رمز و راز عبادت
به قلم سید حسن خمینی - رمضان ۱۴۴۰
 

مراتب عبادت (۲)‏

تصفیه دل و دوری از ریا (۲)‏

روز گذشته درباره «ریاکاری» به روایاتی اشاره کردیم و قبح و زشتی آنرا از روایت‌های متعدد مرور کردیم. امروز به چندین نکته در این باره اشاره می‌کنیم: ‎

نکته اول آن که رسول خدا صلی الله علیه و آله ۴ علامت را به عنوان نشانه‌های ریاکاران معرفی می‌کنند: نخست این که وقتی کسی نزد آنها است بسیار در عبادت حریص هستند و بر آن اصرار دارند دوم اینکه وقتی تنها هستند نسبت به عبادت کردن تنبل می‌باشند سوم آنکه در هر کاری شیفته ستایش و تعریف هستند و چهارمین علامت آن است که در ظاهر سازی می‌کوشند.۱

امیرالمومنین(ع) نیز به همین نکات اشاره می‌کند و علامت سوم و چهارم را چنین بیان می‌دارد که اگر ریاکار را در کاری ستایش کنید آن کار را بیشتر انجام می‌دهد و اگر چنین نکنید آن کار را کم انجام می‌دهد.۲

چنان که از این مطلب قابل استفاده است، «ریاکاری» پیوند تام و تمام با «نظر مردم» دارد و در حقیقت عمل ریایی کاری است که به خاطر مردم و برای جلب نظر مساعد آنها انجام می‌شود و به همین سبب با ستایش آنها زیادت می‌پذیرد و وابسته به آن است که مردم از آن مطلع شوند‎.‎

حضرت امام در چهل حدیث با اشاره به همین علامت ریا، همه ما را مخاطب قرار داده و می‌نویسند: «باطن ذات [انسان] میل دارد [که] عمل خود را به مردم ارائه دهد، [در حالیکه] خود[انسان]، غفلت از آن دارد. بلکه [چه بسا، نفس انسان]، معصیت را به صورت عبادت جلوه می‌دهد و خودنمایی را به شکل ترویج مذهب در می‌آورد. [ آیا تاکنون با خود اندیشیده‌اید که چرا، علیرغم اینکه انجام دادن] مستحبات در خلوات[ و به صورت مخفیانه] مستحب است،…نفس [انسان] مایل است در علن [و در حضور جمع آن را] به جا آورد؟ [چرا آدمی] گریه از خوف [خدا]، در مجامع عمومی… می‌کند، ولی در خلوات هر چه خود را فشار می‌دهد چشمش‌تر نمی‌شود! خوف خدا چه شد [که] در مجامع پیدا می‌شود؟ [چرا انسان] در شبهای قدر، آه و ناله و سوز و گداز در بین چند هزار جمعیت دارد، صد رکعت نماز و جوشن کبیر و صغیر و چند جزء قرآن مجید را می‌خواند، [و] خم به ابرویش نمی‌آید، [و] خستگی احساس نمی‌کند، ولی ده رکعت نماز در خلوت اگر بکند، کمرش خسته شده [و] حالش وفا نمی‌کند[؟] اگر انسان کارهایش محض رضای خدا یا برای جلب رحمت یا برای خوف از جهنم و شوق به بهشت است، چرا میل دارد [که] هر کاری [که] می‌کند، مردم مداحی او را بکنند؟ [چرا] گوشش به زبان مردم و دلش پیش آنهاست که ببیند [چه کسی] از او مدح می‌کند،[و چه کسی] می‌گوید: «آقا چه آدم مقدسِ مواظبِ به اوّل وقتی [و] مراقب مستحبّاتی است! حاجی آقا چه آدم صحیح درستی است! در معاملات کذا و کذاست![؟] اگر خدا منظور است [پس] این حب مفرط [و زیاد به اینکه مردم از انسان تعریف کنند] چیست؟ اگر بهشت و جهنم، تو را به عمل وادار کرده است، این حبّ [به تعریف دیگران] چه می‌گوید؟»۳

نکته مهمی که در این بحث وجود دارد و می‌تواند مقدمه نکته دوم ما شود آن است که در زمره علامات ریا گفته نشده است که «اگر مردم از آن خوششان نیاید یا اگر مردم آن را تخطئه کنند آدمی آن را کم انجام می‌دهد.» بلکه اشاره روایات به آن است که «اگر مردم کمتر ستایش کنند کمتر واقع می‌شود.»‏

‎ ‎به عبارت دیگر آنچه در ریا اهمیت دارد، «ناخشنودی مردم» نیست بلکه «بی اطلاعی و یا تشویق کمتر» است. شاید جهت این مطلب آن است که اساساً ریا مربوط به گروه خاصی از اعمال است و در ارتباط با آن دسته از رفتار و کردار ما، محقق می‌شود که در نگاه جامعه به عنوان «هنجار مثبت و عمل شایسته» شناخته می‌شوند. به عبارت دیگر کاری که مخاطبان، آن را به عنوان «کار خوب» می‌شناسند و فاعل آن را «انسان خوب» بر می‌شمارند، می‌تواند به عنوان یک عمل ریایی انجام پذیرد و الا اگر کاری را جامعه نمی‌ستاید، آن عمل نمی‌تواند موضوع یک ریاکاری باشد‏‎.‎

همین مطلب یک نکته بسیار مهم را پیش روی ما می‌نشاند و یک مشکل را برای مومنین ایجاد می‌کند چراکه از یک سو «علنی کردن کار خوب» ترویج آن است و می‌تواند از مصادیق «تعظیم شعائر» باشد و لذا مستحب و پسندیده گردد چنانکه از امام صادق(ع) روایت شده است که اگر کسی نماز خود را با قرائت زیبا می‌خواند و امید آن دارد که به این وسیله دیگران را به نماز جذب کند، این کار ریا نیست.۴ امّا سوی دیگر ممکن است رفتار آدمی شائبه ریاکاری را در بر داشته باشد و در نتیجه حرام گردد.‏ به همین جهت باید مومنین در این مسیر سعی در خلوص نیت داشته باشند. یعنی در مرحله اول تلاش کنند که کار خوب را به صورت علنی ولی نه به خاطر مردم و یا چشم و هم چشمی و یا به خاطر جلب نظر و محبت عمومی انجام دهند ولی اگر نمی‌توانند و خود را ناتوان از اخلاص می‌یابند،عمل خود را حتی الامکان از چشم مردمان بپوشانند. چنانکه همین مخفی کردن عبادت در صورتی که نمی‌توانیم قلب خود را خالص بگردانیم در روایات متعدد مورد اشاره است.۵ ولی باید مراقب باشیم که یکی از دسیسه‌های شیطان آن است که ما را با این وسوسه که «کاری که می‌کنید ریاکاری است» از اصل عمل باز می‌دارد؛ پس همواره باید مراقب باشیم که گرفتار این وسوسه شیطان نشویم.‏

عمل صالح را حتماً باید انجام داد و سعی کرد که نیّت را خالص کرد و اگر نشد، آن را مخفیانه واقع کرد‏‎.‎ از رسول خدا روایت است که «هرگاه یکی از شما مشغول نماز بود و شیطان به سراغش آمد و گفت تو ریا می‌کنی. تا جایی که می‌تواند نمازش را ادامه دهد. و اگر مشغول کاری بود که به آخرت مربوط است، آن را طولانی ‌کند و اگر سرگرم یکی از خوبی‌های دنیوی بود، آن را رها کند.»۶

البته باید به این نکته مهم توجه داشت که این، یکی از راه‌های مقابله با دسیسه شیطان است و در این مسیر راه‌های دیگری هم وجود دارد. مهم آن است که آدمی بتواند بدون آنکه عمل را ترک کند، به خلوص دست یابد و این با توجه به شخصیت هر انسان و موقعیت هر عمل و مکان متفاوت است. توجه کنیم که «کسی که به خاطر اینکه در نظر مردم متهم به ریا نشود، عملی را انجام نمی‌دهد»، خود به درد ریاکاران دچار است، چراکه برای غیر خدا در عبادات خود، شأن و جایگاهی را تعریف کرده که به سبب آن به سراغ یک عمل نمی‌رود.‏

مرحوم نراقی در معراج‌السعاده به نکاتی اشاره دارد و می‌گوید انسان می‌تواند با توجه به این امور و دقت در آنها خود را از ریا دور دارد. این امور را به طور خلاصه می‌توان چنین بر شمرد: «توجه به خشم خدا نسبت به ریاکاران، توجه به بی‌ارزشی پاداش و تشویق مردم و اینکه چند ساعت دیگر این تعریف‌ها همه و همه از یادها می‌رود و فراموش می‌شود، توجه به ناتوانی مردم در قدردانی، توجه به قدرت خداوند در تسخیر دل‌ها و قلب‌ها و اینکه اگر خدا بخواهد همین عمل صالح شما نه تنها در جان مردم اثر نمی‌کند بلکه عامل بدنامی شما می‌شود، توجه به قدرت خداوند در افشای ریاکاری، توجه به این که ریا نابود کننده اجر و پاداش اخروی اعمال انسان است.»۷

در قسمت بعد به نکات دیگری درباره ریا اشاره می‌کنیم.

پی‌نویس‌ها:

۱‏. تحف العقول، ص۲۲٫‏

۲‏. شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج۲، ص۱۸٫ ایضا: کافی، ج۲، ص۲۹۵٫‏

۳‏. چهل حدیث، ص۵۵٫‏

۴‏. بحار الانوار، ج۲، ص۳۰۱٫‏

۵‏. قرب الاسناد، ص۱۳۵٫ عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۳۸٫‏

۶‏. قرب الاسناد، ص۸۶٫‏

۷‏. معراج السعاده، ص۴۸۳٫‏

Email this page

نسخه مناسب چاپ