ذکر
آیت‌الله‌العظمی‌‌حسین مظاهری - بخش دوم
یاد خدا، آرام‌بخش دلهاست و زندگی مطمئن و با وقار و عاری از غم و غصه، دلهره، اضطراب خاطر و نگرانی، برای انسان به ارمغان می‌آورد: «الا بذکر الله تطمئن القلوب» (الرعد، ۲۸) خداوند می‌فرماید: ای انسان! آگاه باش، یقین داشته باش که نجات از گرفتاری‌ها و نگرانی‌ها و خلاصی از بیماری‌های روحی و جسمی، در سایه یاد خدا میسر می‌شود.

سیر و سلوک معنوی، بدون ذکر امکان‌پذیر نیست. از این‌رو همه اولیاء ذکری مخصوص به خود داشته‌اند. از اذکار پیامبر اکرم(ص) که بدان خیلی اهمیت می‌‌دادند و به‌ویژه در خلوت شبها و حالات معنوی زمزمه می‌فرمودند، این دعا بود: «اللهم لا تکلنی الی نفسی طرفه عین أبدا»، یعنی ای پروردگار من! مرا یک لحظه به خود وامگذار.

رویگردانی از ذکر در فرهنگ قرآن، مذمت شده است: «و من یعشُ عن ذکر الرحمن نُقیّض لهُ شیطاناً فهو لهُ قرین» (الزخرف، ۳۶): اگر کسی از یاد خدا رو بگرداند، با شیطان همنشین خواهد بود. اعراض از یاد خدا، کوردلی در دنیا و آخرت را به همراه دارد و موجب می‌شود خداوند در قیامت آدمی را فراموش کند. «و من أعرض عن ذکری فإن لهُ معیشه ضنکا…: هر که از یاد من روی گرداند، برایش زندگی تنگی خواهد بود و روز قیامت او را نابینا محشور می‌کنیم. گوید: پروردگارا! چرا مرا نابینا محشور کردی در حالی که من بینا بودم؟ (خداوند) گوید: همین‌گونه آیات و نشانه‌های روشن ما برایت آمد، اما تو آنها را فراموش کردی، همچنین امروز فراموش می‌گردی.» (طه، ۱۲۴ـ ۱۲۶)

مرتبه اول: ذکر لفظی

اولین مرتبه از ذکر، ذکر لفظی است. معنای ذکر لفظی این است که انسان همواره ذکری بر لب داشته باشد و آن را زمزمه کند. اذکاری مانند «لااله الاالله»، «لاحول و لاقوه الا بالله»، «یا حی یا قیوم»، صلوات و یا «ذکر یونسیه» که فوق‌العاده مهم است، برای زمزمه بسیار مفید می‌باشد. بزرگان اخلاق آن را بسیار مؤثر می‌دانند و سفارش اکید بر آن دارند. سالک باید اگر می‌تواند در سجده و اگر نمی‌تواند در تعقیب نمازهای یومیه و هنگام راه رفتن و خوابیدن و استراحت، ذکر یونسیه را بر زبان بیاورد. موقعی که حضرت یونس(ع) در شکم ماهی گرفتار شد، مرتب تکرار کرد: «لا اله الا أنت سُبحانک انّی کُنتُ من الظالمین» تا اینکه خداوند نجاتش بخشید: «فاستجبنا لهُ و نجیناهُ من الغم و کذلک نُنجی المُؤمنین: خواسته ‌او را برآوردیم و از اندوه نجاتش بخشیدیم؛ و ما این‌گونه مؤمنان را نجات می‌دهیم.» (الانبیاء، ۸۸) خداوند در جایی دیگر می‌فرماید: «فلو لا أنهُ کان من المُسبحین، للبث فی‏ بطنه الى‏ یوم یُبعثون: اگر نه این بود که او (در شکم ماهى) از تسبیح‏گویان بود، حتما تا روزى که رستاخیز در شکم ماهى مى‏ماند.» (الصافات، ۱۳۳ـ۱۴۴) لذا علمای اخلاق تاکید می‌کنند که این ذکر را بسیار بگویید. در هر حالی که هستید، در سجده، در حالت نشسته، اگر در نماز نشد بعد نماز و در هنگام راه رفتن و نظایر آن.

مداومت بر ذکر لفظی در شبانه‌روز، یاد خدا را در دل سالک تقویت می‌کند و اجازه ورود به ورطه غفلت را به وی نمی‌دهد. به همین جهت برای ذکر لفظی هم ثواب‌های متعددی وضع شده است. در روایت داریم که پیغمبر اکرم(ص) به حضرت زهرا(س) فرمود: «دخترم در وقت خواب یک ختم قرآن بخوان، یک حج و عمره به جا بیاور و مؤمنان و ملائکه و انبیا را نیز از خود راضی کن.» حضرت فاطمه(س) گفت: «فرموده خویش را تفسیر کنید.» فرمود: اگر در موقع خواب سه مرتبه سوره توحید را بخوانی، یک ختم قرآن کرده‌ای. ذکر «سبحان الله و الحمدلله و لااله الا الله و الله اکبر»، ثواب یک حج و عمره را دارد. گفتن ذکر «اللهم اغفر للمؤمنین و المؤمنات و المسلمین و المسلمات الاحیاء منهم و الاموات»، رضایت زن و مرد مؤمن را در بر دارد و ذکر «اللهم صل علی محمد و آل محمد و علی جمیع الانبیاء و المرسلین و الملائکه المقربین» با رضایت انبیا و فرشتگان همراه است.

بر اساس روایات، هر عملی، ذکری مخصوص به خود دارد و در فرهنگ دینی به گونه‌ای برنامه‌ریزی شده است که اگر کسی اهل ذکر باشد، می‌تواند در شبانه‌روز به اذکار متنوع و مختلفی مشغول باشد. مثلا هنگام وضو و غسل، ادعیه‌ای وارد شده است که انسان می‌تواند به عنوان ذکر، آنها را بخواند. این موارد نشان‌دهنده میزان اهمیت ذکر و مداومت بر آن، نزد خداست؛ بنابراین سالک باید اذکاری در نظر داشته باشد و در هر حالی، آن اذکار را زمزمه کند و مراقب باشد، گناهان زبانی نظیر غیبت و تهمت و شایعه پراکنی و یا صحبت‌های لغو و بیهوده، جایگزین ذکر لفظی نشود و او را از یاد خداوند غافل نکند.

ادامه دارد

Email this page

نسخه مناسب چاپ