رمز و راز عبادت
به قلم سید حسن خمینی - رمضان ۱۴۴۰
 

مراتب عبادت (۱‏‎۱‎‏) ‏
مرتبه ششم: تصفیه عمل از ترس دست نیافتن به لذّات معنوی‏
حضرت امام بعد از اینکه مرتبه پنجم از مراتب عبادت را «تصفیه عمل از رسیدن به سعادت عقلیه و لذّات روحانیه دائمه ازلیه ابدیه و منسلک شدن در سلک کروبییّن‎ ‎و منخرط [و ملحق شدن] در جرگه عقول قادسه و ملائکه مقربین» برشمردند ـ چنانکه در بخش‌های قبلی آن را مفصّلاً توضیح دادیم ـ ششمین مرتبه از مراتب عبادت را «تصفیه عبادت از خوف [و ترس] عدم وصول [و نرسیدن] به این لذات و حرمان [و محروم شدن] از این سعادات» می‌خوانند و می‌نویسند:‏
‏«و این نیز گرچه مرتبه عالیه‌ای است و از حدّ اشتهای ‏‎ ‎‏نویسنده خارج است، ولی در نظر اهل اللّه این [عبادت] نیز عبادت عبید [و بندگان] است و عبادت‏‏‎ ‎‏معلّل است.‏»۱
در توضیح فراز آخر عبارت حضرت امام می‌توان گفت که مراد ایشان از «عبادت معلّل» آن عبادتی است که آدمی به علتی آن را انجام می‌دهد و به دنبال یافتن آن علت است، چه آن علّت، دفع ضرر باشد و چه علّت، جلب منفعت باشد.‏‎ ‎البته ممکن است واژه «عبادت معلّل» را به معنای عبادت بیمار و غیرسالم هم بتوان معنی کرد.
‏‎‎لازم است توجه کنیم که همه اعمال ما در صورتی که اختیاری و با قصد و اراده انجام شوند،‎ ‎حتما دارای غایتی هستند و برای هدفی انجام می‌شوند. اصطلاحاً به این هدف، «علت غایی» گفته می‌شود، علت غایی، هدفی است که باعث می‌شود تا آدمی از سکون خارج شود و «فاعلیت» بیابد و به همین جهت می‌گویند که «علّت غایی علّت فاعلیت فاعل است». پس انسان برای نیل به یک هدف، «عمل» می‌کند و اگر به آن رسید، «نتیجه حاصل شده» با «هدف از پیش تعیین شده» هم سان است و می‌توان گفت که انسان در کار خود موفق بوده است. ولی اگر به آن هدف نرسید و نتیجه دیگری به دست آمده آن عمل کاملاً موفق نبوده است و همین نکته منشاء یک تفاوت مهم در اعمال الهی و اعمال مادی است؛ بنا به فرموده پیامبر(ص): «مردم مطابق نیت‌هایشان محشور می‌شوند.»۲ و این یعنی در حوزه عبادات و آنچه با خدا ارتباط دارد، نتیجه افعال ما همواره با هدفی که از آنها داریم منطبق است و لذا در هیچ کاری که برای خدا باشد شکست راه ندارد، و این در حالی است که در اعمال و کارهایی که مربوط به این دنیا می‌باشد، چه بسا که ما تلاش خود را داشته باشیم، ولی به سبب عواملی که خارج از قدرت ماست، آن هدفی که داریم، محقق نشود و به همین بیان، روشن است که چرا پیامبر(ص) در مورد آنچه در آخرت نصیب انسان می‌شود می‌فرمایند: ‏
‏«ای مردمان، فقط و فقط ارزش اعمال به نیّت‌ها می باشد و در حقیقت برای هر کس، آن چیزی هست که نیت کرده است.»۳ ‎و جالب است اشاره کنیم که مطابق نقل مرحوم شیخ طوسی، این فرموده پیامبر(ص) بعد از آن گفته شده است که یکی از مسلمانان به برادر خود می گوید: «باما به جنگ بیا، شاید غلامی یا چهار پایی نصیبت شود.»۴
‎پس با توجه به آنچه نوشتیم، می‌توانیم بگوییم، توفیق (یعنی موفقیت در کار‌های اخروی)، فقط و فقط به خود آدمی وابسته است و بس و اگر کسی همت کند و نیّت خویش را پاک گرداند، مطابق با آنچه نیت کرده است به هدف نائل می‌شود. امیرالمومنین(ع) در همین‌باره می‌فرمایند «هرکس نیت خود را خوب کند، توفیق یار او می‌شود»۵ ‏‎و «لطف و عطای خدا به هر کس به اندازه نیت اوست»۶ چنان که حافظ نیز سروده است «قدر هرکس به قدر همت اوست»
‏نکته دیگری که در این جا می‌توان به آن اشاره کرد و از بحث‌های گفته شده استفاده نمود، درک فلسفه این فرموده اولیا خداست که نیّت مؤمن را از کار او بهتر می‌دانند.
این مطلب که به صورت‌های مختلف از پیامبر اسلام(ص) نقل شده است.۷‎ ‎ گاه مورد توجه ائمه(ع) بوده و ایشان در تفسیر آن سخن گفته‌اند، چنان که از پیامبر در ادامه این حدیث نقل شده است که: «و عمل منافق از نیت او بهتر است»۸
‎‎با توجه به آنچه درباره «تطابق نتیجه و هدف در اعمال عبادی» گفتیم، به خوبی می‌توان تفسیری از این گفته پیامبر(ص) به دست آورد، چرا که نیت مؤمن برای خداست و حتماً به هدف می‌رسد در حالی که عمل او ممکن است به طور کامل مقرون به نتیجه دلخواه نگردد، ولی درباره منافق ممکن است، کار او اثرات خوبی داشته باشد، اما چون نیت ناپاک دارد، نتیجه اخروی بر آن بار نمی‌شود ‎و دقیقاً به همین جهت است که انسان باید تلاش کند تا می‌تواند در کارهای عادی خود هم «قصد تقرب به خدا» داشته باشد؛ پیش از این گفتیم که برخی از اعمال که آنها را «عبادت به معنی الاخص» می‌خوانیم همانند نماز و روزه و حج تنها با قصد قربت است که صحیح واقع می شوند.‏‎ ‎ولی در غیر این موارد هم انسان می‌تواند کارهای دیگر خود را با قصد قربت تبدیل به عبادت کند؛‎ ‎به این امور «عبادت به معنی الاعم» می‌گویند.‏
‎‎پدرم نقل می‌کردند که حضرت امام همواره تلاش داشتند که کوچکترین کارهای روزانه خود را نیز به قصد قربت قرین کنند ‎‎و جالب است که بدانیم از بزرگان دین هم چنین سفارشی رسیده است چنانکه امام صادق(ع) می‌فرمایند: ‏
‏«بنده خدا باید در تمام حرکت‌ها و سکون‌های خود، نیت خالص داشته باشد چراکه اگر در این کار نباشد از زمره غافلان است»۹
‎‎این بحث را با کلام نورانی مولی‌الموحدین به پایان می‌بریم که در نامه خود به مالک اشتر می‌نویسند:
‏«کار هر روز را همان روز انجام بده و بهترین وقت هر روز و بیشترین بخش آن را به رابطه میان خود و خدای خود اختصاص بده، هر چند اگر نیت پاک داشته باشی همه اوقات تو از آن خداست»۱۰
پی‌نویس:
۱ـ آداب الصلوه، ص۲۰۴٫‏
۲ـ کنزالعمال، ۷۲۴۵‏
۳ـ کنزالعمال، ۷۲۷۲‏
۴‏ـ امالی طوسی، ص۶۱۸‏
۵‏ـ غرر الحکم، ص۹۱۸۶‏
۶‏ـ همان، ص۶۱۹۳‏
۷ـ‏ کافی، ج۲، ص۸۴رکنزالعمال،۷۲۳۶ر امالی طوسی، ص۴۵۴‏
۸ ـ کنزالعمال، ۷۲۳۷‏
۹ـ بحار، ج۷۰، ص۱۰٫‏
۱۰ـ نهج‌البلاغه، نامه ۵۳‏

Email this page

نسخه مناسب چاپ