رمز و راز عبادت
به قلم سید حسن خمینی - رمضان ۱۴۴۰
 

مراتب عبادت (۱۰) ‏
اصحاب یَمین و مُقرّبین:‏
روز گذشته در بیان مرتبه پنجم عبادات، به کلامی از حضرت امام اشاره کردیم، ایشان مرتبه پنجم را که مرتبه «تصفیه عمل از لذّات روحانی» بود، مخصوص اصحاب یَمین بر می‌شمردند و عبادت مُقرّبین را مرتبه‌ای بالاتر می دانستند، روشن است که اشاره امام به اصطلاحاتی است که در آیات سوره واقعه مطرح شده است، بی‌مناسبت نیست تا اندکی درباره این دو گروه از زبان بزرگان، سخن بگوئیم:
حضرت امام در آداب الصلوه می‌نویسند که: ‏
‏«هر کس به اُفق نبوّت نزدیک باشد، از اصحاب یَمین است و هر کس به اُفق شیطنت نزدیک است، از اصحاب یَسار است»۱
اصحاب یَمین یا اصحاب مَیمَنَه (در مقابل اصحاب یسار یا اصحاب شِمال یا اصحاب مَشئَمَه) به معنای اهل بهشت است. درباره اینکه چرا به این گروه، اصحاب یَمین گفته می شود، علل و توجیهاتی ذکر شده است۲ که مهم‌ترین آنها را چنین برشمرده‌اند:
«یا به این جهت که نامه اعمال را در قیامت به دست راست آنها می دهند و یا اینکه بگوئیم «یَمین» از ریشه «یُمن» به معنای سعادت و خوشبختی است. و به همین مناسبت به گروه مقابل «اصحاب مَشئَمَه» که از ریشه شوم (نحس، تیره روزی، بدبختی) است، گفته می‌شود»۳
برخی از مفسّرین می‌نویسند که:
«در روز قیامت مردمان چهار گروه هستند، یک دسته اصحاب یمین‌اند که در طرف راست هستند که حسابشان را به دست راست آنها می‌دهند و گروهی اصحاب یسار هستند که در سوی چپ می‌ایستند و حسابشان را به دست چپ آنها می‌دهند و گروه سوّم «سابقون و مقرّبون» هستند که بدون اینکه حساب‌رسی شوند، از همه مردمان پیش می‌افتند و ایشان از اصحاب یمین هم بالاتراند، ایشان در نزد خدا مقرّب می‌باشند و می‌توانند شفاعت دیگران را نیز بکنند. و گروه چهارمی پشت سر همه هستند که به سبب اینکه خدا نسبت به ایشان غضب شدید دارد، حتی از ایشان سخن نیز به میان نمی‌آورد»۴ و می‌نویسد: ‏
‏«علت اینکه در قرآن ابتدا اصحاب یَمین و اصحاب شمال نام برده می شوند و بعد در مرحله سوّم، از سابقون و مقربون یاد می شود، آن است که سوره «واقعه» برای هشدار است و با این ضرب آهنگ سنگین شروع می شود که «إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَهُ * لَیْسَ لِوَقْعَتِهَا کَاذِبَهٌ* خَافِضَهٌ رَافِعَهٌ* إِذَا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا * وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا * (آن واقعه چون وقوع یابد.‏‎ ‎‏[که] در وقوع آن دروغى نیست. پست‏‌کننده [و] بالابرنده است. چون زمین با تکان [سختى] لرزانده شود و کوهها [جمله] ریزه ریزه شوند.) و این ضرب آهنگ خوفناک مختص به اصحاب یَمین و اصحاب شِمال است که بترسند و تشویق شوند، امّا «سابقون» محتاج چنین تصویرسازی نیستند، ایشان «مجذوب حق»‌اند چنانکه پیامبر(ص) فرمود:
«جذبهٌ من‌ جذَباتِ الرّحمن خَیْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَبْعِینَ سَنَهً.» سابقون بدون توجه به بهشت و دوزخ به خدای سبحان جذب شده‌اند.»۵
نکته ای که لازم است در اینجا اشاره کنیم آن است که «قُرب و بُعد» از صفات نسبی است. به این معنی که هر کس می‌تواند نسبت به «پشت سری‌ها» جلوتر و نزدیک‌تر به هدف به حساب آید. به این جهت از نظر منطقی، سابقون، از اصحاب یمین به خدای سبحان و رحمت او نزدیک‌تر هستند و لذا می‌توان گفت که اصحاب یَمین هم از اصحاب شِمال نزدیک‌تر می‌باشند. امّا ممکن است در اینجا بتوان گفت مراد قرآن آن است که تنها «سابقون» مقرّب هستند و بس، و این را از بیان آیات که مشعر به انحصار است، استفاده کرد به این معنی که این گروه، به «قُرب الهی» رسیده‌اند در حالیکه بقیه اصحاب یَمین، در بهشت خدا ساکن می‌شوند.‏
نکته دیگر درباره اصحاب یَمین، تعبیر آیه۹۱ سوره واقعه است که خطاب به پیامبر(ص) می‌فرماید: «فَسَلَامٌ لَّکَ مِنْ أَصْحَابِ الْیَمِینِ» تفسیر روض‌الجنان چنین احتمال می‌دهد که آیه فوق در مقام آن است که به پیامبر(ص) مژده دهد که اصحاب یمین به سلامت هستند و به ایشان آسیبی نمی‌رسد. (یا اینکه خطاب به پیامبر(ص) سلام می‌کنند.۶ اگر این معنی را بشکافیم، چند مطلب دقیق قابل استفاده است، یکی آنکه پیامبر(ص) همواره نگران امّت خویش است و خدا می خواهد با این «مژده» او را آرامش دهد، دوّم آنکه، همه مردمان اگرچه نمی‌توانند به مقام مُقرّبین دست یابند ولی همین که به مقام اصحاب یَمین برسند، در سلامت هستند و مشکله‌ای متوجه ایشان نیست و دیگر اینکه همه این سعادت از ناحیه پیامبر و دین او و عمل به دستورات اوست و لذا اصحاب یمین، بعد از رسیدن به سعادت، او را مخاطب ساخته و به او سلام می‌رسانند.‏
امّا درباره «سابقون» نیز مناسب است به روایتی از رسول گرامی اسلام(ص) اشاره کنیم، آن حضرت مطابق آنچه تفسیر مراغی نقل می‌کند۷، سابقون را کسانی بر می‌شمارند که:
«وقتی با حق مواجه می شوند آن را می پذیرند و هنگامی که از حق سوال می‌شوند، آن را در اختیار سوال کننده می‌گذارند و هر چه درباره خودشان حکم می‌کنند همان را درباره مردم هم حکم می‌کنند»
بر اهل فن پوشیده نیست که قسمتی از این کلام همان است که به عنوان «قانون طلایی اخلاق» معرفی می‌شود و طبق عقیده بسیاری «روح انصاف و عدالت» را در خود نهفته دارد. و اگر این مطلب را با آنچه درباره عبادت مقربین که بالاتر از اصحاب یَمین جای دارند، تکمیل کنیم، می توان چنین استفاده کرد که آدمی تا نتواند از «خود» بگذرد، نه به «انصاف» راه می برد و نه به جذبه‌های ربوبی متّصل می‌شود و نه عبادتی همانند عبادت دوستان کامل خدا می‌یابد. «اصحاب یَمین» در هر صورت به دنبال سعادت «خود» هستند و این «منیّت پنهان»، بزرگترین مانع، پیش روی «انصاف و عدالت اخلاقی» است.
این قسمت را با سخنی لطیف از میبدی در تفسیر کشف‌الاسرار پایان می‌بخشیم. این مفسّر شیرین سخن فارسی‌گو در تفسیر«حورٌ عین» می‌نویسد:
«[خدا] حوران بهشتی را به مروارید مانند کرد، آن مروارید خوشاب که در صدف پوشیده باشد، نه آفتاب بدو رسیده نه مهتاب‎.
‎همچنین کنیزکان بهشتی در میوه بهشت تعبیه‌اند؛ تا چشم رضوان و ولدان و غلمان بر ایشان نیفتد، تا آنکه بنده مؤمن به بهشت رسد، میوه باز کند از میان میوه بیرون آید، نقاب بر بسته. از چشم اغیار پوشیده نگه داشته و زمین بهشت از نور روی او روشن گشته.»۸
و سپس مقام مقرّبین را چنین تشریح می‌کند:‏
‏«اما خدای را دوستانی‌اند که ایشان سر به بهشت رضوان فرو نیارند و حور و قصور و انهار و اشجار، ایشان را صید نکنند. غلامانِ سرایِ سلطانِ توحیداند و ساکنانِ عالَمِ عشق و سلاطینِ جهانِ معرفت و مشتاقِ شربتِ نیستی‏‎.
‎بهشت خلد، زینت و جمال خود بر ایشان عرضه می‌کند و ایشان یقین و معرفت خود بر او جلوه می‌کنند‎.
‎بهشت، جوی می و شیر و عسل بر ایشان عرضه می‌‌کند و ایشان، چشمه‌های توحید و دریاهای تفرید [و دانایی] بر او جلوه می‌کنند‏‎.
‎بهشت، درختان میوه‌دار با ازهار[شکوفه‌ها] و انوار بر ایشان عرضه می‌کند و ایشان، نهال‌های دُرد و حیرت بر او جلوه می‌کنند‎.
‎بهشت [حُورالعینِ] آراسته و پیراسته بر ایشان عرضه می‌کند و ایشان، مخدّراتِ [زنان پرده‌نشین] معرفت و مخبآتِ [پنهان شده‌های] مشاهدت بر او جلوه می‌کنند. تا آخر، بهشت از ایشان خجل بازگردد و ایشان درگذرند و تا به «مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ» دیده همت به کس باز نکنند‎.‎‏»۹
پی‌نویس:
۱ـ ص.۶٫‏
۲ـ ن ک: تفسیر کبیر فخررازی، ج۲۹، ص۳۸۷٫‏
۳ـ همان.‏
۴‏ـ التفسیر الکبیر، فخررازی، ج۲۹، ص۳۸۸٫‏
۵‏ـ همان.‏
۶‏ـ روض‌الجنان، ج۱۸، ص۳۳۳٫‏
۷‏ـ تفسیر مراغی، ج۲۷، ص۱۳۴٫‏
۸‏ـ ج۹، ص۴۵۶٫‏
۹ـ همان.‏

Email this page

نسخه مناسب چاپ