رمز و راز عبادت
به قلم سید حسن خمینی - رمضان ۱۴۴۰
 

مراتب عبادت (۱۴) ‏
مرتبه هفتم: تصفیه عبادت از لذّات جنّت لقاء
در بخش‌های قبل به شش مرتبه از مراتب عبادت اشاره کردیم و خواندیم که مرتبه ششم از چنان ارزشی برخوردار است که حتی امام نوشته بودند: «این مرتبه از حدّ اشتهای امثال نویسنده خارج است»۱ به این معنی که وصول به این مرتبه برای تعداد بسیار معدود و کمی از اولیاء خدا ممکن است. امروز از زبان حضرت امام به مرتبه‌ای بالاتر از آن مرتبه اشاره می‌کنیم که به تعبیر ایشان «اوحدی از اهل معرفت به سعادت این شرف، مشرفند».‏
ایشان در بیان مرتبه هفتم می‌نویسد: ‏
‏«مرتبه هفتم، تصفیه [و پاک کردن] آن [عبادت] است از [اینکه بخواهیم تا] وصول به لذّات جمال الهی [بیابیم و بخواهیم تا] رسیدن به بهجت‌ها [و شادمانی‌های] انوار سبحات غیر متناهی [را به دست آوریم] که [البته وصول به این مقام] عبارت از جنّت لقاء است. و این مرتبه؛ یعنى جنّت لقاء از مهمّات مقاصد [و هدف‌های مهم] اهل معرفت و اصحاب قلوب است و دست آمال نوع [انسان‌ها] از آن کوتاه است، و اوحدى [تعداد محدودی] از اهل معرفت به سعادت این شرف مشرّفند، و[این گروه]، اهل حبّ و جذبه [اند که عبارتند از] کمّل اهل اللَّه [و انسان‌های کامل که اهل خدا می‌باشند و از زمره ]اصفیاء اللَّه [برگزیدگان] هستند.»۲
چنانکه از سخن امام روشن است، در این مرتبه، عبادت‌کننده حتی برای آنکه به «جنّت لقاء» هم وارد شود، عبادت نمی‌کند، بلکه عبادت را به خاطر ذات الهی انجام می‌دهد.‏
برای توضیح «جنّت لقاء» لازم است اشاره کنیم که در معارف دین، بحثی وجود دارد که با عنوان «لقاء الله» مطرح می‌شود و آن نعمتی است که به اولیاء خاص خدا عطا می‌شود. سابق بر این از حضرت امام خواندیم که ایشان «بهشت دیدار» را مخصوص اهل محبّت خدا می‌دانستند و می فرمودند کسانی که از زندگی حیوانی خارج نشده، نمی‌توانند آن را درک کنند و گمان می‌کنند که سعادت اخروی فقط و فقط در بهشت حیوانی است که دارای قصر‌ها و نعمت‌های جسمانی است.۳ ‏
حضرت امام در شرح حدیث جنود عقل و جهل۴ جنت لقاء را همان جنّت ذات می‌نامند؛ «جنّت ذات که گاه جنت روح هم نام دارد»۵ «مشاهده جمال الحدیث» تعریف شده است. ۶
برای توضیح مختصری برای بیان این اصطلاحات، لازم است اشاره کنیم که از منظر معرفت دینی، عالم ماده، عالم ناسوت نامیده می‌شود و این همین عالم ماده است که ما در آن زندگی می‌کنیم و دانستیم که دومین مرتبه از مراتب عبادت آن بود که ما از عبادات برای حل مشکلات خویش در عالم ماده پرهیز کنیم.‏
عالم بالاتر از عالم ماده، را اصطلاحاً عالم ملکوت یا عالم مثال (یا خیال منفصل) می‌نامند که مقام بهشت و دوزخ جسمانی است و چنانکه خواندیم سومین و چهارمین مرتبه عبادت آن بود که انسان سعی کند عبادت خود را به سبب نعمت‌ها و عذاب‌های جسمانی انجام ندهد. عالم بالاتر از ملکوت، عالم جبروت خوانده می‌شود که عالم ملائکه و عقول است که موطن مجردات تامه است و پنجمین و ششمین مرتبه از مراتب عبادت، آن بود که آدمی برای وصول به این نعمت‌ها و یا به خاطر از دست ندادن آنها، خدا را عبادت نکند اما مقام بالاتر از جبروت، را اصطلاحاً مقام واحدیت می‌نامند که مقام اسماء و صفات الهی است و بالاتر از آن مقام احدیت است که مقام ذات است و به آن «عنقاء مُغرب» هم گفته می‌شود.۷ چنانکه روشن است، مراد حضرت امام، از «جنّت لقاء» در این بحث، همان مقام اسماء و صفات است. چراکه این مقام است که اولیاء خاص خدا به آن طمع ندارند و برای نیل به ذات الهی آن را نیز قصد نمی‌کنند و در آن متوقف نمی‌شوند.
به همین جهت باید توجه داشت که «جنّت لقاء» در اصطلاح حضرت امام در بحث مراتب عبادت، با آنچه ایشان در شرح جنود و عقل و جهل مطرح کرده‌اند و جنّت لقاء را همان جنّت ذات دانسته‌اند.۸ متفاوت است. البته ممکن است بگوئیم که مراد از جنّت ذات همان مقام اسماء و صفات است و اساساً مقام ذات تحت عنوان «جنّت» نامیده نمی‌شود، چراکه در آن مقام، هیچ حجابی در میان نیست، چنانکه از ابن عربی در تفسیر آیه شریفه «فادخلی فی جنّتی» نقل شده است، که می‌گوید اضافه جنّت به «ی» نشان می‌دهد که جنّت غیر از ذات است و می‌تواند حجاب باشد.۹ و لذا تعریفی که برخی از «جنّت ذات» ارائه داده‌اند و آن را «مشاهده جمال احدیت» دانسته‌اند کامل نمی‌باشد. (مگر اینکه بگوئیم از منظر ایشان، جنّت لقاء، استغراق در مقام واحدیت است و لازمه آن، مشاهده جمال احدیت می‌شود) ‏
امّا نکته مهم‌تر آن است که بدانیم «بهشت لقاء» که همان وصول به مقام اسماء و صفات است تنها با عمل صالح پدید نمی‌آید و محتاج آن است که آدمی بتواند روح و ضمیر خود را خوب و عزم و اراده قوی پیدا کند، البته وصول به این «ضمیر پاک» از راه اطاعت دستورات دینی است ولی برای وصول به آن باید علاوه بر عمل به ظاهر احکام، باطن و قلب خویش را هم از همه رذایل بزدائیم.۱۰ و در این صورت است که به قول غزالی نظر به وجه الله حاصل می‌شود که بزرگترین لذت را در بر دارد به گونه‌ای که همه نعمت‌های بهشتی به فراموشی سپرده می‌شوند.۱۱ ‏
بحث امروز را با روایتی از رسول الله(ص) به پایان می بریم تا سخن خویش را به نور حضرتش آراسته باشیم: از پیامبر روایت است که: ‏‏«آنگاه که اهل بهشت داخل در بهشت می‌شوند، نداکنند‌ه‌ای، ندا سر می‌دهد که ای اهل بهشت خدا به شما وعده‌ای داده بود که اینکه می‌خواهد آن را وفا کند، اهل بهشت از خدا می‌پرسند که آن وعده چه بوده، در حالیکه اکنون صورت‌های ما روشن است و در بهشت هستیم و از آتش جهنم بر کنار افتاده‌ایم؟ پیامبر فرمودند که در این هنگام حجاب‌ها برداشته می‌شود و آنها «وجه خدا» را می‌نگرند در حالیکه آن «نگاه» از هر نعمتی که قبل از آن به آنها داده شده بود، بر ایشان محبوب‌تر است»۱۲ ‏
در بخش بعد درباره اقسام بهشت بیشتر سخن می‌گوئیم.‏
پی‌نویس:
۱ـ آداب الصلوة، ص۲۰۴‏
۲‏ـ همان.‏
۳ـ ن ک: آداب الصلوة، ص۱۵۵٫‏
۴ـ ص۴۱۱٫‏
۵‏ـ کشاف اصطلاحات الفنون، ص۵۹۴٫‏
۶ـ همان.‏
۷ـ ن ک: تحریر توحید ج۱، ص۳۴۱٫‏
۸ـ ص۴۱۱٫‏
۹ـ شرح فصوص الحکم، ص۷۴۸٫‏
۱۰ـ ن ک: چهل حدیث، ص۴۱۳٫‏
۱۱ـ احیاء علوم‌الدین، ج۵، ص۳۹۵٫‏
۱۲ـ احیاء علوم‌الدین، ج۵، ص۳۹۵٫ به نقل از صحیح مسلم.‏

Email this page

نسخه مناسب چاپ