میراث فرهنگی در یونسکو و ثبت جهانی نوروز
‏(بخش چهارم)‏ - احمد جلالی*
 

به شرحی که در بخشهای پیشین گفتیم، امسال (۲۰۱۹) دهمین سال امسال، دهمین سال ثبت جهانی آیین باستانی «نوروز» در سال ۲۰۰۹ است. به این مناسبت، خانم اُدری اَزوله مدیرکل یونسکو، در پیامی به تاریخ ۲۸ فوریه ۲۰۱۹ گفت «… ثبت جهانی نوروز نتیجه تلاش‌ها و همکاری‌های طولانی میان کشورهای عضو بود که تمایل مشترک برای به رسمیت شناخته شدن نوروز توسط جامعه بین‌المللی را به نمایش گذاشت و راه را برای تصویب قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در به رسمیت شناختن ۲۱ مارس به عنوان روز بین‌المللی نوروز هموار کرد… پیغام نورز این است: گذر زمان فرصتی برای ساختن پل میان انسانهاست.»۱

چنانکه توضیح دادیم، از آغاز روند تشکیل و تکمیل پرونده نوروز در یونسکو، نقش هماهنگ کنندگی و ایجاد وفاق و وحدت در مندرجات پرونده، و هدایت راه تا به مقصد و مقصود ثبت جهانی، همواره با ایران بوده است. در قطعنامه مجمع عمومی، با استقبال از ثبت جهانی آن در یونسکو، از کشورهای ذیربط خواسته شده که به مطالعه ریشه‌ها و سنت‌های نوروز بپردازند و برای اشاعه آگاهی‌ها در باب میراث نوروز و برگزاری مناسب مراسم سالانه این جشن در جامعه جهانی اقدام کنند، و بویژه از یونسکو و سازمان‌های بین‌المللی و منطقه‌ای، و نیز سازمان‌های غیردولتی، دعوت شده است که در برنامه‌ها و مراسم نوروزی کشورهای عضو مشارکت نمایند‎.‎

‎***

«‎نوروز»، بزرگترین پرونده ثبت شده چند ملیتی در فهرست میراث جهانی یونسکو، و موفق‌ترین مصداقِ فلسفه کنوانسیون میراث ناملموس ۲۰۰۳ برای نزدیکی فرهنگی میان ملتها و برداشتن دوری‌ها و دیری‌ها و دیوارهاست؛ و نشانه بارزی است از قدرت سیلان فرهنگ و پرواز همای دوستی بر فراز دره‌های جدائی‌های مصنوعی در میان مردمان و اقوام؛ مردمانی که هرچند شیوه‌های رنگارنگ زیستن دارند، اما با طبیعتِ سیالِ تاریخ و فرهنگِ مشترک سر جنگ ندارند، و از راهِ دلدادگی‌هایِ کهنِ تاریخی که برکشیده فطرت آدمی است با یکدیگر پیوندهای دیرین دارند. به وصل می‌اندیشند و از هجران می‌گریزند، شاخ نمی‌شکنند و مرغ دوستی را از آشیانِ مالوفِ تاریخیِ خود پَران نمی‌کنند،

ای خدا این وصل را هجران مکن‏

سرخوشان عشق را نالان مکن

باغ جان را تازه و سرسبز دار

قصد این مستان و این بستان مکن

(مولانا‎(‎

حالا که نام بلند مولانا و مشترکات فرهنگی اهالی نوروز در میان آمد، حیف است از جناب عبد الاله صدیقی، سفیر محترم افغانستان در جمع نوروزیان یونسکو یاد نکنم که علاقه خاصی به مولانا دارد و همیشه آماده است ما را به شنیدن غزلی بهاری از او مهمان کند‏‎.‎

‎***

نمایندگی کشورمان در یونسکو، همه ساله از حدود بهمن ماه، طی جلسات متعددی در محل نمایندگی، با دعوت از همه نمایندگی‌های عضو نوروز، برنامه مراسم نوروزی مشترک در مقر یونسکو را تدارک می‌بیند. احساس عیدانه، در همدلی و دوستی پدید می‌آید، بنا براین، روشِ کارِ ما این است که همه جوانب و جزئیات برنامه با نظر و مشورت و توافق همه اعضای نوروز شکل بگیرد. در کارت دعوت مشترکی که چاپ می‌شود، دعوت کنندگان عبارتند از مدیرکل یونسکو و سفرای کشورهای عضو نوروز که نام و تصویر پرچم‌هایشان

(به ترتیب الفبا) به همراه آرم یونسکو آمده است. همین امروز (۲۱ اسفند ۱۳۹۷) که این یادداشت را می‌نویسم، چهارمین جلسه هماهنگی در دفتر من برگزار شد.

هر ساله در نوروز، یک برنامه محوری ثابت داریم، و برنامه‌های خاص آن سال که در جلسات هماهنگی طرح می‌شود. بخش ثابت مراسم، یک ضیافت بزرگ نوروزی است با میزبانی مشترک سفرای ۱۲ کشور عضو پرونده نوروز٫ در این میهمانی عیدانه، هر کشوری با رنگ و لعاب عناصر نمادین نوروزی خاص خود، سفره آرایی می‌کند، و غذاهای ملی و محلی محبوب و مرسوم خود را برای پذیرایی از میهمانان در آن می‌چیند. سفرا و نمایندگان همه کشورهای عضو یونسکو، مدیرکل و معاونان و مدیران این سازمان، و شخصیت‌های علاقه‌مند علمی و فرهنگی از بیرون دعوت می‌شوند. بعلاوه، تعدادی کارت در اختیار هر کشور عضو نوروز قرار می‌گیرد تا مقامات و میهمانان خاص خود را هم دعوت کنند. طبقه هفتم ساختمان اصلی یونسکو برای جشن جمعی نوروزی تزیین می‌شود.

میز بزرگ و آراسته هفت سین ایرانی در مدخل سالن همواره محلی است برای عکس گرفتن‌های یادگاری دیپلماتها و میهمانان. همه کشورهای نوروز رسم هفت سین ندارند اما امسال قرار است نمایندگی تاجیکستان هم سفره هفت سین به رسم خود را داشته باشد. رنگ آمیزی سفره‌های نوروزی تاجیک‌ها همیشه جذاب است‏‎.‎

***

رسم بر این است که همه سفرای حوزه نوروز در ورودی سالن برای خوش آمدگویی صف می‌کشند. وقتی اکثریت مهمانان آمدند، صدای برانگیزاننده دف ایرانی، توجه جمعیت را به سکویی که در آخر سالن تعبیه شده است جلب می‌کند که سفرای عضو نوروز در کنار پرچمهای کشورشان بر روی آن می‌ایستند و مدیرکل یونسکو هم به آنان می‌پیوندد. عکس‌های دسته جمعی گرفته می‌شود. صدای دف که فرو نشست، سفیر ایران به نمایندگی از همه سفرای ۱۲ کشور نوروز، خوش آمد و شادباش می‌گوید همراه با صحبتی کوتاه. چند سال است که این وظیفه با اینجانب است. مثلا، صحبت من در مراسم پیشین نوروزی یونسکو، عبارت بود از تبیینِ رازِ جهانشمولی ارزشهای نوروز و تشریح تاریخچه‌ای از تنظیم تقویم جلالی در سال ۱۰۷۸ میلادی با همت و تلاش علمی دانشمندان و ریاضی‌دانان بزرگی چون عمر خیام، ابوالمظفر اسفزاری، نجیب‌ واسطی، عبدالرحمن خازنی، ابوالعباس لوکری و معموری بیهقی در اصفهان. پس از آن، در ذکرِ جمیلِ ماهیت و طبیعت جهانی نوروز، و توضیحی دادم بر معنای نجومی «ساعت تحویل» که لحظه انتقال خورشید از برج حوت به حمل است، یعنی ساعت صفر بامداد اول فروردین ماه. در همین لحظه تحویل سال است که مولانا صدای دعوت نوروز را می‌شنود و می‌گوید: «مستی و عاشقی و جوانی و یار ما ر نوروز و نوبهار و حمل می‌زند صلا». شرح کوتاهی از این بیت مولانا و «صلای حمل» باز گفتم و مجازات آن را باز نمودم، و با اشاره به مبارکی منزلگه خورشید در حمل، گفتم که لحظه ورود نوروز چنان هوشمندانه و با معنی انتخاب شده که بطور طبیعی این ظرفیت را دارد که همه ساکنان زمین را دعوت کند که در همین لحظه با هم جشن بگیرند و عید برپا کنند… شادی جمعی ما انسانهاست که نوروز را مبارک می‌کند و آرمان انسانی و طربناکی نوروز هم همان است که مولانا آرزو می‌کرد، و چه از این مبارک‌تر که به مبارکی نوروز، در منطقه‌ای آشوب زده و بلا دیده، همه مردمان ملل مختلف را به شادی و دوستی گرد هم آورده است که بی‌دوستی و بی‌دوست بی‌عید خواهیم ماند‏‎:

اندر دل من مها دل‌افروز توئی

یاران هستند لیک دلسوز توئی

شادند جهانیان به نوروز و به عید

عید من و نوروز من امروز تویی

«مولانا‎»

برای خوانندگان نوجوان عرض می‌کنم که «بُرج»، یک اصطلاح نجومی، به معنی منزلگه و خانه خورشید همراه با ماه و سیارات است، و بُرج حَمَل (قوچ، بره) اولین برج فلکیِ منطقةالبروج است یعنی اولین منزلگاه خورشید در سیر این قافله گردان. این قافله عمر عجب میگذرد ر دریاب دمی که با طرب میگذرد! این رباعی زیبای خیام، برای من همواره صدای استاد شجریان را هم تداعی می‌کند. این دردانه آوازِ ایران پُر آوازه را از یاد نمی‌بریم. ساقی غم فردای حریفان چه خوری؟ ر پیش آر پیاله را که شب میگذرد‎!‎

***

پس از صحبت افتتاحیه سفیر ایران به عنوان هماهنگ کننده مراسم، مدیرکل یونسکو هم صحبت می‌کند و یا اگر در پاریس نباشد، پیامش خوانده می‌شود. مثلا در نوروز گذشته، خانم ازوله مدیرکل یونسکو که در سفر بود در پیامش که توسط قائم مقامش خوانده شد گفت «… نوروز مظهر ارزش‌های جهانی صلح، همبستگی و حسن همجواری است که با گرد هم آوردن و در هم آمیختن فرهنگ‌های گوناگون، ملیت‌ها، ادیان و زبان‌ها، موجب ایجاد گستره وسیعی از آداب و رسوم می‌شود و نمادی از همبستگی انسانها را به تصویر می‌کشد… نوروز یکی از پر جاذبه‌ترین میراث‌های فرهنگی معنوی بشریت است، جوامع را با هویت و فرهنگ نیاکان خود آشنا می‌سازد و موجب تداوم آن می‌شود، و فرصت مهمی است برای انتقال یک میراث و ارزشهای آن به نسل جوان… من شک ندارم که نوروز همچنان پل ارتباطی میان فرهنگ‌ها خواهد ماند و پیام صلح، هماهنگی و دوستی را برای نسل‌های آینده به ارمغان خواهد برد». و در مهمانی نوروز ۱۳۹۶، خانم ایرینا بوکوآ، مدیر کل سابق یونسکو گفت: «… نوروز عرصه‌ای است که سنت‌های با هم بودن، شکیبایی، هماهنگی و سرور از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود، و تاکید کرد که در زمانی که افراط گرایی خشونت‌آمیز به دنبال نابودی تنوع و آزادی است، نوروز یادآور قدرت فرهنگ و میراث برای ساختن جوامعی پایدار و منعطف است. نوروز منبع اعتماد، اطمینان و صمیمیت است و به همگان تعلق دارد؛ بیاییم ارزش‌های نوروز را با آغوش باز استقبال کنیم تا پیام جهانی صلح و همبستگیِ اش الهام بخش ما باشد». اینها فقط نمونه‌ای بود از محتوای سخنان مدیرکل‌های یونسکو در مراسم نوروزی در این سازمان. مشروح این پیامها در جای خود در دسترس است‏‎.

***

پس از بخش افتتاحیه رسمی، پذیرایی از میهمانان همراه با اجرای برنامه‌های هنری و موسیقایی توسط هنرمندانی از بعضی کشورهای نوروز آغاز می‌شود. امسال هم در این مراسم که سه شنبه ۲۸ اسفند برگزار می‌شود هنرنمایی ایرانی و هندی خواهیم داشت. (ادامه دارد)‏

* سفیر در یونسکو

پی‌نویس:

۱ـ‎‏ این پیام برای مراسم بزرگداشت دهمین سال ثبت نوروز ارسال شد که در تاریخ ۹ اسفند ماه جاری، به همت دکتر حجت الله ایوبی و کمیسیون ملی یونسکو و مشارکت دکتر محمد حسن طالبیان و سازمان میراث فرهنگی، در برج میلاد تهران برگزار شد با حضور مقامات عالی ذیربطِ کشورمان، سفرای کشورهای نوروز و جمعی از سفرای دیگر مقیمِ تهران. گروههای موسیقی از ایران و افغانستان و جمهوری آذربایجان برنامه داشتند، از «تمبر جهان نوروز» رونمایی گردید، و از زحمات پژوهشگر و مردم شناس ارجمند آقای محمد میر شکرایی در پرونده نوروز تجلیل شد‎.‎

Email this page

نسخه مناسب چاپ