رمز و راز عبادت
به قلم سید حسن خمینی - رمضان ۱۴۴۰
 

تفکر در امر خدا (‏‎۴‎‏) ‏

موانع تفکّر صحیح

روز گذشته گفتیم که تفکّر برای «نفی جهالت» است و لذا اگر کسی به جهالت خویش راضی است و یا خود را اساساً جاهل نمی‌داند، به سوی تفکّر راه نمی‌یابد.

پس شرط اولیه «تفکّر» آن است که ما خود را جاهل بدانیم و از جهالت خویش در رنج باشیم و سعادت را در «علم» بدانیم چنانکه امام صادق(ع) می‌فرماید:

«کسی که بهره‌ای از علم ندارد، نباید سعادتمند دانسته شود»۱

امروز به موانع یک تفکر صحیح اشاره می‌کنیم، به این معنی که اگر کسی عزم «تفکّر» داشته باشد، باید چه شرائطی را رعایت کند تا به یک تفکّر صحیح دست یابد.

از زمره مهم‌ترین شرائط یک تفکّر صحیح، دوری از هوای نفس است؛ چراکه «نفس آدمی» حتی به صورت ناخودآگاه، امور را آنگونه که به نفعش باشد تنظیم می‌کند، به همین جهت رعایت تقوی، شرط اصلی در رسیدن به «نتیجه صحیح» است، توجه کنیم که موضوعی که ما در آن تفکّر می‌کنیم، گاه هیچ ارتباطی با ما ندارد، در این صورت نفس در آن، بی‌طرف است ولی اگر به هر دلیل نفس آدمی منافع خود را در نوعی خاص از نتیجه‌گیری بداند، حتماً در مسیر فکر آدمی دخالت کرده و آن را از نیل به نتیجه سالم باز می‌دارد. بی‌طرف ماندن نفس، در تلاش برای رسیدن به نتیجه صحیح، «عدالت در خردورزی» است که از اقسام «عدالت» است. قرآن دقیقاً به همین مسئله اشاره کرده و می‌نویسد:‏

‏«فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا یَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَیْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ.»۲

ترجمه: (پس اگر تو را اجابت نکردند بدان که فقط هوسهاى خود را پیروى مى‌کنند و کیست گمراه‏‌تر از آنکه بى‏‌راهنمایى خدا از هوسش پیروى کند بى‌تردید خدا مردم ستمگر را راهنمایى نمى‌‏کند.)‏ یا می‌فرماید:‏

‏«إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ مَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى»۳

ترجمه: ([آنان] جز گمان و آنچه را که دلخواهشان است پیروى نمى‌کنند با آنکه قطعاً از جانب پروردگارشان هدایت برایشان آمده است.)‏

پس رعایت «تقوی» تنها در حوزه رفتار نیست، بلکه چنین تقوایی، در حوزه فکر و اندیشه هم بسیار مهم است، چنانکه عدالت تنها به کردار آدمی محدود نمی‌شود بلکه در افکار ما هم راه دارد؛ انسان نمی‌تواند «بدون نفی پیش‌فرض‌هایی که منافع او را تأمین می‌کند یا ضررهایی را از او باز می‌دارد»، به دنبال حقیقت باشد.‏

توجه کنیم که این سخن ما درباره آن دسته از تلاش‌های عقلی نیست که به دنبال یافتن «بهترین راه تأمین منافع» است و به آن «عقل معاش» گفته می‌شود، بلکه درباره آن تلاش‌های عقلی است که به دنبال یافتن «حقیقت» است و به آن «عقل نظری» اطلاق می‌شود.

مرحوم طباطبایی همین مطلب را به صراحت در تفسیرالمیزان مورد تأکید قرار داده است۴ و در این‌باره به آیات ذیل استناد می‌کند:‏ ‏«وَ مَا یَتَذَکَّرُ إِلَّا مَنْ یُنِیبُ.»۵ (جز آن کس که توبه‏ کار است [کسى] پند نمى‌گیرد)‏

‏«وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا.»۶ (و هر کس از خدا پروا کند [خدا] براى او راه بیرون‏شدنى قرار مى‌دهد.)‏

‏«ذَلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى.»۷

‏(این منتهاى دانش آنان است پروردگار تو خود به [حال] کسى که از راه او منحرف شده داناتر و او به کسى که راه یافته [نیز] آگاه‏‌تر است) ‏

در این‌باره می‌توان به روایاتی نیز استشهاد کرد چنانکه امیرالمومنین(ع) می‌فرماید: «هر که درخت تقوی بکارد، میوه‌های هدایت می چیند»۸ و یا می‌فرماید: «اهل تقوی در مسیر رستگاری گام بر می‌دارند و از فساد دوری می‌کنند»۹ (این فراز را هم می‌توان به رستگاری اخروی حمل کرد که به فرموده امام رضا(ع) از تفکّر می‌گذرد و هم به رستگاری در نتیجه‌گیرهای دنیوی.)‏

البته باید توجه داشت که همانطور که تفکّر صحیح وابسته به دوری از هوای نفس و «کشتن منافع نفسانی» است، دوری از هوای نفس هم وابسته به تفکّر است و این همان فراز مهم از روایت امام هشتم(ع) است. ‏

پس ما همواره با تفکر خویش، شناخت بیشتری از حقایق عالم پیدا می‌کنیم و با شناخت، عبادت کاملتری می‌یابیم و در نتیجه تقوای بیشتری را تحصیل می‌کنیم و همین کمک می‌کند تا بیشتر تفکّر کنیم. پس همواره در این «تسلسل مبارک» سیر می‌کنیم و همین است که مسیر تکامل را از محدودیت خارج می‌کند.‏

البته شرط دیگر یک تفکّر صحیح، رعایت اصول حاکم بر تفکّر است. این اصول که یک دسته آنها اصول شکلی هستند در علم منطق بیان می‌شود و قواعدی را بیان می‌کند که به وسیله آن آدمی بتواند اشتباهات ساختار ذهن خویش را باز شناسد و دسته دیگر مربوط به «جهات قضیه‌های مورد استدلال» می‌باشد. این بحث البته نسبت به هر علم مختلف است و برخی از علوم به قضایای ظنّی بها می‌دهند و برخی آن را ناصحیح می‌دانند. در علم اصول بحث مفصّلی است که گزارهای ظنّی را از راه یابی به طریقه استدلال باز می‌دارد.‏

امّا در کنار این امور، نوعی دیگر از تفکّر است که با ریاضت حاصل می‌شود و محتاج خلوص است در این نوع «تعلّم»، آدمی هر چه بیشتر قلب خویش را از زنگارهای دنیوی پاک کند به حقایل عالم بیشتر نائل می‌شود. این تعلّم که البته مربوط به علوم تجربی نیست و گاه با عنوان شهود از آن یاد می‌شود، در بسیاری از اوقات راهگشای تفکرات منطقی هم بوده است.‏

پی‌نویس:

۱‏ـ تحف العقول، ۳۶۴٫‏

۲‏ـ قصصر۵۰‏

۳‏ـ نجمر۲۳‏

۴ـ المیزان، ج۵، ص۲۶۷٫‏

۵ـ غافرر۱۳‏

۶ـ طلاقر۲‏

۷ـ نجمر۳۰٫‏

۸‏ـ بحارالانوار، ج۷۸، ص۹۰٫‏

۹‏ـ غررالحکم ۷۳۵۷٫‏

Email this page

نسخه مناسب چاپ