ملایر؛ سرزمین آریایی‌ها

شهرستان ملایر با ارتفاع ۱۷۳۷ متر ازسطح دریا، در جنوب شرق استان همدان واقع است.

آب و هوای این شهرستان معتدل کوهستانی و گاهی سرد است و به طورکلی میزان بارش برف و باران درآن کم و تابع بارندگی غرب کشور است.‏

ملایر در معرض سرمای کوه‌های پربرف الوند و گرین نهاوند قرار دارد و بسیاری ازسال‌ها محصولات این شهرستان از سرمای زودرس پاییز آسیب می‌بیند.

بلند‌ترین نقطه شهرستان ملایر، کوه لشکر در است. دو کوه معروف به کوه گرمه و کوه سرده در دو طرف شهر ملایر واقع شده‌اند که به دلیل تفاوت در جهت امتداد جغرافیایی مقدار نور متفاوتی دریافت می‌کنند به طوری که در برخی از فصول سال کوه سرده پوشیده از برف است و کوه گرمه آفتابی دل‌انگیز دارد.

* وجه تسمیه ملایر

در مورد وجه تسمیه ملایر و اصل و ریشه آن اقوال مختلفی است.

- بعضی از پژوهشگران گفته‌اند که نام ملایر ترکیبی از دو واژه «مال» و «آیر» است که در لهجه کردی و لری واژه «مال» به معنی خانه و واژه آیر معرف «آگر» است که درزبان مادی به معنای آتش بوده است و هنوز در مناطقی از لرستان آتش را «آگر» می‌گویند بنابراین «مال آیر» که در تلفظ ملایرآمده است به معنای سرزمین آتش بوده است.

-نظردیگراین است که ملایر ترکیبی ازواژه «مل» به معنی خانه وکلمه «آیر» به معنی آریاها است که خانه و سرزمین آریاها معنا می‌دهد.

- «مل آگر» به معنی تپه آتش است که مادها با روشن کردن آتش بر روی تپه‌ها و کوه‌ها اخبار را به دیگر مناطق می‌رساندند.

* پیشینه تاریخی

پیرنیا (مشیرالدوله) در کتاب ایران باستان درباره قدمت کهن شهر ملایر چنین می‌نویسد:

شاهان اشکانی در همدان به سر می‌بردند و در مواقع خطر برای حفاظت پادشاهی همدان را ترک کرده و به شهرهای اطراف آن زمان مانند ملایر و دژهای مستحکم آن روی می‌آورده‌اند.

ملایر پیش از ساسانیان جزو حوزه اکباتان و در دوره ساسانیان یکی از نواحی پایتخت آن زمان بوده ‌است.

شهرستان ملایر با توجه به قدمت تاریخی و نیز موقعیت جغرافیایی خود جاذبه‌های گردشگری متعددی دارد که از آن جمله می‌توان به این آثار اشاره کرد.‏

‏* آتشکده و قلعه باستانی نوشیجان

نوشیجان، قدیمی‌ترین نیایشگاه خشتی جهان است. قدمت ارگ تاریخی نوشیجان به عصر آهن و اوایل استقرار مادها در ایران بازمی گردد. این تپه که در ۲۵ کیلومتری جاده ملایر- همدان بر روی صخره طبیعی مشرف بر جلگه شورکات واقع است، چشم اندازی وسیع و زیبا دارد که بدون شک در هزاره اول ق.م به علت سرسبزی و طراوات ویژه خود مورد توجه اقوام ماد قرار گرفته است.‏

‏ آثار فوقانی این تپه مربوط به دوره پارت‌ها است و لایه میانی از دوره هخامنشی و آثار تحتانی که روی سازه طبیعی تپه بنا شده، از دوره مادها برجای مانده است. ‏

این ارگ مهمترین نیایشگاه مادها بوده و عناصر این مجموعه به عنوان نخستین الگوهای معماری ایرانی در فلات قاره ایران از منحصر به فردترین و ارزشمندترین آثار تاریخی کشور به شمار می‌آید.

چیزی که براهمیت این تپه می‌افزاید معماری آن است، چرا که معماری ویژه دوره ماد و پیش از هخامنشیان را برای ما روشن می‌سازد. با توجه به شواهد و عناصر معماری کاوش شده از این تپه ماد‌ها از آن به عنوان قلعه نظامی استفاده می‌کردند.

این اثر سال ۱۳۴۶ با شماره ۷۳۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

image004* تپه سیاه چقا

این تپه با ارتفاعی حدود ۱۲ متر در ۲۵ کیلومتری ملایر واقع است و سفال‌های سطحی آن نشان می‌دهد که این مکان باستانی متعلق به هزاره اول قمری است.

* تپه پری

تپه پری معروف به قلعه بلنده در مرکز روستای پیروز یا همان پری واقع است. قدمت این تپه با توجه به حفاری‌های انجام شده به هزاره اول ق.م می‌رسد. آثار آن مربوط به قبور است و سبک تدفین در این قبور بیانگر فرهنگ گذشته و دوره پیش از تاریخ است.

* تپه گوراب

قلعه گوراب بنایی مرتفع متعلق به دوره ساسانیان یا اشکانیان است که در جوار روستای گوراب (جوراب) و ۵ کیلومتری جاده ملایر به اراک واقع است.

* قلعه دامون (قلعه بهرام چوبین)

دژ یاقلعه دامون (به معنای قلعه پایین) واقع در جنوب شهر ملایر یکی از پایگاه‌های مهم نظامی بهرام چوبین سردار نامی خسروپرویز ساسانی بوده است. بهرام چوبین مدت کوتاهی هم شاهنشاه ایران شد.

* قلعه باستانی انوج

این قلعه در روستای انوج در جنوب غرب ملایر و بر فراز تپه‌ای در داخل روستا واقع است. قدمت این قلعه باستانی مربوط به هزاره ششم قبل از میلاد است.

* برج سامن

برج سامن در ۴۰ کیلومتری جنوب شهرستان ملایر در روستای بید کرپه وسطی قراردارد. قدمت این برج خشت وگلی به حدود ۷۰۰ سال پیش می‌رسد. ارتفاع برج ۱۴ متر است و چهار طبقه دارد. طبقه اول مستقیماً بر روی صخره بنا شده و مصالح آن از قلوه سنگ است. طبقه چهارم نیز با انواع طاقچه، شومینه، تیرکش و سقف نظام یافته است.

* شهر زیرزمینی سامن

کاوش‏های باستان‏شناسی در محوطه‏ای زیرزمینی در شهر سامن واقع در جنوب شهرستان ملایر منجر به کشف شهری پنهان شد که در یک بستر سنگی و به صورت دست‌کند ساخته شده است.‏

‏ این شهر زیرزمینی احتمالاً به دوره پیش از اشکانی تعلق دارد و از برخی فضاهای آن برای تدفین مردگان استفاده شده است.‏

تاریخ دقیق استفاده یا ساخت این فضاها دست‏ کند در دست نیست. بر اساس یافته‌ها می‏توان احتمال داد که نخستین بار این فضاها به منظور انجام آِیین‌های مذهبی، مورد استفاده بوده. شهر پنهان یا زیرزمینی سامن احتمالا شهری مخفی در دوره پیش از اشکانی بوده که بعدها از آن به عنوان گورستان استفاده می‌شده است.‏

بخشی از این شهر باستانی به خاطر وجود رطوبت زیاد هنوز مورد کاوش قرار نگرفته است.

این مجموعه در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

* خانه قدیمی لطفعلیان

عمارت لطفعلیان که در خیابان شهید مصطفی خمینی ملایر قرار دارد، بخشی از یک مجموعه سکونتگاهی به یادگار مانده از دوره قاجار است. سازنده و مالک اولیه خانه مرحوم محسن مصدقی معروف به مصدق الممالک بوده و در عصر فتحعلی شاه قاجار به واسطه خویشاوندی که با دربار داشته ‌است با بهره‌گیری از معماران زبده آن دوره اقدام به ساخت این مجموعه کرده ‌است. بخش‌های اصلی سه گانه این مجموعه شامل اندرونی، حسینیه و اصطبل خانه است. زیباترین بخش بنا حوضخانه ‌است که با طاق نماهای زیبای آجری فضای بسیار خنک و فرح بخشی را برای گذر از گرمای تابستان برای ساکنین ایجاد کرده ‌است. از دیگر ویژگی‌های این بنا تزیینات لمبه‌کوبی چوبی در سقف طبقه اول و وجود درهای ارسی با شیشه‌های الوان است. این بنا به ثبت آثار ملی ایران رسیده و به موزه ملایر تبدیل شده ‌است.

* خانه قدیمی منصوری

این خانه دو طبقه متعلق به مرحوم عبدالصمد منصوری، در بولوار سیف‌الدوله ملایر واقع ‌است. طبقه زیرین این بنا با طاق‌های ضربی و خشتی ساخته شده‌است.خانه منصوری در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد.

* یخدان تاریخی میر فتاح

در حاشیه جنوبی شهر ملایر گنبدی آجری موسوم به یخچال (یخدان) وجود دارد که بانی آن میر فتاح بوده است. این بنا اواخر دوره قاجاریه با نیت خیرخواهانه ساخته شده است. یخدان میر فتاح در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد.

* بازار قدیمی ملایر

قدمت هسته اولیه بازار ملایربه زمان شیخ‌الملوک (فرزندفتحعلی شاه قاجار) می‌ رسد که شامل دو راسته شمالی جنوبی و شرقی غربی است. سبک معماری آن اصیل و سنتی است و سخت تحت تأثیر الگوهای بازار دوره صفویه و زندیه (بازار وکیل) قرارگرفته است.

بازار ملایر به شیوه خطی و ارگانیک ساخته شده و دارای در ورودی است. بازار اصلی در دوره شیخ‌الملوک بناشده و افرادی چون مهرعلیخان و ابوالقاسم خان نوردی و میرفتاح آن را گسترش داده‌اند. ‏

‏ مجموعه بازار سر پوشیده، که شامل یک بازار اصلی، دو بازار فرعی، چند سرا و کاروانسرا و تعدادی خانه مسکونی است، در مرکز شهر و در بافت قدیمی آن قرار دارد و ورودی اصلی آن از خیابان بروجرد می‌گذرد.

به طور کلی پوشش سقف تمام قسمت‌های بازار، دارای طاق‌های ضربی و گنبدی آجری است و نورگیرهایی در سرتاسر آن و در دو طرف حجره‌ها تعبیه شده است. این اثر در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

* کاروانسرای میرفتاح

کاروانسرای میرفتاح که به کاروانسرای حلاج‌ها معروف است، در غرب راسته اصلی بازار ملایر قرار دارد و توسط دالانی با طاق ضربی به آن متصل شده است.

* کاروانسرای شیخ الملوکی

بنیانگذار این کاروانسرا شیخ‌الملوک بوده است. کاروانسرای شیخ‌الملوکی که در شمال غرب راسته اصلی بازار ملایر واقع شده، قدیمی‌ترین کاروانسرای این بازار بوده و در حال تخریب است.

* مقبره یوشع بن نوح (ع)

در غرب ملایر و شرق مرکز دهستان سفید کوه (انوچ) در دامنه باغ‌های روستای سیاه کمر، بنای برج‌مانندی خودنمایی می‌کند که به مقبره بابا حسین (یا ده حسین) معروف است. این مکان آرامگاه یکی از پیامبران بنی‌اسرائیل، حضرت یوشع بن نوح(ع) است. مقبره بابا حسین در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

* مسجد عاشورا

مسجد عاشورا در خیابانی به همین نام در محدوده مرکزی ملایر توسط حاج مهدی مهدوی ساخته شده‌ است. قدمت مسجد افزون بر ۱۵۰ سال است. در داخل شهر ملایر دو مسجد تاریخی دیگر به نام‌های مسجد حاج قاسم (واقع در خیابان شهید طلوعی) و مسجد پارک در (محدوده پارک سیفیه) وجود دارد که هر دو مربوط به دوره قاجاریه هستند. مسجد عاشورا در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

* باغ سیف الدوله

یکی از قدیمی‌ترین بوستان‌های طبیعی غرب کشور بوستان سیفیه ملایر است که با وسعت ۱۰ هکتار در شمال شرق این شهر در دامنه کوه گرمه قرار گرفته است. این باغ در سال ۱۳۰۴ توسط سیف‌الدوله (نوه فتحعلیشاه) در زمان حکومتش بر ولایت ملایر و تویسرکان ایجاد شد. گفته می‌شود یکی از علل ایجاد این باغ این است که در زمان قاجاریه شهرستان ملایر شهر جدیدالتاسیسی و بدون امکانات رفاهی لازم بوده است. لذا حاج سیف الدوله تصمیم به ساخت این پارک تفریحی می‌گیرد. دلیل دیگر این‌که آب و هوای گرم موجب شد که سیف‌الدوله زمینی خریداری کند و از مهندسین ایتالیایی برای ساخت باغ کمک بگیرد. این پارک دارای درختان چنار کهنسال برای ایجاد سایه، حوضچه‌ها و آبنما و جنگل مصنوعی بر روی تپه‌ها است.

این بوستان دارای دو استخر و همچنین مسجدی است که توسط سیف‌الدوله ساخته شده است و ساختمانی که ظاهرأ محل سکونت بانی آن بوده است. از آنجا که مهندسین آن ایتالیایی بوده‌اند این پارک به شکل‌های صلیبی و بیضی ساخته شده است و آب مورد نیاز آن از طریق حفر قناتی از کوه‌های اطراف به محوطه پارک انتقال می‌یافته است.

* مقبره سیف الدوله

این نوع مقبره‌ها از نوع مقابر غیر مذهبی بوده است و دارای پلان چهارضلعی است. چهارضلعی گنبد دارای پیشینه دوگانه است که یک بخش آن همان آتشکده ساسانیان یا چهار طاق است و یکی به دوره قاجاریه وحتی بعد از آن می‌رسد. دراین مقبره علاوه بر قبر سیف الدوله، قبر امیرالمؤید و نوه

سیف الدوله وهفت قبر دیگر قرار دارد.

* دریاچه مصنوعی

این مجموعه که در ابتدای ورودی شهرستان ملایر از سمت همدان ساخته شده است، با دریاچه‌ای مصنوعی به مساحت تقریبی ۲ هکتار دارای باغ پرندگان، سکوی چشم‌انداز، آبشار، مسجد، مجموعه فرهنگی و امکانات قایقرانی است.

* تالاب فصلی آقا گل

تالاب فصلی و طبیعی آقاگل در حدفاصل استان مرکزی و همدان در یک کیلومتری جنوب شرق روستای کرد خور (اسلام‌آباد) قرار دارد که از بخش جوکار قابل دسترسی است. آب این تالاب از حوزه رودخانه قره‌چای در دشت کمیجان تأ مین می‌شود.

آبگیری تالاب از اواخر آذر آغاز می‌شود و تا اواسط خرداد پایان می‌یابد. وسعت آن ۶۰۰ هکتار است و عمق آن از ۱ تا ۶ متر متغیر است و در فصل‌های پرآب به ۱۵ کیلومتر هم می‌رسد. این تالاب در مسیر پرندگان مهاجر از روسیه، قفقاز وشبه جزیره اسکاندیناوی قرار دارد که عمده آنها از اردک، غاز، فلامینگو، مرغ باران و حواصیل هستند.

* زیستگاه حیات وحش لشکر در این منطقه حفاظت شده واقع در شرق و جنوب شرق ملایر، از زیستگاه‌های مهم بز کوهی، کل، قوچ و میش به شمار می‌رود. مساحت منطقه ۱۶ هزار هکتار است که در میان دو رشته کوه بلند و از تپه ماهورهایی موسوم به کوه سرده و آهنگران تشکیل شده ودارای چشمه‌های دائمی و فصلی متعددی است.

* سد کلان

محیطی زیبا و دلنشین برای گذراندن اوقات فراغت است. این محل در مسیر ملایر – اراک واقع شده است.

* سوغات ملایر

سوغات ملایر شامل انگور، کشمش سبزه، شیره، خشکبار، بادام، گردو، عسل و باسلق است.

 

Email this page

نسخه مناسب چاپ