به انگیزه ۱۶ سپتامبر
شرافت اُزن
 

انسان در برابر شرافت طبیعت، بزرگوار نیست. هزاران سال است که انسان در برابر بزرگواری طبیعت، خودکامگی پیشه کرده است؛ نابسندگی انسان نسبت به سهم خود در افسانه‌‌های مذهبی نیز دیده می‌شود؛ قابیل بر داشته‌های خود چشم فرو بست و به داشته‌های‌هابیل رشک ورزید و سرانجام او را کشت؛ تا انسان از تبار قابیل آزمند باشد نه‌هابیل سخاوت‌مند.

اینک در بخش برزیلی جنگل‌های آمازون بیش از ۲۴میلیون تن بومی سرخپوست زندگی می‌کنند.

آنان در دوران یخبندان زمین-در ۱۷هزار سال پیش از سیبری به خشکاد امریکا-آمازون- کوچیدند.کاوش‌های باستان‌شناختی می‌گوید مردم آمازون همان تبار ما انسان‌ها هستند؛ به سخن دیگر انسان‌های امروز از آنان به وجود آمده‌اند. ‏

در ژرفای جنگل‌های آمازون کسانی هستند که نه کتاب دیده‎اند و نه انسان شهری و نه اتومبیل و نه شهر. هر از گاه خبری از کشف یک تیره(قبیله) ناشناخته آمازون در رسانه‌های دنیا بازتاب می‌یابد. دولت برزیل برای ره‌بانی فرهنگ و نژاد این بومیان که هر یک زبان و آیین‌ ویژه خود دارد، بخش‌های بزرگی از جنگل‌های آمازون را قلمروهای حفاظت شده و حتی کشور مستقل نامیده است.

هر سال در ماه‌های ژوئن و اوت، تیره‌های ماندگار در جنگل آمازون، جشن کوارپ برگزار می‌کنند و رقص، غذاها و آیین‌های خود را به نمایش می‌گذارند. ورود بیگانگان به این جشن‌ها برای تماشا تنها با اجازه پیشوایان ممکن است.

زخم آتشین

اینک آمازون در آتش می‌سوزد و بومیان نگران زندگی خود هستند؛ در به وجود آوردن این نگرانی جاپای دولت و کشاورزان شهری‌شده برزیلی دیده می‌شود که به جای بالابردن تولید در واحد زیرکشت، به افزایش کشتزار می‌پردازند که لازمه‌اش تراشیدن و خراشیدن و سوزاندن درختان جنگل‌های بارانی است. کشاورز شهری‌شده برزیل مانند دیگر مردمان جهان برای ادامه زندگی شهری خود به پول بیشتر نیاز دارد و همچنین به خودروی مدل بالا و دارای کولر؛ او یخچال‌ می‌خواهد و فریزر و ابر و اسفنج و دستگاه دفع آفت کشاورزی و دستگاه تهویه و سیلندر خاموش‌کردن آتش و اسپری برای پاکیزه نگهداشت ابزارهای الکترونیکی خود؛ و با این‌ها مدام به لایه نازک ازن شلیک کرده و سوراخ‌سوراخش می‌کند.

لایه ازن از مهم‌های بخش هوا در کره زمین است که در لایه استرا-توسفر زمین قرار دارد. گاز ازن توانایی زیادی در جذب برخی از فرکانس‌های پرتو فرابنفش ـ ‏VU‏ـ دارد.

پرتوهاى فرابنفش داراى انرژى زیادی‌اند که براى همه موجودات زنده بیماری‌زایند و چنگار پوست می‌آورد؛ ولی لایه ازن در برابرش پایداری نشان می‌دهد. پرتوهاى فرابنفش به مولکول‌های ازن برخورد مى‌کند و میزان زیادى از انرژى خود را از دست مى‌دهد و به -پرتو فروسرخ- فرو کاسته می‌شود.

در صنعت، ازن بسیار پرشتاب‌تر از کلر می‎تواند از سلول باکتری‌ها گذر کند و شمار زیادی از آن‌ها را تا چندین برابر تندتر از کلر نابود سازد. ازن مهر تایید سازمان ‏FDA‏ امریکا را برای مجاورت مستقیم با مواد غذایی دارد و در سلامت انبار مواد غذایی، کمک بزرگی برای انبارداران است.

دهه ۷۰ میلادی برای نخست‌بار در قلمرو جنوبگان، پژوهشگران به لایه رو به ویرانی ازن پی بردند. نخست پنداشتند سبب بنیادی این نابودی، اکسید نیتروژنِ هواپیماهای فراصوت است تا این که در سال ۱۹۷۴ گفته شد برخی مواد شیمیایی و گازهای دست‌ساخت انسان مانند کلروـ فلوئورو ـ کربن (‏CFC‏) دشمن ازن است.‏

گازهاى ‏CFC‏ خنک‌کننده یخچال و کولر، در تولید مواد پلاستیکى نیز استفاده می‌شود؛ در این گاز اتم‌هاى کلر ناپایدار و واکنش پذیرند و زمانی که به لایه زمین می‌رسد در برخورد با نور خورشید، گاز کلر آزاد مى‏‎کند و در برخورد با مولکول ازن، آن را از میان می‌برد. با آزادی هر اتم کلر، ۱۰۰هزار مولکول ازن نابود می‌شود. گاز ‏CFC‏ در اتمسفر می‌ماند تا مدت‌ها به ویرانی لایه ازن ادامه دهد. زمانی که به استرا-توسفر می‌رسد تا ۱۰۰ سال پایدار می‌ماند. ‏

هالون‎ها نیز همان گاز خاموش‌کننده آتش در سیلندرهای دستی آتش‌نشانی و دشمن ازن است و به مراتب از کلر ویرانگرتر؛ این گاز سال‌ها در اتمسفر زمین همچو مهمان ناخوانده بسر می‌برد تا به ویرانگری خود ادامه دهد.‏

مواد شیمیایی حلال‎گر نیز در حقیقت پاک‌کننده و چربی‌زدایند و در صنایع فلزی برای پاکیزگی بُردهای الکترونیک و خشک‌شویی کاربرد دارد. متیل بروماید در بخش کشاورزی یک آفت‌کش و ضدعفونی‌گر است که آن هم زیبایی ازن را نشانه رفته است.

افزایش میزان گازهای گلخانه‌ای نیز همانا نازک‌تر شدن بیشتر لایه ازن را در پی دارد. ‏

در میانه سده بیست میلادی پژوهشگران دریافتند انتشار برخی آلاینده‎‌‎ها در زمین، سبب نابودی لایه ازن(سپر انسان) می‌شود؛ در چند دهه، انتشار گاز ‏CFC‏ میزان زیادی از لایه ازن را دریده است و از تراکمش در استرا-توسفر زمین کاسته است.‏

ایستگاه اندازه‌گیری در ژاپن و کره‌جنوبی نقش مهمی در شناسایی گازی مرموز داشته‌اند؛ به گفته پژوهشگران، خاستگاه بالارفتن یک ماده ویرانگر شیمیایی در اتمسفر که برای لایه ازن ویرانگر است، در چین کشف شده است.

تولید جهانی مواد سی‌اف‌سی۱۱، از سال ۲۰۱۰ پایان یافت و ازن نفسی به آسودگی کشید؛ تا این که پژوهشگران دوباره در روند کاهش این گاز در اتمسفر، درنگ چشمگیر دیدند و همین سبب شد به کنکاش در شرق آسیا بپردازند و نشانه‌ها را در برخی از استان‌های چین بیابند که بیشتر تولیدهای عایق‎‌‎کاری از سی‌اف‌سی۱۱، استفاده می‌کنند.

ماده شیمیایی دی‌-کلرو-متان صنعتی تولید ‏PVC‏ و دارو و ضدعفونی‌کننده، قاتل ازن است. همچنان حجم بالای تولیدات چین، زمینه‌ساز افزایش دی کلرو متان است. چین بزرگترین تولیدکننده پی.وی.سی در جهان، مسئول تولید ۵۰ تا ۶۰درصد حجم دی‌-کلرو-متان در جهان است و هند در پله دوم ایستاده است؛ و تنها این‌ها نیست بلکه ۵۰ماده شیمیایی دیگر نیز ازن ‌زدایند. گلخانه آتشین با گاز دی‌اکسیدکربن نیز سلامت ازن را نشانه رفته است.‏

دامنه آسیب

در سال ۱۹۸۵ دکتر جو فارمن انگلیسی برای نخست‌بار در باره سوراخ لایه اوزون گزارش داد. گزارش جو فارمن فیزیکدان شیوه نگرش به کهکشان را دگردیس ساخت. او پس از گذشت ۲۵ سال از کشف‌ش گفت که جهان ما هنوز هم آسیب می‌بیند و کوتاهی دولت‌ها را نکوهید.‏ دانشمندان هشدار می‌دهند که پدیده گرم‌شدن زمین می‌تواند تا ۳۰ سال کوشش‌ها برای ترمیم سوراخ آن را به پسرفت دچار سازد؛ در حالی که پیش‌بینی شده در وضعیت دلخواه، ترمیم ازن تا سال ۲۰۵۰ به سرانجام برسد.

گروهی دیگر می‌گویند ترمیم سوراخ در شمالگان و جنوبگان تا سال ۲۰۶۰ به درازا می‌انجامد و اگر همچنان از سی‌اف‌سی استفاده شود، شاید ترمیمش به ۲۱۰۰ هم بکشد.‏ اگر لایه ازن از میان برود چه رخ خواهد داد؟ زندگی روی کره زمین با شتاب رو به نابودی خواهد رفت و انسان‌ها، پوشش گیاهی و جانوران در زمان کوتاهی تبارشان ناپدید خواهد شد.

اینک که این لایه آسیب دیده، پرتوهای فرابنفش روی زمین تابندگی بیشتری یافته و سبب آفتاب سوختگی و چنگار پوست و ناتوانی مکانیزم دفاعی و ایمنی بدن و آب مروارید در انسان می‌شود و سامانه زیست‎‌‎بومی (اکوسیستم) در پهنه جهان دچار ناهماهنگی شده است.

پرتو ورابنفش میتواند سبب سستی رشد گیاهان و آسیب به ساختار ژنتیکی موجودات زنده شود و در کشتزار برنج با از میانبردن باکتریهای پایدارگر نیتروژن، سبب کاهش فرآوردهای کشاورزی شود.

پرتو ورابنفش ‏A‏ بدون گذر از لایه ازن وارد پوست بدن انسان می‌شود و پیری زودرس می‌آورد.

پرتو فرابنفش ‏B‏ آسیب‌زاترین گونه این پرتوهاست که تا اندازه زیادی در ژرفای آب رخنه می‌کند و می‌تواند فیتوپلانکتون‎‌‎ها و سختپوستان شناور در رویه دریاها را نابود سازد. این ریزموجودات آب‌های جنوبگان، زنجیره‌ای از غذاهای دریایی‌ ماهیان بزرگ و همچنین بالن‌ها را تشکیل می‌دهد که پیامدش برای صیادان، ماهی باز هم کمتر خواهد بود.

یاری

پس از آذرخش(رعدوبرق) می‌توان آسان‌تر نفس کشید و هوای تر-تازه‌ای به شش‌ها فرستاد؛ سببش هم آن است که آذرخش، موجب پخش گاز ازن در اتمسفر زمین می‌شود.‏

هر انسانی خوب است آذرخشی باشد و به اُزن نجیب شانس زندگی دوباره بدهد.

حتی کاستن استفاده از گوشت، کمکی به احوال لایه ازن است چرا که کاهش خوردن گوشت از میزان کنش‌‏‎های پرورش چهارپایان می‌کاهد و تجزیه سرگین دامداری‎ها، سبب تولید اکسیدهای ازت نخواهد شد.

خوب است از فروشگاه‌های محلی خرید کرد که سبب آمدوشد اندک و استفاده کمتر از خودرو و موتور در سفرهای درون شهری می‎شود.‏

استفاده از سامانه‌های الکترونیک نوین، موجب می‌شود فعالیت‎‌‎های بانکی در خانه انجام شود و نیاز به آمدوشد کم‌تر در درون شهر باشد.

در خیابان‎‌‎ها و سربالایی باید کمتر بر پدال گاز ماشین فشار آورد چون هُنایشی بر شتاب خودرو ندارد مگر این که سبب سوخت بیشتر موتور ‌شود. ‏

کاهش مصرف سوخت در وسایل گرمایشی، کمک بزرگی به لایه ازن به شمار می‌رود. با کم‌کردن درجه بخاری و یا آبگرمکن می‌توان کمی از فاجعه دور شد. ‏

از سوزاندن آشغال‎ها خودداری کرد چرا که موجب آزادشدن گازهای گلخانه‌ای می‌شود؛ بی‌گمان کاهش تولید زباله راهکار خوبی‌ست.

دکتر امیرتقی پورنجاتی، مدرس علوم کشاورزی: هر سال تنها یک ۱۶ سپتامبر در سالنما وجود دارد در حالی که در تمام درازنای سال، ازن آزار می‌بیند. سازمان ملل می‌کوشد با توجه به اهمیت روز ۱۶سپتامبر در ره‌بانی از لایه ازن و آغاز همبستگی کشورها در این زمینه، این روز را برای توجه‌دادن مردم به لایه ازن اگراندیسمان کند تا بلکه بتوان انگیزه‌های پژوهش در این زمینه را فراهم آورد و آرای دانشمندان را گرد آورد و با دانش روز، راهکارهای نامکشوف را یافت و از ویرانی بیشتر ازن کاهید.

علی درویشی

نسخه مناسب چاپ