میراث فرهنگی در یونسکو و ثبت جهانی نوروز
‏(بخش پنجم و پایانی)‏۱ - احمد جلالی*
 

در بخش پیشینِ این یادداشت، از مراسم نوروزی هرساله در یونسکو گفتیم که با مدیریت نمایندگی کشورمان در مقر یونسکو با مشارکت ۱۲ کشور پرونده نوروز برگزار می شود. علاوه بر این مراسم مشترک، کشورها گاهی برنامه‌های ویژۀ عیدانه دیگر هم تدارک می‌بینند. مثلا در نوروز سال ۱۳۹۴، نمایندگی ایران، برنامه هنری پر و پیمانی در تالار اصلی یونسکو ترتیب داد که به لطف هنرنمائی همایون شجریان و سهراب پور ناظری و گروه سیاوش،۲ خوش درخشید. یک تصنیف خوش ساخت نوروزی هم مخصوص آن مراسم ساخته بودند که اولین بار آنجا اجرا شد. در همان برنامه، از ایرانشناس برجسته فرانسوی، پرفسور‌هانری دوفوشه کور، بخاطر خدمات او به ادبیات و فرهنگ ایران هم تجلیل شد، و مدال طلای مولانا۳ به او اعطا گردید، و بخصوص ذکرِ جمیلِ ترجمه کامل او از دیوان حافظ به زبان فرانسه، همراه با مقدمه فاضلانه‌اش، در میان آمد، و نیز یاد شد از کار سترگ دیگری که همان دوران سرِ آن داشت، یعنی ترجمه مقالات شمس تبریزی به زبان فرانسه، که خوشبختانه به ثمر رسید و همین چندی قبل در تهران در حضور استاد بی بدیل، دکتر محمد علی موحد، رونمائی شد. تصحیح و توضیح و انتشار مقالات شمس تبریزی تنها یکی از برکات وجود مبارک دکتر موحد است که خداوند سایه ذی جودش را بر سر فرهنگ و ادب ایران زمین نگاه داراد. این کتاب مبنای ترجمۀ پرفسور دوفوشه کور بود که عمر پر برکتش دراز بادا. خود دکتر موحد هم بر این کار نظارت می فرمود.

امسال هم نمایندگی جمهوری آذربایجان در یونسکو، از استاد عالم قاسم اف، خواننده شهیر این کشور، دعوت کرده است که در یونسکو کنسرت نوروزی داشته باشد. در این برنامه، نوازندگانی از ایران قاسم‌اف را همراهی خواهند کرد. زبان هنر، بهترین راوی رازها و قصه گوی دلهای بنی آدم است که اعضای یکدیگرند. قاسم اف هنرمند برجسته‌ای است که در طول عمر پربارِ هنری خود، با نامداران موسیقی در ایران نیز همکاری‌های درخشان داشته است.

***

«کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس» یونسکو در سال ۲۰۰۳ به تصویب رسید و سپس برای دولتهای عضو یونسکو ارسال شد. برای اجرائی شدن یک کنوانسیون، لازم است تعداد کشورهائی که آن را رسما می پذیرند به حد نصاب خاصی برسد. طبیعی است که این روند چند سال بطول می انجامد تا نهایتا پارلمان یا مرکز قانون گذاری هر کشوری برای پیوستن یا نپیوستن به آن تصمیم بگیرد. در ایران، مجلس شورای اسلامی ما در سال ۱۳۸۴ (۲۰۰۵) الحاق جمهوری اسلامی ایران به آن را تصویب و به دولت ابلاغ کرد. اینجانب برای آنکه زودتر بتوانیم ساز و کار ثبت مواریث فرهنگی معنوی مان را ساماندهی کنیم و از قافلۀ اجلاس‌های «کمیته بین الدول حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو» عقب نیفتیم، شخصا پیگیری کردم و پس از طی تشریفات لازم در وزارت امور خارجه و سازمان میراث فرهنگی، لوح رسمی الحاق ایران را به خودم به کاخ ریاست جمهوری بردم و توشیح رئیس جمهوری را گرفتم و با خود به مقر یونسکو در پاریس آوردم و به مدیرکل یونسکو تسلیم کردم. این تعجیل برای آن بود که سهمیه هر کشور عضو این کنوانسیون، در هر اجلاس سالانه کمیته بین الدول، فقط یک پرونده است. نتیجتا، هرچه دیرتر به آن می پیوستیم، سهمیه سالانه مان را برای معرفی یک اثر بیشتر از دست می دادیم. این را هم بگویم که تشکیل پرونده‌های چند ملیتی این امتیاز را دارد که جای آن سهمیه را نمی گیرد. یعنی هر عضو کنوانسیون می تواند در هر اجلاس، علاوه بر یک پرونده خاص خود، در پرونده‌های مشترک با دیگران سهیم بشود. یونسکو این مقررات را برای آن وضع کرده که همکاری فرهنگی میان کشورها را از راه تلاش جمعی برای حفظ میراث مشترک تشویق کند. از این جهت هم، «نوروز» در یونسکو ، شاخص ترین اثر ثبت شده معنوی است که اهداف کنوانسیون ۲۰۰۳را متجلی می‌کند. مدیرکل یونسکو هم در پیام نوروز ۱۳۹۷ خود، آن را «یکی از پرجاذبه‌ترین میراث‌های فرهنگی معنوی بشریت» توصیف کرد.

***

ایران تا کنون ۱۳ اثر ثبت شده در فهرست میراث فرهنگی ناملموس جهانی دارد. از این میان، پروندۀ ده اثر، ملی است که ایران به تنهائی ثبت کرده است با این عناوین: ردیف موسیقی ایرانی، مهارت‌های سنتی فرش بافی کاشان، مهارت‌های سنتی فرش بافی فارس، آئین پهلوانی و زورخانه‌ای، موسیقی بخشی‌های خراسان، آئین هنر نمایشی تعزیه، نقالی شیوه نمایشی قصه گوئی، مهارت‌های سنتی ساختن لنج و دریانوردی در خلیج فارس، آئین قالی شویان مشهد اردهال در کاشان، چوگان یک بازی سوارکاری همراه با موسیقی و قصه گوئی.پرونده سه اثر دیگر، چندملیتی است: اول، «نوروز» (شامل ایران، افغانستان، جمهوری آذربایجان، ازبکستان، پاکستان، عراق، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان، ترکیه و هند). دوم، هنر ساختن و نواختن ساز کمانچه (شامل ایران و جمهوری آذربایجان). سوم، فرهنگ پختن نان تخت (شامل ایران، جمهوری آذربایجان، قرقیزستان، قزاقستان و ترکیه) که در این کشورها با نامهای مختلف خوانده می‌شود و ما به آن نان لواش می گوئیم.

***

در یونسکو، مدیریت پرونده «نوروز» با ایران است. این بزرگ‌ترین پرونده چندملیتی ثبت میراث جهانی است. در سطح ملی نباید از یاد ببریم که ارتباط و هماهنگی‌های سازنده با کشورهای حوزه نوروز وظیفه‌ای خطیر است. باید به راستی و نظم و تواضع، مشوق این همکاری‌ها بود. این میراث یک ذخیره و پشتوانه عظیم فرهنگی است. جغرافیای فرهنگ، احکام خاص خود را دارد، و دانش خاص خود را هم می طلبد.

***

در بخش‌های مختلف این نوشته، غرض اصلی این بود که بخصوص نسل نوجوان و جوان ایران را با مقوله میراث فرهنگی در یونسکو، و منزلت مواریث معنوی کهن ایران زمین، و چگونگی و مراحل ثبت جهانی «نوروز» آشناتر کنم. هنوز گفتنی بسیار است اما سخن دراز شد و روزهای سال رفت. روزها گر رفت گو رو باک نیست. اما ایران پاک می ماند با نوروزش.چند هزار سال است که نوروز با شولائی از رنگ بهار بر دوش، از آن دوردست‌های تاریخ می تازد، و درست در لحظه ورود خورشید به اولین منزلگه فلکی اش، از راه می‌رسد. می‌خواند این نوروز، این سوار همواره پیروز:

بازآمدم بازآمدم از پیش آن یار آمدم

در من نگر در من نگر بهر تو غمخوار آمدم

شاد آمدم شاد آمدم از جمله آزاد آمدم

چندین هزاران سال شد تا من به گفتار آمدم

(مولانا)

* سفیر در یونسکو

پی‌نویس:

[۱] بخش‌های اول و دوم و سوم و چهارم این یادداشت به ترتیب در اطلاعات ۱۲ و ۱۶ و ۲۱ و ۲۶ اسفند ۱۳۹۷ انتشار یافت.

[۲] گروه سیاوش در سال ۹۰ به مناسبت نکوداشت استاد محمدرضا شجریان تشکیل شد.

[۳] این مدال، در سال ۲۰۰۷ میلادی، مصادف با هشتصدمین سال تولد او، رسما در یونسکو تصویب و تاسیس شد.

Email this page

نسخه مناسب چاپ