رمز و راز عبادت
به قلم سید حسن خمینی - رمضان ۱۴۴۰
 

مراتب عبادت (۶)‏

مرتبه سوّم: تصفیه دل از رسیدن به جنّات جسمانیه

حضرت امام در آداب الصلوة۱ سومین مرتبه از مراتب عبادت را چنین معرفی می‌کنند: ‏

‏«مرتبه سوّم، تصفیه آن [عبادت] است از رسیدن به جنّات جسمانیّه و حور [العین] و قصور‏‏‎‏[بهشتی]‏‎ ‎‏و امثال آن [که عبارت باشند] از لذات جسمانیّه. و مقابل آن، عبادت اجیران [و مزدوران] است… و این نیز در نظر اهل‌اللّه، چون سایر کسبها است، [با این تفاوت که] عمل این کاسب، اجرتش بیشتر و بالاتر است، [البته] در صورتی که قیام به امر کند [و آن را انجام دهد در حالیکه] و‏‏‎ ‎‏از مفسدات صوریّه [که صورت عمل را فاسد می‌کنند]، عمل را تخلیص کند.‏»‏

به این مرتبه از مراتب عبادت، در کلمات بزرگان دین اشارات بسیاری رفته است، و چنانکه در بخش‌های قبل خواندیم، از سیدالشهدا(ع) و امیر المومنین(ع) دراین‌باره روایاتی وارد شده است.۲ همچنین، مرحوم کلینی از امام صادق(ع) روایتی را در این‌باره نقل می‌کند:‏

‏«عبادت‌کنندگان، سه دسته‌اند، گروهی خدا را از روی ترس عبادت می‌کنند، که این عبادت بردگان است و گروهی خدا را به خاطر ثواب عبادت می‌کنند که این عبادت مزدوران است و گروهی خدا را به خاطر آنکه دوستش دارند، عبادت می‌کنند که این عبادت آزادگان است.»۳

در روایتی دیگر عبادت کسانی که در ثواب خدا، طمع کرده‌اند، عبادت «آزمندان» و حریص‌ها بر شمرده شده است.۴ همچنین از امام سجاد(ع) نقل است که ایشان می‌فرماید:‏

‏«من دوست ندارم که خدا را عبادت کنم در حالیکه هیچ غرضی جز ثواب ندارم.»۵

درباره این مرتبه از مراتب عبادت نیز نکاتی را باید مورد توجه قرار داد.‏

نکته اول، مطلبی است که از حضرت ثامن‌الحجج(ع) نقل شده است، ایشان در این روایت به علّت اصلی این مسئله توجه می‌دهند که چرا نباید خدا را به خاطر ثواب و یا از روی ترس عبادت کرد، حضرت مطابق آنچه عیون اخبارالرضا نقل کرده است، می‌فرماید:

«اگر بهشت و دوزخی هم نبود که خدا به آنها وعده و وعید داده باشد، باز هم لازم بود که مردمان، او را اطاعت کنند، چراکه این خدا بوده است که به آنها کرامت کرده است و نیکی نموده است و بدون اینکه مردم مستحق چیزی باشند، نعمت‌هایش را در اختیار ایشان قرار داده است.»۶

چنانکه از این فرمایش حضرت، قابل استفاده است، عبادت تاجرانه با یک پیش فرض، همراه است و همین مشکل اصلی را در مسئله پدید می‌آورد. آن پیش فرض آن است که گویی ما در مقابل خدا، دارای استقلال هستیم و به سبب این عبادات حقّی بر خدا پیدا می‌کنیم. پس چیزی می‌دهیم که همان نماز و روزه است و چیزی میگیریم که نعمت‌های اخروی است. روشن است که در نگاه صحیح، این سخن باطل است، چنانکه امام رضا(ع) اشاره فرمودند، آدمی همواره باید توجه کند که هرچه دارد و بالاتر از همه «وجود و حیات او» بدون هیچ سابقه قبلی و استحقاق پیشین، به او تفضّل شده است. پس عبادات تاجرانه به نوعی شرک آلوده است.‏

و نکته دوّم آنکه: توجه کنیم که این مرتبه از عبادات، «انجام عمل به خاطر نعمت‌های جسمانی اخروی است»؛ در توضیح این مطلب لازم است اشاره کنیم که مطابق آنچه در جای خود گفته شده است، ثواب‌های اخروی، برخی جسمانی هستند برخی روحانی؛ ثواب‌های جسمانی ـ که دارای جسم نیستند ولی مطابق آنچه اهل تحقیق گفته‌اند برخی از خصلت‌های ماده را دارا می‌باشند و لذا جسمانی نامیده می‌شوند ـ همان‌هایی هستند که در وعده‌های الهی مورد اشاره آیات و روایات‌اند و عمده آنها به صورتی که برای انسان‌های عادی قابل فهم باشد، مورد اشاره واقع شده‌اند، مثلاً «نهرهایی از شیر»، «قصر‌های مجلل»، «حور العین» و… در کلمات مختلف مورد اشاره است.‏

در قرآن به این بهشت جسمانی و ثواب‌های آن اشاره رفته است و در عین حال اشاره شده است که نعمت اصلی از این بالاتر است.‏

‏«لهُمْ مَا یَشَاءُونَ فِیهَا وَلَدَیْنَا مَزِیدٌ.»۷ ‏

ترجمه: (هر چه بخواهند در آنجا دارند و پیش ما فزونتر [هم] هست.)‏

و همچنین در آیه دیگری ضمن آنکه به نعمت‌های جسمانی اشاره شده است، تصریح می‌شود که رضوان الهی بالاتر است و آن است که رستگاری بزرگ است:‏

‏«وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَمَسَاکِنَ طَیِّبَهً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ.»۸

ترجمه: (خداوند به مردان و زنان با ایمان باغ‌هایى وعده داده است که از زیر [درختان] آن نهرها جارى است در آن جاودانه خواهند بود و [نیز] سراهایى پاکیزه در بهشت‌هاى جاودان [به آنان وعده داده است] و خشنودى خدا بزرگتر است این است همان کامیابى بزرگ)‏

درباره نعمت‌های غیر جسمانی در بخش‌های بعد سخن خواهیم گفت.‏

و نکته سوّم آنکه حضرت امام در موارد بسیار، نسبت به این نعمت‌ها و ثواب‌های جسمانی اشاره کرده‌اند، و در مورد ماهیت آن می‌نویسند که:‏

‏«صورت بهشت و جهنم جسمانی، همان صور [و صورتهای] اعمال حسنه و سیئه بنی آدم است که در آن عالم به آنها رجوع می‌کند چنانکه در آیات شریفه نیز به آن اشاره و تلویح شده است، مثل قول خدای تعالی: وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا»۹

حضرت امام همچنین نسبت به اینکه آدمی در آنها ـ همانند اکثر مردم۱۰ ـ متوقف شود و به آنها بسنده کند، هشدار داده‌اند. ایشان در آداب الصلوة در جایی می‌نویسند:‏

‏«امثال ماها که از حدّ حیوانیّت تجاوز نکردیم، جز بهشت جسمانی و‏‎ ‎‏اداره بطن و فرج چیز دیگر نداریم، و به آن هم با تفضل خدای تعالی امید‏‏‎ ‎‏است برسیم؛ لکن گمان نکنیم که سعادت منحصر به آن است و بهشت حق‏‎ ‎‏تعالی محصور به همین بهشت حیوانی است؛ بلکه برای حق تعالی عوالمی‏‎ ‎‏است که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و خطور در قلب هیچ کس‏‎ ‎‏نکرده..»۱۱

و در جایی دیگر می‌نویسند:‏

‏«و در این‏‎ ‎‏طائفه [و میان مردم] کسانی هستند که برای انبیاء و اولیاء علیهم‌السلام نیز جز مقامات‏‏‎ ‎‏جسمانی و بهشت جسمانی، قائل نیستند؛‏‎ ‎‏و بزرگی مقامات اخرویّه را چون بزرگی دنیایی، به سعه [و بزرگی] باغات و انهار جاریه و‏‏‎ ‎‏زیادی حور و غلمان و قصور [می]دانند. و اگر از عشق و محبّت و جذبه الهیّه کلامی‏‏‎ ‎‏‎‎‏بشنوند، با الفاظ رکیکه و کلمات قبیحه به صاحبانش [که از عشق سخن می‌گویند] حمله [می]کنند؛ و گویی به‏‎ ‎‏آنها ناسزایی گفته شده که جبران می‌کنند. این مردم سدّ طریق انسانی و خار‏‎ ‎‏راه معرفت‌اللّه و شیطان آدم فریبند؛ و فوج فوج بندگان خدا را از حق و اسماء‏‏‎ ‎‏و صفات و ذکر و یاد او باز [می]دارند و به مقاصد حیوانیّه و شهوات بطنیّه و فرجیّه‏‎ ‎‏متوجه [می]کنند. اینها مأموران شیطانی هستند که به مقتضای ‏‏ولاَقْعُدَنَّ لَهُم‏‎ ‎‏صِراطَکَ الْمُسْتَقیم.‏ سر راه مستقیم الهی نشسته و نگذارند کسی با خداوند‏‎ ‎‏خود، انس حاصل کند و از ظلمت‌های علاقه‌مندی به شهوات حیوانی، که از آن‏‏‎ ‎‏جمله علاقه مندی به حور و قصور است، رهایی یابد. اینها ممکن است شواهدی از‏‎ ‎‏ادعیه انبیاء و اهل بیت عصمت علیهم الصلوة و السلام آورند که آنها نیز حور و‏‎ ‎‏قصور می‌خواستند. و این از قصور این طائفه است که فرق بین حبّ کرامه‏‎‎‏اللّه (که نظر به کرامت و اعطاء [و بخشش] محبوب است که خود علامت محبّت و عنایت[به محبوب]‏‎ ‎‏است) با حبّ به حور و قصور و امثال آن استقلالاً (که در خمیره شهوت‏‏‎ ‎‏حیوانی است)، نگذاشتند. حبّ کرامه اللّه حبّ اللّه است که بالتّبع به کرامت و‏‎ ‎‏عنایت نیز سرایت کند ـ (عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست.)‏ ‏‏ ‏

‏‏«و ما حُبُّ الدِّیارِ شَغَفْنَ قَلْبی‏‏ ‏‏وَ لکِنْ حُبَّ مَنْ سکنَ الدِّیارا‏‎» [دوستی دنیا مرا مشتاق نکرده، بلکه دوستی کسی که در این سرزمین ساکن است چنین کرده است.]‏

‏‏و الاّ علی بن ابی طالب علیه السلام با حور و قصور چه سر و کاری دارد؟ آن‏‎ ‎‏سرور را با هواهای نفسانیّه و شهوات حیوانیّه چه تناسب است؟ کسی که‏‎ ‏عبادتش عبادت احرار است، جزای او جزای تجّار نخواهد بود.»۱۲

در بخش بعدی بحث را پی می‌گیریم.‏

پی‌نویس:

۱‏ـ ص ۲۰۳٫‏

۲ـ ن ک: قسمت۲ از همین نوشتار.‏

۳ـ کافی، ج۲، ص۸۴٫‏

۴ـ خصال، ص۱۸۸٫‏

۵ـ بحار، ج۷۰، ص۲۱۰٫‏

۶ـ عیون اخبارالرضا، ج۲، ص۱۸۰٫‏

۷ـ قر۳۵‏

۸ـ توبهر۷۲‏

۹‏ـ چهل حدیث، ص۴۰۱٫‏

۱۰‏ـ شرح چهل حدیث، ص۵۵٫‏

۱۱ـ ص۱۵۲‏

۱۲ـ آداب الصلوة، ص۲۱۶‏

Email this page

نسخه مناسب چاپ