق جهان بر مبنای ملاحظات فیزیکی بکنیم. فلسفه و کلام هم می‌توانند ما را از این گزافه‌گویی‌ها برحذر دارند و چارچوبی متافیزیکی برای علم و زمینه‌ای برای وجودمان ارایه دهند. در این چهارچوب، توصیف فیزیکی جهان به تحقیقات علمی واگذار می‌شود ولی توضیح نهایی جهان را، خداوند فراهم می‌کند.

code

Email this page

نسخه مناسب چاپ