رمز و راز عبادت
به قلم سید حسن خمینی - رمضان ۱۴۴۰
 

مراتب عبادت (‏‎۹‎‏) ‏

مرتبه پنجم: تصفیه عمل از لذّات روحانیه

در بخشهای قبل نوشتم که عبادت جز با تفکّر و شناخت حاصل نمی‌شود و شناخت بیشتر، عبادت کامل را در پی دارد. چنانکه مولی‌الموحدین(ع) می‌فرماید: «در عبادتی که قرین با علم نباشد، هیچ خیر و خوبی وجود ندارد.»۱

و همچنین مراتب اولیه عبادت را از لسان امام خمینی(ره) مرور کردیم. حضرت امام پنجمین مرتبه از مراتب عبادت را «تصفیه عمل از رسیدن به سعادت عقلیه و لذّات روحانیه دائمه ازلیه ابدیه» بر می‌شمارد.۲ و می‌نویسند در این مرتبه عبادت کننده تلاش می‌کند تا «در سلک کروبییّن منسلک شود و در جرگه عقول قادسه و ملائکه مقرّبین، منخرط [و ملحق] گردد.»۳

ایشان سپس اضافه می‌کنند که:

«و این درجه، گرچه، درجه بزرگ و مقصد عالی مهمی است، و‏‏‎ ‎‏حکماء و محقّقین به این مرتبه از سعادت خیلی اهمیّت دادند و برای او ارزش‏‎ ‎‏قائل شدند، ولی در مسلک [و مرام] اهل اللّه، این مرتبه نیز از نقصان سلوک [برخوردار است] و سالک آن‏‏‎ ‎‏نیز، کاسب و از اجیران به شمار می رود، گرچه در متجر [و آنچه تجارت می‌کند] و مکسب [و آنچه به وسیله آن کاسبی می‌کند] با سایرین‏‎ ‎‏فرقها دارد.»۴

قبل از توضیح، برخی از اصطلاحات حضرت امام، لازم است اشاره کنیم که روح کلام ایشان آن است که «وقتی عبادت برای چیزی غیر از خدا باشد، این عمل، نوعی تجارت است چراکه از خدا چیزی را می‌گیریم و در ازای آن او را می‌پرستیم. و در این میان فرقی نمی‌کند که چه چیزی می‌گیریم. البته همّت برخی، حور و غلمان است و برخی «انخراط [و الحاق] در جرگه عقول» را هدف می‌گیرند.» و این همان فرمایش امام صادق(ع) است که در پاسخ به اینکه «حقیقت عبودیت چیست؟» می‌فرمایند: ‏

‏«حقیقت عبودیّت آن است که بنده در آنچه به او عطا شده است، برای خود هیچ مالکیتی قائل نباشد»۵

و روشن است که اگر کسی برای خود هیچ مالکیتی قائل نباشد تا آنجا که «وجود خود» را هم اعطای حق بداند، هیچ نگاه مستقل به شخصیت خویش ندارد و «خودی» در میان نمی‌آورد تا بخواهد برای آن تجارت کند.

توجه کنیم که سابقاً گفتیم ثواب‌های اخروی، بخشی جسمانی هستند به این معنی که مربوط به «عالم مثال» می‌باشند و این دسته همانها هستند که در موارد بسیار، وعده داده شده‌اند؛ همانند حور و قصر و باغ و بوستان؛ امّا بخش مهمتر که در قرآن نیز می تواند عنوان «رِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ»۶ (خشنودى خدا بزرگتر است) را بر آن هم منطبق کرد، ثواب‌های عقلی است.‏

این دسته از ثواب‌ها که حضرت امام آنها را «لذّت روحانی» دانسته و با صفات «ازلی و ابدی و دائمی» به آن اشاره کرده است، مربوط به صورتی است که انسان در مسیر تکامل خویش، تبدیل به موجود مجرّد تام که اصطلاحاً به آن «عقل» می‌گویند، گردد. و دقیقاً به سبب همین «تجرّد» است که از زمان فراتر است و لذا هم ازلی است و هم ابدی است و هم دائمی است.‏

عالم عقل در اصطلاح عُرَفا مطابق با مقام ملائکه و فرشتگان است.۷ و لذا امام، آن مقام را، مقام کروبیان (به معنای فرشتگان مقرّب) می‌نامند. «تجرّد عقلانی» یا «تجرّد تامّه» مخصوص عقول است (و در اصطلاح حکمت اشراق به آنها قدسیه یا قادسه گفته می‌شود.)۸ و آن نوع تجردی است که هم از ماده و هم از عوارض ماده مبرّی است.

در اینجا مناسب است به نکته‌ای اشاره کنیم و آن سیرتکامل انسان در مسیر سعادت است. از دیدگاه صدرائیان که از اندیشه عرفانی ریشه یافته است، آدمی در سیر تکامل خویش، ابتدا به نوعی «تجرّد ناقصه» دست می یابد و سپس با تکمیل سیر و سلوک خویش، تبدیل به عقل شده و به «تجرّد تامّه» دست می‌یابد. البته این مقام برای اندکی از مردم حاصل می‌شود. این مقام را در اصطلاح «جبروت» می‌نامند. از خصائص ویژه این مقام، یقین است که برای سالک پدید می‌آید و او را محیط بر عوالم زیرین می‌سازد و شاید اشاره پیامبر خدا(ص) که می فرماید: «هیچ عبادتی جز با یقین ارزش ندارد»۹ اشاره به همین مقام باشد.‏

و نکته دیگر اینکه: این مرتبه، جز برای کسانی که علاوه بر سیر و سلوک عملی در حوزه اندیشه و دانش هم تعالی یافته‌اند، حاصل نمی‌شود. چنانکه حضرت امام از صدرالمتألهین نقل می‌کنند که این مرتبه جز برای کسانی که اهل تعقّل باشند، به دست نمی‌آید.۱۰

و این به صراحت، بیان کاملی است از روایتی که بحث خویش را با آن آغاز کردیم و گفتیم حضرت ثامن‌الحجج(ع) می‌فرماید:

«إنّما العِبادَهُ التَّفکُّرُ فی أمرِ اللّه»۱۱

با توجه به آنچه گفتیم معلوم می‌شود، اینکه خدای سبحان می‌فرماید: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ.»۱۲ (و جن و انس را نیافریدم جز براى آنکه مرا بپرستند) می‌تواند اشاره به این باشد که انسانها خلق شده‌اند تا تعالی یابند و در سیر تکامل خویش به تعالی برسند تا جایی که عبادت ایشان کمال یافته باشد و این نیست مگر اینکه بتوانند خویش را به «تجرّد تامّه» رسانده باشند.

سخن را با کلامی از حضرت امام پایان می‌بریم که می‌فرمایند:

«اگر انسان تخیّلات صحیحه‌ای‎ ‎‏بنماید و بعضی از مراتب ـ مثلاً مرتبه برزخیه ـ را درک کرده باشد و عملش هم صالح‏‎ ‎‏باشد، این چنین [کسانی که] متوسّطین [هستند] را جنتی [و بهشتی] متوسط است که به انشای نفس، طبق ملکاتش انشا‏‏‎ ‎‏خواهد شد [یعنی مطابق آن روحیّات که در دنیا یافته است، محقق می‌شود] و این چنین کسی با ملائکه‌ای که متخیّلش شده است [و در خیال او نقش بسته است] محشور می‌شود و‏‏‎ ‎‏جنتی که از صور عملش است خواهد داشت.[به این معنی که اعمال خوب او برایش متجسم می‌شود] و این گونه اشخاص متوسّط، گرچه‏‎ ‎‏جنتی [و بهشتی] هم دارند و از اصحاب یمین هستند، ولی از مقرّبین نیستند تا برای آنها جمال و‏‎ ‎‏جلو? حق و مجردات نوری? عالم عقول کشف و درک شود.‏»۱۳

پی‌نویس:

۱‏ـ میزان الحکمه، ج۷، ص۳۴۱۴‏

۲ـ آداب الصلوه، ص۲۰۵‏

۳ـ همان.‏

۴ـ همان.‏

۵ـ میزان الحکمه، ج۷، ص۳۴۱۲‏

۶ـ توبهر۷۲٫‏

۷ـ ن ک: تفسیر سوره حمد، امام خمینی، ص۱۶۳٫ شرح دعای سحر، ص۵۲٫‏

۸ـ ن ک: دهخدا، ج۱۰، ص۱۴۱۲۰‏

۹ـ کنزالعمال، ج۱، ص۵۵٫‏

۱۰ـ امام خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ۴۷۱٫‏

۱۱ـ کلینى، ابو جعفر، محمد بن یعقوب، الکافی (ط ـ الإسلامیة)، ج‌۲، ص۵۵٫‏

۱۲ـ ذاریاتر۵۶٫‏

۱۳ـ امام خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۴۷۱‏

Email this page

نسخه مناسب چاپ