یادداشت
ما و آینده هوش مصنوعی
*‌دکتر بیژن جهانگیری
‌دوگزارش زیر از اخبار جالب توجه ماه‌های اخیر بود.

‌شهر پاریس سه فرودگاه بزرگ و چند فرودگاه کوچک دارد. فرودگاه‌های اصلی، شارل دوگل و اورلی و بورژه هستند و در تملک دولت. در ماه مارس گذشته مجلس ملی فرانسه لایحه خصوصی‌سازی به معنای فروش این فرودگاه‌ها را مورد بررسی قرار داد. قیمت این سه فرودگاه شامل بهای زمین و تجهیزات و امکانات تجاری موجود می‌باشد. نکته جالب طرح این است که دولت مکلف شده قسمت اعظم بهای حاصل از فروش فرودگاه‌ها را صرف پژوهش‌های مربوط به «هوش مصنوعی» کند.

‌در ماه ژوئن سال جاری استیون شوارزمن، بیلیونر آمریکائی، مبلغ ۱۵۰ میلیون پوند برای پژوهش درباره هوش مصنوعی به دانشگاه آکسفورد انگلستان هدیه داد. همین شخص در اکتبر ۲۰۱۸ مبلغ ۴۲۰ میلیون دلار به منظور تاسیس کالج پژوهش درباره «هوش مصنوعی» به دانشگاه ام ‌آی تی داده بود.‏

‌هر چند تعریف دقیقی برای «هوش مصنوعی» در دست نداریم ولی محدوده زمینه‌های فعالیت «هوش مصنوعی» به خوبی شناخته و مشخص شده است. ستون‌های اصلی این زمینه‌ها عبارتند از: ماشین‌های خودآموز – شناخت‌های با جزئیات بسیار دقیق (چهره‌نگاری ـ تشخیص صدا و لهجه و… ) تسهیل مکالمات از طریق تبدیل سریع گفتار و نوشتار ـ همکاری بین مجموعه داده‌ها ـ کمک در انتخاب روش اصلح در زمینه تصمیمات اقتصادی – سیاسی و اجتماعی ـ انتقال مسئولیت‌های مشخص به ماشین‌های خودکار (روبات). این سیاهه شامل پیشرفت‌های «هوش مصنوعی» در ده سال آینده می‌باشد اما آقای چالمرز استاد دانشگاه نیویورک و از اکابر دانشمندان «هشیاری‌شناسی- شناخت خودآگاه مغز» معتقد است توانایی‌های جامع «هوش مصنوعی» در ۵۰ تا ۸۰ سال آینده بارز خواهند شد. ایشان با یک مثال مقصود خود را چنین شرح می‌دهد: جلوی کامپیوتر خود نشسته‌ای. یک مسئله مشکل را با کامپیوتر مطرح می‌کنی. در جزئی از ثانیه پاسخ دقیق را دریافت می‌کنی. سپس کامپیوتر را خاموش می‌کنی و به فکر کردن در مورد مسئله ادامه می‌دهی. امروزه «هوش مصنوعی» تعبیه شده در ماشین ساکت می‌ماند. اما در آتیه دور می‌اندیشد که چرا این سؤال را پرسیدی و به اندیشیدن ادامه می‌دهد. اندیشه‌ای که متعاقب آن رفتاری عملی توسط ماشین را شاهد خواهی بود. رفتاری مستقل از خواست تو. هر چند یکی از فضایل انسان را اندیشمند بودن او می‌دانند اما چالمرز معتقد است «هوش مصنوعی» پیشرفته، ابزاری یا نرم افزاری است اندیشمند با توانایی‌های وسیع‌تر از «خود آگاه» انسان، در تمام زمینه‌ها. به گمان ایشان «هوش مصنوعی» گامی است «فراتکاملی».‏

‌در جهان چه می‌گذرد: مقامات دولتی چین می‌گویند با اختصاص

۱۵۰ میلیارد دلار و فراهم آوردن سایر شرایط، تا سال ۲۰۳۰ پیشرفته‌ترین کشور در دانش «هوش مصنوعی» خواهند شد. ‏

‌اخیراً پرزیدنت پوتین طی نطقی در مورد «هوش مصنوعی» گفت: نه فقط آتیه ما در روسیه، بلکه آتیه سرنوشت بشر به دست «هوش مصنوعی» است. رهبریت جهانی در این رشته معادل رهبریت و حاکمیت بر جهان خواهد بود. هندوستان نیز به مساعی ارزشمندی دست زده، برنامه‌های جذابی برای به کارگرفتن دانشمندان جوان این رشته به موازات در اختیار گذاشتن امکانات سخت افزاری فراهم آورده و از هیچگونه هزینه‌ای در این مسیر فروگذار نکرده است. مقامات هندی معتقدند پیشرفت در دانش «هوش مصنوعی» موازی با توانمندی در رقابت‌های بین‌المللی و ارتقای خلاقیت و نهایتا گسترش تولید می‌باشد. ‏

‌در اروپا، آلمان مصمم است با تلفیق توانائی‌هایی تکنولوژیک و نوآوری‌های مربوط به «هوش مصنوعی» مقام اول را در فن‌آوری‌های روباتیک و صنایع اتوموبیل هوشمند و کاربرد فیزیک کوانتوم کسب نماید. با این اهداف و با مشارکت دانشگاه‌ها و بخش خصوصی منطقه وسیعی را بین دو شهر توبینگن و اشتوتگارت به این مهم اختصاص داده و جذب و متمرکز کردن و به کارگماشتن دانشمندان نخبه اروپایی را در این مجتمع از برنامه‌های خود اعلام کرده است.‏

‌اما در حال حاضر به نظر می‌رسد کشور اروپایی پیشرو در این زمینه انگلستان باشد. در این کشور ۱۲۰ شرکت «هوش مصنوعی» فعال هستند و به عنوان نتیجه ملموس این مساعی انتظار دارند کل درآمد کشور را تا سال ۲۰۳۰ به مقدار ۱۰درصد افزایش دهند که معادل کسب درآمدی بیش از ۲۶۰ میلیارد پوند خواهد بود. در انگلستان امروز، آقای لرد «سامپشن» را مغز متفکر کشور می‌شناسند. ایشان معتقد است که «هوش مصنوعی» انقلاب صنعتی دوم خواهد بود با ظرفیت نامحدود کارآفرینی. علاوه بر این، لرد سامپشن فعالیت در زمینه هوش مصنوعی را «تکرار سناریوی مسابقه تسخیر فضا» می‌داند و البته تکرار موفقیت‌های آن سناریو.‏

‌آمریکا هر چند با چین در کسب مقام اول رقابت می‌کند ولی به نظر می‌رسد محدودیت‌های ایجاد شده برای مهاجرین و گران بودن تحصیلات دانشگاهی این رشته و نیز کاهش سرمایه‌گذاری در آن از موانع جدی این رقابت باشد.‏

‌کشورهایی هم هستند که به فعالیت در یک زیر شاخه «هوش مصنوعی» پرداخته اند. به عنوان مثال در حال حاضر کره جنوبی و سنگاپور سرآمد کاربرد مفید در زمینه روباتیک هستند.‏

‌سازمان ملل متحد هم در این زمینه فعال می‌باشد. به عنوان مثال، خانم شمشاد اختر معاون دبیرکل سازمان و دبیر کمیسیون اقتصادی – اجتماعی منطقه آسیا و اقیانوس آرام (اسکاپ) می‌نویسد که مأموریت اصلی ایشان به عنوان نماینده سازمان ملل ایجاد توازن و همکاری در پیشبرد دانش «هوش مصنوعی» است.

‌در ایران «هوش مصنوعی» در حدود سی سال پیش مطرح شد. دانشگاه‌ها به آن پرداختند. مقالات پژوهشی فراوان در نشریات داخلی و بین‌المللی نوشته شد و کنفرانس‌های متعدد برگزار شد. در حال حاضر تعداد کثیری از دانشگاه‌ها به تدریس این رشته اشتغال دارند و البته غالب این موسسات دانشگاه‌های فنی خصوصا در رشته برق و الکترونیک می‌باشند. در مورد جایگاه جهانی ایران در این رشته و بنا بر اظهار منابع داخلی، گزارشات مختلف، جایگاه پنجم تا دوازدهم جهانی را ذکر

کرده‌اند.

‌اما آنچه که می‌توان به نقد کشید این است که فعالیت در این زمینه جزو سه و یا حتی پنج اولویت اول سیاست‌های کلان دولت خصوصاً در مورد «مسایل آتیه دور» نیست. کل بودجه تخصیص یافته به پیشبرد این رشته، ناچیز و تا حدی نا معلوم است. نقش بخش خصوصی در این زمینه کمرنگ است. اقبال و آگاهی عموم (از طریق اطلاع رسانی توسط وسایل ارتباط جمعی) از این روند مهم و سرنوشت ساز کافی نیست. به عنوان نمونه‌ای از راه‌حل‌ها، نهادهایی از قبیل شورای عالی انقلاب فرهنگی (در وجه آموزشی و پژوهشی) و آستان قدس رضوی (در وجه سرمایه‌گذار کلان) می‌توانند اثرگذاری ملموس و محسوس داشته باشند. توقع نابجایی نیست اگر خواستار و متمنی توجه خاص مسئولان طراز اول کشور به این امر حیاتی مربوط به نسل‌های آتی کشور باشیم.‏

*استاد دانشگاه تهران

Email this page

نسخه مناسب چاپ