سد؛ دیواری برای کنترل سیلاب
 

سدسازی ازجمله راهکارهایی است که ضمن کمک به مدیریت صحیح منابع آب، مانع از جاری شدن روان آب ها و بروز سیلاب های ویرانگراست، اما مباحثی همچون بی توجهی به لایروبی سدها و انجام ندادن عملیات تثبیت جنگل ها و مراتع در بالادست، باعث می شود سدها خیلی زود کارکرد خود را از دست بدهند.

به گزارش ایرنا، «سد» دیواری مستحکم است که با هدف مهار کردن یا تغییر مسیر آب، درعرض دره یا میان دو کوه و در مسیر رود ایجاد می‌ شود. در پشت این دیوار مستحکم، دریاچه‌ای درست می‌شود که آب را ذخیره می کند تا در موقع نیاز از آن استفاده شود.

البته سدها در نگهداری و استفاده از منابع آب و زمین به انسان یاری می ‌رسانند و سدی که در جای مناسب ساخته ‌شود، می‌تواند جلوی بسیاری از سیل‌ها و طغیان‌های آبی را بگیرد.

براساس اطلاعات منابع علمی، در گذشته و در هر منطقه خاص جغرافیایی بنابر ضرورت یا نیاز ساکنان آنجا نسبت به ایجاد سد، ‌بند یا آبگیر اقدام می کرده اند تا نیازهای خود را در زمینه آبیاری و آبرسانی را برطرف کنند و در مناطقی هم به خاطر پایین بودن سطح آب‌های رودخانه ها یا نیاز برای تغییر مسیر رود، سدسازی انجام می گرفته تا بتوانند سطح آب را بالا آورده و برای نیازهای کشاورزی و عمرانی از آن استفاده کنند.

سد سازی در کشورهای مختلف جهان با اهداف متفاوت دنبال شده و اهداف مدنظر را محقق کرده اند؛ بسیاری از کشورها اکنون دیگر ظرفیتی برای احداث سدهای جدید ندارند و اگر می داشتند از اقدام در این زمینه خودداری نمی کردند.

بهروزمرادی مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب و نیروی ایران در این باره می گوید: سدسازی در اکثر کشورهای جهان انجام شده است و هرکشوری بنابه نیازهای خود اقدام به ساخت تعداد زیادی سد کرده و دیگر اکنون ظرفیتی برای احداث سدهای جدید ندارند.

به گفته وی، سایر کشورها در زمینه احداث سد گوی سبقت از کشورمان را ربوده اند و خیلی پیشتر از ما اهداف خود را محقق کرده اند.چنانکه بنابر آمارهای منتشره کشور چین تا سال ۲۰۱۸ میلادی افزون بر ۳۸ هزارسد بزرگ و کوچک احداث کرده و در این زمینه پیشتاز جهان است.

سد سازی در ایران به علت کمبود آب، ‌شرایط اقلیمی خاص و نیازهای روزمره آبی از زمان های قدیم مورد توجه جدی بوده و علاوه بر آن ساخت سد با هدف پیشگیری از طغیان رودخانه ها و بروز سیلاب انجام ی شده است.

در سرزمین های ایران و مصر که از قدیم در معرض سیلاب و طغیان رودخانه ها قرار داشتند‌، ساخت بندهای متفاوت در طول مسیر رودخانه ها ا مناطق سیل خیز به جلوگیری از خسارات این گونه طغیان ها کمک فراوانی می کرد.

روند سدسازی در ایران گرچه با فراز و فرودهایی مواجه بوده اما رونق مجدد آن ازحدود ۴۰ سال پیش آغاز شده است و اکنون ۶۹۹ سد کوچک و بزرگ در کشورمان یا درحال بهره برداری یا در دست احداث است یا هنوز درمرحله مطالعه هستند.

اما نمی توان نقش سدها در مقابله با سیلاب ها ا نادیده گرفت؛ چنانکه رضا اردکانیان وزیر نیرو درسفری که درروزهای پایانی سال ۱۳۹۷ به استان خوزستان داشت گفته بود: خوزستان در کنترل سیلاب، مدیون سدهای بزرگ است.

حجت الاسلام و المسلمین حسن روحانی رئیس جمهوری هم در هیجدهم فروردین در مراسم افتتاح پروژه های شهر تهران گفت: اگر سد های رخه و گتوند نبود امروز استان خوزستان وضع خوبی نداشت.

در این زمینه مدیرعامل شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران هم اظهار داشت: سد گتوند با توجه به موقعیت جغرافیایی ویژه ای که در مجموعه زنجیره سدهای ساخته شده روی رودخانه کارون برخوردار است، بار دیگر در فروردین ۱۳۹۸ ناجی خوزستان شد.

مرادی اضافه کرد: در سیلاب فروردین ۱۳۹۸ خوزستان، سدهای استان از بیشترین آورد در بالاترین حجم بارندگی برخوردار بودند.

وی افزود: ششم فروردین امسال در شرایطی که بارندگی در استان خوزستان به شدت جریان داشت و مسئولان تصور می کردند که سد گتوند سرریز کرده است،آب ورودی به مخزن آن بالغ بر پنج هزار و ۳۰۰ متر مکعب بر ثانیه شد و خروجی آن فقط ۷۰۰ متر مکعب بر ثانیه بود.

مدیرعامل شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران اظهار داشت: سیلاب های اخیر اهمیت سدسازی و خصوصا نقش سد گتوند را در کنترل و مهار سیلاب های استان خوزستان را به خوبی آشکار کرد و در شرایطی که مرکز استان خوزستان درگیر سیلاب های میان حوضه شده بود، نیروگاه برق آبی گتوند تنها با ظرفیت ۵۰۰ متر مکعب بر ثانیه به فعالیت خود ادامه

می داد تا بتواند مراکز جمعیتی مهمی چون اهواز و شهرها و روستاهای منطقه را به خوبی حفظ و حراست کند.

وی گفت: مدتی که سیلاب در استان خوزستان جریان داشت (پنجم تا هفتم فروردین ۱۳۹۸) هرگز دبی خروجی سد و نیروگاه گتوند از ۸۰۰ متر مکعب بر ثانیه بالاتر نرفت.

سد گتوند که روی رودخانه کارون در استان خوزستان ساخته شده، بلندترین سد خاکی کشور محسوب می شود.

مدیرعامل شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران همچنین گفت: سد بلند کارون ۴ در زمان بارندگی های اوایل امسال در ۴۸ ساعت بیش از ۳۶۳ میلیون مترمکعب سیلاب را کنترل کرد.

مرادی یادآور شد: سد کارون ۴ که در ابتدای سرشاخه رودخانه کارون ساخته شده است، در مدت ۴۸ ساعت (پنجم تا هفتم فروردین امسال) توانست بیش از ۳۶۳ میلیون متر مکعب بارش ها و رواناب های منطقه را مهار کند و تنها ۴۷ میلیون متر مکعب آن را به همراه تولید برق از نیروگاه خارج کند.در این مدت ارتفاع تراز آب مخزن سد کارون ۴ بیش از ۱۲ متر افزایش یافت.

سد و نیروگاه کارون ۴ در استان چهارمحال و بختیاری واقع شده است.

وی گفت: با توجه به پیش بینی های صورت گرفته در خصوص بارش های سیل آسا ر فروردین ۱۳۹۸، تراز مخزن سد سیمره هم در اواخر سال گذشته به میزان ۶ر۷ متر و به حجم ۲۷۳ میلیون مترمکعب کاهش یافت.

این گزارش حاکی است که در روزهای چهارم تا هفتم فروردین ۱۳۹۸ بارشی برابر با ۵ر۹۳ میلی متر در ایستگاه هواشناسی سد سیمره ثبت شد که در روز پنجم فروردین و در زمان بارندگی، دبی پیک ورودی به مخزن سد سیمره به میزان ۸۳۱ متر مکعب بر ثانیه بود.

مرادی افزود: میزان افزایش تراز مخزن سد سیمره در زمان یاد شده برابر با ۴ر۲ متر بود که با توجه به کاهش ترازی که قبلا انجام شده بود، به خوبی آورد رودخانه سیمره در سیلاب، کنترل و باعث شد که دبی حدود ۵۴۰ متر مکعبی در مخزن این سد ذخیره و کنترل شود.

وی با بیان اینکه از سوی دیگر تنها حدود ۶۰ میلیون متر مکعب توسط نیروگاه برق آبی سیمره تخلیه شده که معادل دبی ۲۶۲ مترمکعبی است، اظهار داشت: این امر مانع از طغیان رودخانه در پایین دست سد سیمره شده و از بروز خسارت به ساکنان و کشاورزان منطقه جلوگیری کرد.

به گفته این مقام مسئول، سد سیمره که در استان ایلام ساخته شده است، در روزهای چهارم تا هفتم فروردین ۱۳۹۸ حدود ۱۲۸ میلیون مترمکعب آورد رودخانه سیمره را کنترل و مهار کرد.

وی گفت: در صورت کاهش نیافتن تراز مخزن سد سیمره در اواخر سال گذشته، علاوه بر تشدید خسارات به حوضه آبریز کرخه، پل ارتباطی گاومیشان به دلیل طغیان رودخانه کشکان به زیر آب می رفت و باعث قطع راه ارتباطی دره شهر به پلدختر می شد.

اما در عین حال که سدها نجات بخش هستند، اگر نسبت به لایروبی آنها بی تفاوت باشیم و علاوه برآن عملیات تثبیت جنگل ها در بالادست و آبخیزداری و آبخوانداری انجام نشود همین سد ها ممکن است بلای جان شوند.

این در حالی است که برخی کارشناسان، سیل ویرانگر اخیر در کشور را ناشی از دلایل گوناگون از جمله مدیریت نامطلوب سدهای کشور، کمبود سدها، سوء مدیریت در طراحی و اجرای نادرست زیرساخت‌های شهری و روستایی، کاهش پوشش گیاهی و گسترش فرسایش وسیع آن در کشور و به‌طورکلی ضعف آبخیزداری می‌دانند، اما به‌راستی مشکل اصلی کجاست؟

بیست و هفتم اسفندسال گذشته و درست چند روز مانده به آغاز سال ۱۳۹۸ سحر تاج‌بخش معاون وزیر راه و رئیس سازمان هواشناسی در یک نشست مطبوعاتی از پیش‌بینی‌های این سازمان مبنی بر در پیش بودن تعطیلات نوروزی بارانی و سرد در کشور خبر داد. همان روز هم سازمان هواشناسی طی اخطاریه‌ای اعلام کرد روز ۲۸ اسفند در استان گلستان بارش شدید باران، آب‌گرفتگی معابر عمومی، رخداد سیلاب و وزش باد شدید موقتی رخ می‌دهد و شدت بارش‌ها به‌ویژه در شرق گلستان و خراسان شمالی خواهد بود.

گلستان از بین چندین استانی که هشدار وقوع سیل را دریافت کرده بودند زودتر دچار باران سیل‌آسا شد و اوایل فروردین‌ امسال در برخی از مناطق شهری و روستایی این استان به‌خصوص بیش از دوسوم شهر آق‌قلا و حدود ۱۰ روستای این شهرستان را ۱۰ تا ۵۰ سانتی‌متر آب فرا گرفت، به‌طوری‌که رفت‌وآمد در این مناطق تنها با قایق امکان‌پذیر بود.

با وقوع این بارش‌ها ۱۴ رودخانه اصلی در بالادست گنبد و در بین راه، رودخانه‌های تا حدفاصل گمیشان طغیان کردند. چراکه به گفته مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان گلستان میزان بارش در برخی از ایستگاه‌های این استان به ۳۱۵ میلی‌متر همرسیده بود، درحالی‌که کل بارندگی متوسط استان در شرایط نرمال ۴۵۰ میلی‌متر بوده است، به عبارتی افزون ‌بر ۶۰ درصد بارندگی سالانه در ۲۴ ساعت رخ داد.

این درحالی است که وقوع بارش‌های نقطه‌ای در زمان کوتاه اما با شدت بسیار زیاد در استان گلستان مسبوق به سابقه بوده است و همواره خسارت مالی و جانی به همراه داشته بااین‌حال نبودِ یک برنامه جامع برای مدیریت این پدیده طبیعی در مناطق سیل خیر کشور جای تأمل است.

طبق گزارش‌ها تنها از سال ۱۳۷۰ تا ۱۳۹۵ بیش از ۱۲۰ فقره سیل بزرگ و کوچک در استان گلستان رخ‌داده و حدود ۷ هزار و ۵۰۰ میلیارد ریال خسارت هم به این استان وارد شده است.

اما این پایان ماجرا نبود و بارش‌های ماه آغازین سال جدید در ادامه به بسیاری از مناطق مسکونی شهری و روستایی، راه‌ها، زمین‌های کشاورزی و حتی آثار باستانی بسیاری از نقاط کشور از جمله استان‌های مازندران، فارس، کرمانشاه، ایلام، لرستان و البته خوزستان خسارت وارد کرد.

شهرهای استان خوزستان همچنان در معرض سیلاب قرار دارند و به دلیل احتمال طغیان رودخانه کرخه و جاری شدن سیل در شوش، اهواز، حمیدیه، دشت آزادگان و هویزه دستور تخلیه ۶ شهر و بیش از ۱۷۴ روستا صادر شده است و به گفته کیامرث حاجی‌زاده مدیرکل مدیریت بحران خوزستان، بر اساس برآورد اولیه وقوع سیلاب اخیر در خوزستان تاکنون ۴۰ هزار میلیارد ریال خسارت به استان وارد کرده است.

ادامه دارد

Email this page

نسخه مناسب چاپ